13 sierpień
O godz. 10 odbyła się w Irenie odprawa Naczelnego Wodza z gen. Śmigłym-Rydzem i gen. Skierskim. Po południu przeprowadził objazd oddziałów mających brać udział w kontrofensywie.
W godzinach wieczornych uderzeniem dwóch dywizji bolszewickich rozpoczęła się bitwa o Warszawę.
Komunikat Sztabu Generalnego z dnia 13 sierpnia:
„Na północy nieprzyjaciel zmierza nadal ku odcinkowi Modlin–Zegrze.
Drobne oddziały jazdy bolszewickiej dotarły do Sierpca/ Większe zaś masy piechoty atakowały Nasielsk oraz Płońsk. Ataki odparto.
W centrum przegrupowanie naszych wojsk, przeznaczonych do obrony Warszawy, odbywa się w dalszym ciągu planowo ze słabym kontaktem z nieprzyjacielem.
Na północny wschód od Lublina nasze tylne straże obsadzające linię rzeki Tyśmienicy, odparły ataki nieprzyjaciela, biorąc 8 karabinów maszynowych i około 100 jeńców. Również w rejonie Chełma i Tyszowiec nieprzyjaciel poniósł dotkliwą porażkę, pozostawiając w naszym ręku jeńców i karabiny maszynowe.
Armia konna Budionnego pod wpływem silnego oporu jaki napotkała ze strony naszych oddziałów w ciągu dnia wczorajszego, nie ujawniała tendencji zaczepnych.
Wzdłuż Seretu i Strypy odparto lokalne ataki nieprzyjaciela. Pod Horodyszczem dzięki skuteczności ognia oddziałów 12 dywizji, kolumny bolszewickie, dopuszczone na bliską metę, zostały zdziesiątkowane”.
Józef Piłsudski o sytuacji zastanej po przybyciu na front:
„Po przybyciu do Puław, jako do swojej kwatery, i rozejrzeniu się w sytuacji skonstatowałem od razu kilka rzeczy. Przede wszystkim, że stan moralny wszystkich dywizji, a było ich zebranych cztery, nie był tak zły, jak poprzednio przypuszczałem. I chociaż właśnie przed moim przyjazdem jedna z dywizji, mianowicie 21-sza, starym, nabytym już przez miesiąc zwyczajem, ni stąd ni zowąd, pod naciskiem niewielkiej grupki nieprzyjaciela ustąpiła z przedmościa na Wieprzu — z Kocka, który nakazano jej trzymać, nie sądziłem, by ten trudny przełom moralny, którego po długim odwrocie wymaga kontratak, był niemożliwym do wykonania. Natomiast znalazłem uzupełnienia, zadyrygowane akurat odwrotnie, niż to było potrzebne z powodu uzbrojenia. Tak więc bataliony z bronią francuską trafiły do dywizji, uzbrojonych w mauzery niemieckie lub manlichery austriackie. Rozplątanie tego chaosu wymagało więc czasu. Oprócz tego zaobserwowałem niesłychane wprost braki w wyekwipowaniu i umundurowaniu żołnierzy. Takich dziadów, jak ich nazywałem, dotąd w ciągu całej wojny nie widziałem. W 21-cj dywizji prawie połowa ludzi defilowała przede mną w Firleju — boso. Przypominałem sobie, ile to razy i ilu z moich podwładnych w ciągu wojny przypisywało porażki, które ponieśli, nic czemu innemu, jak złemu wyekwipowaniu żołnierza. Natomiast z pewną przykrością myślałem także, że wszystkie zapasy, a przynajmniej ich większość, zostały wydane na wojska, którym nie przeznaczałem rozstrzygającej na wojnie roli. Wreszcie wszystkie dane, które zebrałem o nieprzyjacielu, były nieco enigmatyczne. Zgodnie z rozkładem strategicznym nieprzyjaciela, musiałem mieć przeciwko sobie mozyrską grupę. Skład jej i siła nigdy u nas nie były dostatecznie skonstatowane. Wiedzieliśmy, że w skład jej wchodzi 57-ma dywizja, lecz oprócz tego wchodziły także jakieś oddziały («otriady»), tworzące coś osobnego od grupy, tak, że dotąd ścisłości w danych nigdy nie miałem. Dotychczasowa jej praca wojenna kazałaby mówić, że jest to jakaś bardzo silna grupa wojska. Atakowała ona od 4 lipca w dwóch rozbieżnych kierunkach i to tam, gdzieśmy byli najsilniejsi — wzdłuż właściwego Polesia i na północ od niego, wzdłuż szosy Bobrujsk—Brześć. I nieraz w raportach czytywałem w przeciągu ubiegłego miesiąca o znacznych siłach nieprzyjaciela, atakujących nas nie bez powodzenia to w jednym, to w drugim kierunku. Tymczasem teraz, 13 sierpnia, obserwowałem właściwie przed sobą pustkę. Były to, jak gdyby tylko patrole z nieznacznym zgęszczeniem ich u Kocka i u Maciejowic nad Wisłą, gdzie jakoby te małe grupy przygotowały się do przeprawy przez rzekę. Przyznaję, że brałem wszystko to za oddziały partyzanckie, rozesłane po kraju dla rekwizycji, grabieży i furażowania. Największe skupienie przedstawiała 58-ma dywizja z 12-ej armii, która od Włodawy szła w kierunku albo Lubartowa, albo Chełma”.
