Józef Piłsudski i II Rzeczpospolita

Switch to desktop

30 Maj

Generał Ferdynand Zarzycki (1888-1958). Doktor fiozofii, nauczyciel, skaut, minister i senator

  • Napisane przez  Lesław Dall

zarzyckia

Urodził się 22 grudnia 1888 roku w Tarnowie na Grabówce, jako syn Franciszka i Teofilii z domu Nastalik1. Do szkoły ludowej w Tarnowie uczęszczał w latach 1895–1899. Następnie uczył się w c.k. I Gimnazjum w Tarnowie (kl. I–IV) i w c.k. II Gimnazjum filologicznym w Tarnowie (kl. V–VIII), które ukończył z odznaczeniem 31 maja 1907 roku 2. W latach 1907–1912 studiował na c.k. Uniwersytecie Jagiellońskim filozofię i filologię klasyczną, uzyskując w 1912 roku tytuł doktora filozofii ścisłej 3.

Nowy Targ

   Swoją pierwszą pracę podjął w c.k. Gimnazjum w Nowym Targu w roku szkolnym 1912/1913, jako nieegzaminowany zastępca nauczyciela. Po złożeniu przysięgi służbowej uczył języka polskiego, łacińskiego i greckiego w kl. II, III, IV, a także, w zastępstwie, geografii. Był gospodarzem (wychowawcą) klasy IVb. Wraz z prof. Wincentym Ogrodzickim opiekował się szkolnym kółkiem filozoficznym4.

   Brał czynny udział w działalności niepodległościowej w Nowym Targu. Jesienią 1912 roku założył przy gimnazjum I Drużynę Skautową im. Kazimierza Puławskiego. Liczyła ona 59 skautów zorganizowanych w 6 patrolach. Pierwszym drużynowym został uczeń kl. VII Jan Hyc.

Ćwiczenia skautowe prowadzone przez Ferdynanda Zarzyckiego odbywały się w sali Sokoła. Wiosną 1913 roku przeprowadził kilka wycieczek (Gronków, Waksmund, Kowaniec, Marchwiana Góra, Białka) połączonych z grami terenowymi i ćwiczeniami terenoznawczymi. Szkolenie skautowe zakończono złożeniem przyrzeczenia5. Tak pisał o tym wydarzeniu Kazimierz Krotowski – dyrektor gimnazjum:

   W niedzielę dnia 1 czerwca 1913 r. rano odbyło się uroczyste ślubowanie drużyny skautowej w obecności nowotarskiej stałej drużyny Sokolej, całego gimnazjum i zaproszonych gości. Muzyka gimnazjalna przyprowadziła najpierw drużynę Sokolą, która wieńcem otoczyła składających ślubowanie. Przed samym aktem przemówił harcmistrz Jan Hyc, uczeń VII klasy tut. gimnazjum, który przypomniał im ważność chwili i składanego ślubowania, potem powtórzyli skauci słowa przysięgi za swoim harcmistrzem, następnie orkiestra gimnazjalna odegrała „Jeszcze Polska”, a chór rotę Konopnickiej „Nie rzucim ziemię”. Dalej zabrał głos Dr Zarzycki, organizator Skauta, wskazał zaprzysiężonym obowiązki codziennego życia, które z ochotą powinni wypełniać, bo skauting to służba Ojczyzny. W końcu prosił obecnego o życzliwe poparcie świeżego i zdrowego ruchu harcowego wśród młodzieży6.

   Dr Ferdynand Zarzycki, wraz ze starszymi skautami, wstąpił do Drużyny Podhalańskiej w Nowym Targu. Skauci intensywnie pogłębiali swoje wyszkolenie wojskowe, byli też zagorzałymi propagatorami militaryzacji ruchu niepodległościowego na Podhalu. W czasie świąt i wakacji zachęcali młodych górali w swych rodzinnych wioskach do działalności w Drużynach Podhalańskich7.

