Józef Piłsudski i II Rzeczpospolita

Switch to desktop

19 Maj

Polityka matematyka, czyli życiowe rachunki profesora Bartla.

  • Napisane przez  Przemysław Waingertner

BartelUrodzony i zamordowany w rodzinnym, ukochanym Lwowie, którego nie chciał opuścić nawet zagrożony śmiercią. Świadek czterech epok – okresu zaborów (który przeżył w autonomicznej Galicji w liberalnej monarchii Habsburgów); lat Wielkiej Wojny, która zatrzasnęła wieko trumny Belle Epoque przełomu XIX i XX stulecia; czasów dramatycznej (biednej, ale i barwnej) niepodległości Drugiej Rzeczypospolitej; wreszcie apokalipsy II wojny światowej – niemiecko-sowieckiej inwazji i okupacji Polski oraz eksterminacji jej obywateli. Podpułkownik Wojska Polskiego, zasłużony w wojnach o wschodnie granice Rzeczypospolitej i… mason. Uczony i polityk. Matematyk, profesor i rektor Politechniki Lwowskiej, ale także poseł na Sejm Polski międzywojennej, senator, minister i pięciokrotny premier Rzeczypospolitej. Demokrata, który poparł przewrót majowy, krytycznie oceniając parlamentarno-gabinetowy system polityczny pierwszej połowy lat dwudziestych i ówczesną praktykę rządzenia. Twarz pierwszego czterolecia autorytarnych rządów obozu pomajowego, a zarazem czołowy sanacyjny liberał – specjalista od negocjacji i szukania porozumienia z opozycją. Zdeklarowany piłsudczyk, a przy tym jeden z sygnatariuszy memoriału z 1938 r., skierowanego do prezydenta Ignacego Mościckiego, którego autorzy domagali się włączenia do rządu przedstawicieli opozycji w związku z zagrożeniem niepodległości kraju i postulowali ogłoszenie amnestii dla polityków opozycyjnych, którzy zostali zmuszeni do emigracji po procesie brzeskim.

Kazimierz Bartel (1882-1941) – o nim wszak mowa - był z pewnością postacią nie tylko nietuzinkową, ale wielowymiarową; człowiekiem i politykiem myślącym i działającym samodzielnie, zgodnie z własnym systemem poglądów i wartości.  Z pewnością zasłużył też na obszerną, rzetelną, naukową biografię. Trudu jej napisania podjął się Sławomir Kalbarczyk – historyk, specjalizujący się w dziejach najnowszych Polski, pracownik Instytutu Pamięci Narodowej.

Książka S. Kalbarczyka – poprzedzona wstępem, sygnalizującym braki, występujące, zdaniem autora, w historycznej, naukowej narracji o pięciokrotnym premierze międzywojennej Polski (uzasadniające tym samym jego własną publikację) – została skonstruowana zgodnie z zasadą chronologiczną z sześciu obszernych części, podzielonych na rozdziały, w których wydzielone zostały mniejsze podrozdziały.

Część pierwsza, pt. Nim nastała Polska 1882-1918, prezentuje dzieciństwo i młodość K. Bartla, okres jego studiów w Szkole Politechnicznej we Lwowie w latach 1901-1907, bogatą i pełną sukcesów karierę naukową od stanowiska asystenta do profesora, wreszcie losy w okresie I wojny światowej.

Kolejna nt. W odrodzonej Rzeczypospolitej 1918-1939, ukazuje w rozdziale pierwszym K. Bartla jako żołnierza i polityka Rzeczypospolitej „przedmajowej” - jego udział w walkach o Lwów i Małopolskę Wschodnią w latach 1918-1919; okres szefowania przezeń Oddziałowi IV A Kolejowego sztabu Generalnego Wojska Polskiego i Kolejnictwu Polowemu w 9191 r.; działalność jako ministra kolei żelaznych w kolejnych rządach Leopolda Skulskiego, Władysława Grabskiego i Wincentego Witosa w 1920 r.; publiczną aktywność w Towarzystwie Straży Kresowej, Związku Strzeleckim, Polskim Stronnictwie Ludowym „Wyzwolenie” i Partii Pracy przed zamachem majowym 1926 r.; wreszcie udział w samym piłsudczykowskim przewrocie.

Kolejny rozdział drugiej części przedstawia poczynania K. Bartla jako jednego z czołowych polityków obozu pomajowego – bliskiego współpracownika i doradcę Józefa Piłsudskiego, zaufanego premiera Marszałka, stojącego na czele pięciu rządów w latach 1926-1930 oraz wicepremiera i kierownika Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w gabinecie samego J. Piłsudskiego w 1928 r.