Lucjan Żeligowski m.in. o radiowywiadzie:
„13-go, od świtu już, rozlegała się silna kanonada w okolicach Radzymina. Do dywizji przybył batalion marszowy. Odbywszy jego przegląd, przeznaczyłem go do 29-go pułku piechoty, a następnie zarządziłem dlań ćwiczenia taktyczne na pobliskich wzgórkach. Oficerowie i szeregowi tego batalionu wyglądali dobrze i zdawali się w pełni doceniać powagę sytuacji. Było tam jednak dużo szeregowych, którzy ani razu w życiu nie strzelali.
13-go wieczorem stało się wiadome to, czego, moim zdaniem, należało się spodziewać. Po ciężkich walkach 46-y pułk piechoty z 11-ej dywizji został odrzucony z pierwszej linii; nieprzyjaciel zajął Radzymin. Myślałem wtedy bardzo wiele o psychologii odwrotu. Ciążyła ona bezsprzecznie nad całą armią. Sześciotygodniowe cofanie się wytworzyło, jak gdyby chorobliwe uczucie konieczności odwrotu. Zasypiając i budząc się żołnierz myślał o tern, że ma się cofać. Stało się to do pewnego stopnia chorobą i weszło niejako w krew. W ciągu tych długich tygodni, zarówno po porażce jak i po zwycięstwie, następował odwrót. Nie było to tchórzostwo, brak męstwa lub niewiara we własne siły, ale groźne przyzwyczajenie, które zdezorientowało zmysły. Tej psychozy obawiałem się najbardziej. Gdzie i kiedy, w jakich warunkach zostanie ona przełamana?
Utarło się niemal zdanie, że w armiach frontu północnego panował upadek ducha, że były one chore moralnie. Pogląd ten nie odpowiadał rzeczywistości. Odwrót stał się czymś automatycznym, przyzwyczajeniem. ale stan moralny oficerów i żołnierzy był dobry.
Widziałem moralne załamanie się w bitwie mukdeńskiej. Widziałem załamanie się armii austriackiej w wojnie światowej. Było to coś zupełnie innego niż u nas. Psychika naszego żołnierza i oficera była zdrowa, a ten wielki odwrót nie potrafił ich ani zdemoralizować, ani zniechęcić. Oczywiście, były poszczególne wypadki paniki, zwłaszcza na tyłach, to jest tam, gdzie ona zwykle się szerzy. Nie było tego w linii. Nasz żołnierz, jak zawsze, żartował z wszystkiego, znosił wszelkie braki, miał wielkie zaufanie do oficerów, był posłuszny i łatwo orientował się w sytuacji. Miał jedną wadę: strzelał źle. Nigdy nie było czasu, aby go tego wyuczyć, Nie miał zaufania do karabinu i nie widział w nim swego przyjaciela. Karabin wydawał mu się raczej ciężarem, który trzeba dźwigać. Wada ta ciążyła na każdej operacji, a już szczególnie w walce z jazdą dawała się we znaki.
Teoretycznie biorąc rzecz, najwięcej zmęczone powinny były być 8-a i 10-a dywizje, gdyż zrobiły najdłuższy odwrót, od Hermanowicz do Warszawy około 700 kilometrów i to odchodząc w kierunku największego nacisku nieprzyjaciela. Jednakże, mimo to, jeden dzień odpoczynku, w ciągu którego ludzie mogli się wyspać, wrócił dobry humor, zdrowie i nadzieję na zwycięstwo.
13-go udało się naszemu sztabowi w Warszawie odszyfrować depeszę radiową rosyjskiego dowództwa.