   A tak wspominał po latach tamte czasy Ferdynand Zarzycki:

   Mianowany zastępcą nauczyciela (suplentem) w gimnazjum państw. w N. Targu jesienią 1912 r. od razu wciągnąłem się w pracę drużyn podhalańskich oraz pracę skautową. Jedno i drugie miało wyraźnie charakter niepodległościowy. Byliśmy wówczas pod dużą sugestią, że lada chwila wybuchnie wojna z Rosją, do której trzeba się szybko przygotować. Wszak była to jesień 1912, kiedy to zanosiło się na konflikt zbrojny z Rosją. Poważny ten nastrój udzielał się i młodzieży gimnazjalnej, wśród której najpoważniejsi i najlepsi uczniowie jak np. dzisiejszy pułk. dypl. Hyc (rodowity góral i pierwszy z pierwszych w gimnazjum nowotarskim) garnęli się ochoczo do skautingu. Stąd i skauting był pod silnym prądem wojskowym. I mimo żeśmy się nie spotykali z entuzjazmem szczególnie wśród grona starszych kolegów, to jednak z b. dużym zapałem prowadziliśmy masę ćwiczeń musztrowych i polowych oraz pogadanek. Po prostu ulegaliśmy pewnemu prądowi, który nas brał i ponosił, chociaż nikt nas specjalnie nie agitował. Czuliśmy jakby przez skórę zbliżanie się czegoś rozstrzygającego. Mniej w tem było rozumowania a więcej czucia. Poza tem wojsko nas brało i to nie wojsko w formie austriackiego, bo ja wszystkiego użyłem by się od niego wykręcić, ale wojsko ze swoją polską musztrą i polską komendą. Stąd też wraz ze swymi najstarszymi uczniami ćwiczyłem się w drobiazgach polskiego regulaminu, któryśmy namiętnie studiowali.

   Ale nie zaniedbywaliśmy harcerskiej dyscypliny i harcerskiego, poważnego odnoszenia się do życia. Pociągała nas b. wysoka ideologia, której nie zawsze dobrze rozumieliśmy. Ale dała nam ona b. pewne oparcie ideologiczne, tak konieczne wobec szybko zmieniających się zjawisk w życiu. Jedynie przygniatało nas trochę zbyt teoretyczne podejście do zjawisk życia. Stąd też karabin, regulamin polskiej musztry i studiowanie terenoznawstwa stawało się b. pociągające8.

Walne zgromadzenie nowotarskiego „Sokoła” wybrało 8 czerwca 1913 r. Zarzyckiego do swojego wydziału (zarządu)9.

 

zarzycki_1927a

Zjazd pierwszych maturzystów z 1907 roku II Państwowego Gimnazjum i. Hetmana Jana Tarnowskiego w Tarnowie
Ferdynand Zarzycki siedzi w pierwszym rzędzie z prawej strony

Tarnów

   26 sierpnia 1913 roku Rada Szkolna Krajowa przeniosła dr Ferdynanda Zarzyckiego do jego dawnej szkoły – c.k. II Gimnazjum filologicznego w Tarnowie10. Uczył tam w roku szkolnym 1913/14 języka polskiego, łaciny i grecki, był też wychowawcą klasy V i opiekunem kółka deklamatorskiego w tejże klasie.11 

    Gdy został drużynowym III Drużyny Skautowej im. Michała Wołodyjowskiego przy II gimnazjum, założył w Tarnowie pierwszą większą bibliotekę skautową. Należał do najlepszych gawędziarzy skautowych i był, obok Władysława Wodnieckiego, prototypem owego drużynowego,

który „starodawne opowiada dzieje” w znanej pieśni Jerzego Brauna „Płonie ognisko i szumią knieje”12. Jego gawęda wypowiedziana 26 czerwca 1914 roku podczas uroczystego ślubowania skautowego została wydrukowana w „Historii Gimnazjum II w Tarnowie”13. W drużynie skautowej przeprowadzał intensywne szkolenie i ćwiczenia wojskowe, współpracował z polowymi drużynami Sokoła.