W końcowym rozdziale części drugiej S. Kalbarczyk prezentuje wyraziste postawy polityczne swego bohatera w latach trzydziestych –stanowisko wobec kluczowych zagadnień polityki wewnętrznej, kwestii organizacji i funkcjonowania szkolnictwa wyższego, ważkich problemów polityki międzynarodowej i zagranicznej państwa polskiego – oraz jego pracę w Senacie Rzeczypospolitej IV i V kadencji oraz działalność pozaparlamentarną.

Ostatnia część biografii (W II wojnie światowej) przedstawia losy, dramatyczne wybory i poczynania K. Bartla w okresie wojny obronnej Polski 1939 r., okupacji sowieckiej polskich Kresów Wschodnich w latach 1939-1941 oraz po agresji III Rzeszy na Związek Sowiecki - aż do aresztowania, uwięzienia i śmierci poniesionej z rąk Niemców.

Niejako uzupełnieniem głównych wątków narracji, zaprezentowanych we wspomnianych trzech częściach, jest część ostatnia książki pt. Kazimierz Bartel - prywatnie i na uczelni, która ukazuje mniej znane oblicze jednego z najwybitniejszych polityków Drugiej Rzeczypospolitej – jako osoby prywatnej w relacjach z najbliższymi i przyjaciółmi oraz uczonego, uczestnika życia naukowego i towarzyskiego środowiska akademickiego międzywojennej Polski. Zasadniczą treść opowieści o K. Bartlu jako polityku i uczonym zamyka podsumowujące zakończenie. Ponadto do tekstu dołączono: abstrakt, wykaz skrótów, bibliografię i indeks osób.

Do atutów biografii pióra S. Kalbarczyka należy nie tylko wspomniana już we wstępie niniejszej recenzji trafnie wybrana, interesująca problematyka oraz ambitne intencje autora, aby w końcu uzupełnić polską historiografię o wyczerpującą biografię jednego z najważniejszych polityków Drugiej Niepodległości. Trzeba do nich zaliczyć również logiczną i czytelną dla odbiorcy konstrukcję książki; samą opowieść - łączącą harmonijnie przedstawianą i analizowaną faktografię, odautorskie, rzetelnie poparte argumentami osądy i cytaty źródłowe (dowodzi ona zresztą, że S. Kalbarczyk to nie tylko historyk skrupulatny, zbierający z benedyktyńską pracowitością i skrupulatnością wszystkie potrzebne informacje, ale także świetny, dysponujący „lekkim” piórem pisarz historyczny); wreszcie bogaty aparat naukowy przypisów i odsyłaczy, ukazujący mistrzostwo warsztatowe autora w zakresie naukowego instrumentarium historyka i jego dbałości o bardziej wnikliwego czytelnika, który chciałby poszerzyć swą wiedzę sięgając do źródeł i literatury, odnoszącej się do problematyki biografii. Na uwagę i uznanie zasługuje także dołączona do zasadniczego tekstu książki wspomniana już przebogata bibliografia.

Jednakże za książką S. Kalbarczyka przemawiają nie tylko jej atuty natury formalnej, ale także treść. Do najbardziej wartościowych wątków, które pojawiły się na kartach biografii należą: podkreślenie politycznej podmiotowości i samodzielności K. Bartla - rzetelnie dowiedzionej! - kontrastujące z upowszechnionym dotychczas stereotypem „zdyscyplinowanego wykonawcy woli Marszałka”, lub wręcz „polityka-marionetki”; wskazanie na ugruntowane i z odwagą głoszone i bronione przez słynnego „polityka-matematyka” własne poglądy polityczne i społeczno-gospodarcze, koncepcje ustrojowe i dotyczące zagadnień międzynarodowych; docenienie i dokładne odtworzenie pozapolitycznego, obywatelskiego zaangażowania premiera; wreszcie wzbogacenie politycznych – najszerzej i najlepiej znanych – wątków życiorysu K. Bartla o istotne informacje o nim jako uznanym naukowcu oraz o jego życiu prywatnym rodzinnym i… pozarodzinnym (smakowita opowieść o romansie sanacyjnego premiera).

Książkę S. Kalbarczyka – owoc wielkiej pracowitości, naukowej rzetelności i historycznej pasji autora – należy polecić nie tylko zawodowym historykom, specjalistom z zakresu najnowszych dziejów Polski, ale i pasjonatom historii Drugiej Rzeczypospolitej. Państwo to, jego dzieje, kształt polityczny i elity – wszystko to byłoby inne bez postaci pięciokrotnego premiera rządów pomajowych…

Przemysław Waingertner

 

Informacje o publikacji:

Autor: Sławomir Kalbarczyk

Tyutuł: Kazimierz Bartel (1882-1941). Uczony w świecie polityki

Wyudawca: Instytu Pamięci Narodowej

Rok wydania: 2015

Format: 240x170 mm

Okładka: twarda

lość stron: 1000

ISBN: 9788376298597

 

Copyright © 2006-2015 ISSN 1899-8348

Top Desktop version