Był to rozkaz dowódcy 16-ej armii. Podano go natychmiast do wiadomości zainteresowanych dowódców.
Rozkaz ten brzmiał:
«Ze sztabu 16-ej armii do sztabów podległych dywizji
13-go. VIII. 1920.
Rozkaz operacyjny do wojsk 16-ej armii.
Armie zachodniego frontu, po walkach, zajęły Mławę — Ciechanów — Pułtusk — Wyszków.
21-ej dywizji rozkazano dnia 13-go. VIII uderzyć na nieprzyjaciela działającego naprzeciw prawego skrzydła naszej armii, z linii Zegrze — Załubice, w kierunku na Pragę.
Rozkazuję dywizjom kontynuować ofensywę i wieczorem dnia 14.VIII. 1920 zawładnąć następującymi rejonami:
27-ma dywizja — Łajsk — Stacja Jabłonna — Nieporęt
2-ga dywizja — Radzymin — Stanisławów — Pustelnik (wyłącznie) — Helenów.
17-ta dywizja Pustelnik — Marki — Turów – Wołomin.
10-ta — Mokrołok — Wawer — Jarosław — Okuniew.
8-ma – Karczew — Osieck — Kołbiel.
2) Wywiady dywizyjne do tego czasu powinny dotrzeć aż do linii rzeki Wisły, w granicach dywizyjnych odcinków wyznaczonych w punkcie pierwszym mojej dyrektywy Nr 505.
3) Dowódca 27 dywizji mu współdziałać z 21 dywizją przy jej uderzeniu skierowanym na Pragę.
4) Dowódca 10-ej dywizji ma mieć na widoku, że zależnie od okoliczności jego dywizja może mieć główny kierunek na Pragę, w celu forsowania rzeki Wisły w granicach Warszawy, co wymaga skoncentrowania jednej brygady w rejonie Okuniewa.
5) O otrzymaniu niniejszego natychmiast zameldować.
Dowódca 16-ej armii Sołogub
Członek Rady Rew., Piatakow
Kom. szt. arm. Batorskij»
Jak z tego rozkazu wynika na odcinek zajęty przez 11-ą dywizję piechoty kierowały się 27-a, 2-a i część 17-ej dywizji piechoty. Oprócz tego była tu oczekiwana na 21-a dywizja piechoty z 3-ej armii. Oznaczało to, że w tym kierunku dowódca 16-ej armii kierował decydujące uderzenie”.
Kornel Krzeczunowicz o skutecznym zwalczaniu karabinów maszynowych na taczankach:
Pułk nadal mocno trzyma swoje pozycje i ustępuje schodami, gdy tylko poszczególne stanowisko jest zagrożone okrążeniem. Wszędzie uwijający się Leon Sapieha, który przywiózł ze sobą sztucer z lunetą, skombinował sposób zwalczania taczanek nieprzyjaciela, będących główną bronią bolszewików zwalczania przeciwnika. Oskrzydlają każdą pozycję i «zmiękczają» ją krzyżowym ogniem, aż dojdzie do szarży. Kontrszarża z naszej strony jest zwykle najlepszą odpowiedzią. Nieprzyjaciel nie wytrzymuje jej, nawet jeśli ma dużą przewagę. Ale system Leona, zastosowanie indywidualnego zwalczania taczanek przez strzelców wyborowych, okazuje się lepszy i o oszczędniejszy. Gdy tylko dojrzy taczankę nawet na duża odległość, strzela do niej przez lunetę i z oparciem, tak że musi uzyskać kilka strzałów blisko celu. Chcąc unikną tego gwizdania kul koło uszu, obsługa taczanki szybko zmienia miejsce, a więc przerywa ogień i cel tych kilku strzałów Leona jest osiągnięty. Niemniej jednak, wobec ogromnej przewagi nieprzyjaciela i stałego przeskrzydlania nas od południowego zachodu, musimy cofać się po trochu coraz to bliżej Pawłowa, gdzie już wcześniej 1 pułk ułanów zajął dobrze wybraną pozycję. Przedłużamy ją od południa. Już zapada zmrok, gdy skoncentrowanym ogniem wszystkich km-ów i dwóch spieszonych szwadronów odpieramy zebraną przed nami większą masę jazdy wroga. Celem oczyszczenia przedpola i wsi Pawłów, ruszają do szarży 5/8 ułanów por. Bochenka i kilka szwadronów 1 pułku ułanów. Odznaczają się Henryk Gliński i Józef Sapieha rozmachem, z jakim w półmroku przeganiają nieprzyjaciela przez wieś dwukilometrowej długości”.