   II rok przedwoj. pracy naucz. i harc. spędziłem w II gimn. w Tarnowie. Tu natrafiłem już na formy życia skautowego bardziej rozwinięte. Ale byliśmy garstką stosunkowo b. małą i nie zawsze należycie ocenianą a czasem i wykpiwaną. W Tarnowie byliśmy bardzo ściśle złączeni z Sokołem i jego drużynami polowymi, aczkolwiek na tą łączność częstośmy narzekali. I tu grupowali się uczniowie nierzadko najlepsi, jak śp. Wodniecki. I tu karabin i musztra oraz wycieczki polowe najbardziej pociągały. Nastrój patriotyczny był wybitnie wysoki a rocznice śmierci Poniatowskiego lub Konstytucji 3 maja spędzaliśmy przy ognisku w polu lub pod namiotem na gawędzie.

   Im bliżej wybuchu wojny, tym więcej odbywaliśmy ćwiczeń z polowymi drużynami sokolimi. O zamachu w Sarajewie dowiedzieliśmy się np. na ćwiczeniach polowych pod Dąbrową (kilkanaście km od Tarnowa) i tam poczuliśmy już wojnę zbliżającą się szybkimi krokami. Nastrój poważniał z dnia na dzień. Ilość ćwiczeń wzrastała14.

   W sierpniu 1914 roku, po wybuchu wojny, Zarzycki opuścił Tarnów i wraz ze starszymi skautami wstąpił do Legionów15.

sprawozdanie_ii_gimnazjuma

Okładka Jubileuszowego Sprawozdania
Dyrekcji II Państwowego gimnazjum w Tarnowie

Służba wojskowa

   Od 16 sierpnia 1914 roku do 12 kwietnia 1917 roku służył w Legionach Polskich. Najpierw jako adiutant IV batalionu 2 pp Legionów, potem w 4 pp. Legionów, początkowo jako adiutant pułku, następnie dowódca batalionu (od 10 maja 1915 roku). Szybko awansował. 29 września 1914 roku został mianowany podporucznikiem, porucznikiem (5 listopada 1914 roku), a kapitanem już 24 sierpnia 1915 roku16. Od 1 września 1917 roku był komendantem szkoły podoficerskiej i dowódcą batalionu rekrutów oraz dowódcą 2 pp. (od 1 maja 1918 roku).

zarzycki_1

Ferdynand Zarzycki w okresie służby w Legionach

   W Wojsku Polskim służył od 1 listopada 1918 roku. Był dowódcą 2 pp. (późniejszy 8 pp.), na czele którego prowadził odsiecz przez Rawę Ruską do Lwowa, gdzie w lutym 1919 r. został ranny w boju. Od 1 kwietnia 1919 roku dowodził brygadą 2 Dywizji Piechoty Legionów w walkach na froncie galicyjsko-wołyńskim (grupa ppłk. Zarzyckiego). Od 15 września 1919 roku był komendantem Szkoły Aplikacyjnej w Rembertowie, a następnie od 1 maja 1920 roku szefem wydziału szkół piechoty w Oddziale III Sztabu Generalnego. W wojnie 1920 roku, od 1 sierpnia dowodził 2 Grupą Operacyjną (ostrołęcką) i 4 Dywizją Piechoty. Funkcję szefa wydziału szkolnictwa wojskowego Oddziału III Sztabu Generalnego objął 25 września 1920 roku. Był też wykładowcą Doświadczalnego Centrum Wyszkolenia Artylerii w Rembertowie, a od 30 grudnia 1922 roku był zastępcą komendanta miasta Warszawy, od 16.VIII.1923 zastępcą komendanta D.C.W. Artylerii w Rembertowie.

   Był mianowany kolejno – majorem (1917), podpułkownikiem (1918), pułkownikiem (1920, ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 roku) i generałem brygady (15 sierpnia 1924 roku). W Wyższej Szkole Wojennej we Francji odbył staż generalski.

   W okresie od 3 grudnia 1924 roku do sierpnia 1927 roku dowodził 4 Dywizją Piechoty w Toruniu, a następnie od sierpnia 1927 do maja 1931 r. był zastępcą I wiceministra spraw wojskowych i szefa Administracji Armii. Od maja 1931 do maja 1934 roku był w stanie nieczynnym, a następnie został przeniesiony w stan spoczynku. Ogłosił pracę pt. „Służba wewnętrzna”, wykład na kursach oficerskich w Rembertowie, przetłumaczył z francuskiego dzieło E. Ailchaulta „Walka piechoty”17.

   Został mianowany Ministrem Przemysłu i Handlu w rządzie premiera Aleksandra Prystora (od 27 maja 1931 roku do 9 maja 1933 roku) oraz w rządzie premiera Janusza Jędrzejewicza (od 10 maja 1933 roku do 13 maja 1934 roku). W latach 1935–1939 był senatorem RP z województwa stanisławowskiego. Był też wtedy prezesem Rady Nadzorczej Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej

w Warszawie. Działał w różnych organizacjach społecznych, m.in. był zastępcą Komendanta Naczelnego Związku Legionistów Polskich, członkiem zarządów Towarzystwa Przyjaciół Huculszczyzny, Towarzystwa Polsko-Estońskiego, członkiem Komitetu Budowy Kopca Józefa Piłsudskiego, Komitetu Opieki nad Pobojowiskami Legionów i Koła Harcerzy z czasów Walk o Niepodległość.

   Za walkę o niepodległość, pracę zawodową i społeczną odznaczony był Orderem Virtuti Militari 5 klasy, Orderem Polonia Restituta 4 i 3 klasy, Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych 4-krotnie, Złotym Krzyżem Zasługi 2-krotnie, francuską Legią Honorową 4 i 3 klasy i inymi18.

 

Emigracja

   We wrześniu 1939 roku, wraz z Sejmem RP został ewakuowany z Warszawy na ziemie wschodnie. Po agresji radzieckiej przedostał się do Rumunii, gdzie przebywał w obozie w Braili, a następnie poprzez Grecję i Cypr dotarł do Palestyny. Mimo usilnych starań nie uzyskał żadnego przydziału do wojska polskiego na zachodzie, znalazł się w tzw. 2 grupie, bez przydziału.

   Wyjechał do Południowej Afryki, gdzie od 1943 roku był dyrektorem Państwowego Żeńskiego Liceum Humanistycznego i Gimnazjum Ogólnokształcącego dla polskich dziewcząt w miejscowości Digglefold, a potem w Gatoomie na terenie Rodezji. Był tam komendantem hufca harcerskiego, obejmującego 4 drużyny harcerek19.

   Długo po zakończeniu II wojny światowej, gdyż dopiero w 1948 roku wyjechał wraz z młodzieżą do Anglii. W Diddington aż do 1952 r. pełnił funkcję dyrektora Liceum i Gimnazjum im. M. Kopernika. Następnie, na zaproszenie swojego szwagra dr. Aleksandra Rytela, prezesa Stowarzyszenia Polskich Lekarzy w USA, wyjechał do Chicago. Redagował tam „Biuletyn Medycyny Polskiej” wydawany w kilku językach przez to stowarzyszenie. Należał także do wielu innych organizacji polonijnych.

Przez kilka lat pracował nad leksykonem przysłów i wyrażeń łacińskich w tłumaczeniu na język polski i angielski, w posiadaniu rodziny zachował się maszynopis obejmujący 6 tysięcy haseł.

   Po „polskim październiku 1956 roku” zdecydował o swoim powrocie do oczekującej w Kraju żony i córki. Niestety, na miesiąc przed zapowiedzianym przyjazdem, zmarł nagle 10 października 1958 roku na wylew krwi do mózgu. Pochowany został 14 października 1958 roku na cmentarzu św. Wojciecha w Chicago20.

   Był żonaty z Anną Dubeltowicz, miał córkę Zofię. Jego brat, dr Leopold Zarzycki (1878–1930) był sędzią Sądu Najwyższego.