Kazimierz Sokołowski o coraz bliższej chwili wysłania go na front:
„Jestem formalnie przeciążony robotą, aczkolwiek nie jestem nią zmęczony, ponieważ nie ma czasu na dokładne i całkowite wyćwiczenie. Toteż na nic narzekać nie mogę, a jedynie na nudne i męczące zbiórki z końmi do przeglądu, tudzież karmienie ich i pojenie (…).
W dniu dzisiejszym zaszła decydująca zmiana, ponieważ mnie i kilkudziesięciu ochotników oraz byłych ułanów 13 pułku wydzielono do tzw. marszowego szwadronu, który lada dzień odejdzie do Lwowa czy Lublina, jak krążą pogłoski”.
Maxime Weygand do francuskiego ministra wojny:
„1) Bliska jest bitwa nad Wisłą. Powinna być rozstrzygająca. Dowództwo i szef sztabu, którzy ją przygotowali, panują nad całą operacją.
2) Dokonana w tych okolicznościach zmiana w dowództwie lub w kierownictwie sztabu mogłaby mieć, z wojskowego tylko punktu widzenia, bardzo nieprzyjemne następstwa odbierając wojsku w przededniu bitwy wiarę w powodzenie przez odsunięcie na bok tych, którzy je aranżowali. Wydaje mi się zatem, iż pierwszy warunek pozostawiony do mojej akceptacji nie może być obecnie wymagany.
3) W dodatku moja praca każdego dnia przekonuje mnie, że język, metody dowodzenia, rywalizacje osobiste, brak materialnych środków łączności, który uniemożliwia sprawowanie francuskiej kontroli niezbędnej kierownictwu francuskiemu, moja nieznajomość problemów zaopatrzenia i komunikacji w tym kraju – samo to już przemawiałoby przeciwko przyjęciu stanowiska, na którym pozostawałbym bez środków wystarczających do zapewnienia realizacji operacji, za które ponosiłbym odpowiedzialność.
4) W tych okolicznościach zachowuję na razie swoją obecną rolę doradcy Szefa Sztabu. Sądzę, że zdołam osiągnąć pewne rezultaty. Nie sądzę, żeby inna sytuacja pozwoliła mi osiągnąć coś więcej. Moje ważne rady dawane są na piśmie, by pozostał ich ślad.
5) Każdy cios wymierzony obecnie Naczelnikowi Państwa, co do którego kraj jest bardzo podzielony, niesie w sobie ryzyko wywołania bardzo poważnych konfliktów politycznych. To nie na tym zakręcie stery mogą przejść w inne ręce”.
Edgar Vincent D’Abernon o bolszewickich jeńcach:
„W drodze powrotnej natknąłem się na kilku jeńców bolszewickich, wziętych dopiero co do niewoli. Wyglądali oni łagodnie, bez cienia entuzjazmu, fanatyzmu czy przekonania – zwykli wieśniacy, dobrze odkarmieni, w porządnych butach bez śladu jakiegokolwiek munduru. Opowiadali nam, że przed wkroczeniem do Polski otrzymywali bardzo skąpe i marne pożywienie. W dywizji prym trzymali komisarze żydowscy: zarządzali prowiantem, wydawali rozkazy, prowadzili propagandę, a gdy jeden z żołnierzy zagadnął, kiedy nastąpi pokój, wówczas komisarz odpowiedział, że wprawdzie Polska pragnie pokoju, działa ona jednak w porozumieniu z Anglią, bolszewicy zaś nic wspó1nego z Anglią mieć nie chcą!
Żołnierze ci, mówiąc o swoim wojsku, nie wyrażają się «nasza armia», lecz «armia bolszewicka», tak, jakby właściwie nic ich z tą armią nie łączyło, prócz przymusu służby. Ludzie ci pochodzą z Ukrainy i dawniej służyli pod Denikinem, lecz wzięci zostali przez bolszewików do niewoli i siłą wcieleni do szeregów. O armii bolszewickiej wyrażają się źle i twierdzą, iż panuje w niej wielki niedostatek amunicji, wszelako wojska Denikina były ponoć jeszcze gorsze: oficerowie nic kompletnie nie robili, tylko spijali się i grali w karty.
Robią oni na ogół wrażenie dobrodusznych niewolników, pędzonych naprzód przez Chińczyków i Komisarzy; jedynym ich pragnieniem jest powrót do domów rodzinnych. Stanowią oni dziewięć dziesiątych wszystkich jeńców, reszta zaś ma wygląd wcielonych biesów fanatyzmu”.