 

Przypisy:

1 Czy wiesz kto to jest?, pod główną redakcją S. Łozy, Warszawa 1938, s. 836

2 Jubileuszowe Sprawozdanie Dyrekcji II Państwowego Gimnazjum im. Hetmana Tarnowskiego w Tarnowie za rok szkolny 19227–28, Tarnów 1928, s. 8

3 Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, sygn. WF II 504 Dokt., teczka: Zarzycki Ferdynand, praca doktorska Zarzycki Ferdynand, Teoria poznania Protagorasa na tle platońskiego Teeteta, rok 1912, Filozofia ścisła

4 Sprawozdanie Dyrektora c.k. Gimnazyum w Nowym Targu za rok 1912/13, Nowy Targ 1913, s. 8–9

5 tamże, s. 31

6 tamże, s. 50

7 Pisał o tym: J. Kozaczka w artykule: Podhale w walkach o niepodległość Polski (Odcinek 3), Gazeta Podhala, 28 VIII

1938, nr 34: Uczniowie starsi tut. gimnazjum tworzyli oddział doskonale prosperujący, pod komendą prof. Zarzyckiego, który działał z ramienia Drużyn Podhalańskich oraz dr K. Krotowski, Ku uczczeniu dziesięciolecia odzyskanej wolności. (Wspomnienia wielkiej wojny Podhala), Gazeta Podhalańska, 16 XII 1928, nr 51: Ćwiczenia wojskowe uzupełniano następnie harcerskimi ćwiczeniami terenoznawczymi zwłaszcza pod kierownictwem profesora Zarzyckiego, obecnego generała w Toruniu

8 Muzeum Historyczne m. Krakowa, spuścizna Tadeusza Wąsowicza, list Ferdynanda Zarzyckiego, Warszawa 23 III 1938

9 Z „Sokoła”, Gazeta Podhalańska, nr 25, 15 VI 1913

10 Sprawozdanie Dyrektora c.k. gimnazjum w Nowym Targu na rok szkolny 1913/14, Nowy Targ 1914; por. Nowa Reforma, nr 395, 28 VIII 1913; por. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1914, we Lwowie 1914

11 Jubileuszowe Sprawozdanie Dyrekcji II Państwowego Gimnazjum im. Hetmana Tarnowskiego w Tarnowie za rok szkolny 1927–28, s. 30, 32

12 M. Żychowska , Harcerstwo Ziemi Tarnowskiej 1910–1939, Tarnów 1992, s. 34, 95, 101

13 Jubileuszowe Sprawozdanie…, s. 43–44

14 Muzeum Historyczne m. Krakowa, spuścizna Tadeusza Wąsowicza, list Ferdynanda Zarzyckiego, Warszawa 23 III 1938

15 M. Żychowska , Harcerstwo Ziemi Tarnowskiej…, s. 37

16 Czy wiesz kto to jest…, s. 836; także: Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Polskich Wojsku Polskiemu (12 IV 1917), Warszawa 1917, s. 4; także: P. Stawecki, Słownik biograficzny generałów wojska polskiego 1918–1939, Warszawa 1994, s. 365

17 P. Stawe cki, Słownik biograficzny generałów…, s. 363; także: Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. M. Majchrowski, Warszawa 1994, s. 212; także: Czy wiesz…, s. 836; także: M. Żychowska , Ferdynand Zarzycki (1888–1958), maszynopis powielony; także: S. Czerep, II Brygada Legionów Polskich, Warszawa 1991, s. 269

18 Czy wiesz…, s. 836; także: Kto był kim…, s. 212; także: Dziennik Personalny MSW, nr 8, 1 IV 1922; nr 41, 27 X 1922

19 Sprawozdanie Dyrekcji Panstw. Żeńsk. Liceum Hum. I Gimn. Ogólnokształcącego w Digglefold (Płd. Rodezja) za rok szkolny

1946, Nakładem Dyrekcji Liceum i gimnazjum Digglefold (Płd. Rodezja). Rok 1946

20 M. Żychowska , Ferdynand…,

 

Przedruk za: Lesław Dall, "Gen. bryg. Ferdynand Zarzycki (1888-1958). Doktor filozofii, skaut, nauczyciel, minister i senator" [w:] "Skaut". Harcerskie Pismo Historyczne, Tarnów grudzień 2007, nr 4 [12]

www.skaut.okey.pl

Ostatnio zmieniany czwartek, 17 maj 2012 06:56

Copyright © 2006-2015 ISSN 1899-8348

Top Desktop version