15 sierpień
Naczelny Wódz wizytował oddziały 14 Dywizji Piechoty, a następnie wydał rozkaz operacyjny dla Frontu Środkowego. Doszło także do wymiany korespondencji między Naczelnym Wodzem a Szefem Sztabu WP. Gen. Żeligowski obejmuje dowództwo odcinka warszawskiego.
Komunikat Sztabu Generalnego z dnia 15 sierpnia:
„Kontrakcja naszej armii północnej w dalszym ciągu ma przebieg pomyślny. Ilość jeńców, wziętych w rejonie Sochocina, wzrosła do 600. Poza tym, oddziały nasze zdobyły 120 wozów z amunicją i 80 z prowiantem.
Z uznaniem podkreślić należy świetne zachowanie się naszej jazdy, składającej się prawie wyłącznie na tym odcinku z elementu ochotniczego.
W rejonie Warszawy dnia 14 bm. nieprzyjaciel atakował uporczywie odcinek Zegrze–
Okuniew–Leśniakowizna. Do silnego napięcia dochodziły walki pod Radzyminem, który parokrotnie przechodził z rąk do rąk.
Dnia 15 bm. w południe po ostrej walce Radzymin został ostatecznie przez nas opanowany. Nieprzyjaciel poniósł ciężkie straty w zabitych i rannych.
Oddziały nasze odniosły również szereg poważnych sukcesów w rejonie Chełma i Hrubieszowa. Pod Hrubieszowem zdobyto 11 karabinów maszynowych, kilkadziesiąt koni oraz znaczne zapasy amunicji; kilka dział oraz kilkanaście karabinów maszynowych nieprzyjaciel zatopił w Bugu. Wzięto poza tym około 100 jeńców, w tej licznie szefa sztabu grupy operacyjnej bolszewickiej. W krwawych walkach z przeprawą pod Dubianką polegli śmiercią walecznych dowódca ochotniczego pułku 207 piechoty, major Drojowski Wacław i adiutant tego pułku, porucznik Vorbrodt Wacław.
Na południu nieprzyjaciel zdołał opanować Sokal. Opuszczenie Brodów odbyło się w zupełnym porządku, po uprzednim wywiezieniu sprzętu kolejowego”
Z listu gen. Rozwadowskiego do Naczelnego Wodza:
„Panie Komendancie!
Zamawiałem właśnie oficera z automobilem do przesłania wiadomości ostatnich, gdy mi list Pana Komendanta z dnia dzisiejszego doręczono.
Mam wrażenie ogólne, że cała akcja rozwija się bardzo korzystnie i że właśnie, co do czasu mamy korzystne warunki, tak jak je p, Komendant przewidział. Dotychczas obawiałem się, że nas bolszewicy nie zaatakują dość serio, aby móc liczyć na wydatne uderzenie z flanki.
Tymczasem wypadki pod Radzyminem widocznie ich zachęciły, a umyślnie ociąganie się Sikorskiego również ośmieliło (…).
Uderzenie główne siły pana Komendanta trafi więc doskonale, a lepiej, że dopiero jutro rano ten atak wyruszy, byle był party silnie naprzód wypoczętymi siłami.
Chcąc rychlej i 2 Armię wyzyskać przygotowałem ją już dziś wieczorem. 2 [dywizja] Leg. z dow. 2 Armii w Kozienicach, 4 [dywizja] zaś brygadami w Górze Kalwarii i Piasecznej, skąd w miarę posuwania się 4 armii za pomocą kolejki łatwo będzie je można do Warszawy przeciągnąć. Więc i tutaj zupełnie w myśl rozkazu pana Komendanta wykonanie jest już w toku (…).
Skoordynowanie akcji 4 i 3 Armii uważam za bardzo szczęśliwie pomyślane i mam nadzieję, że gen. Śmigły się wnet wysforuje i w dalszym ciągu przez Międzyrzecz i Drohiczyn będzie działał energicznie na tyły, odcinając bolszewików na wschód od Ostrowi [Maz.], a kawalerią swą dążył aż do Narwi w kierunku na Łomżę.
Uzgodnienie akcji 4 Armii z 1 [armią] doskonale p. Komendant przygotował i proszę liczyć na to, że pozostając w ścisłym kontakcie wszystko przyspieszę tak, abyśmy od 17 rano byli tu gotowi do współdziałania, tak wypadem 15 ku Garwolinowi na Karczew i Wiązownę, jak i razem z czołgami – gotowymi od 16 wieczorem pod Grochowem-Wawrem do akcji na Nowomińsk lub w razie tylko koniecznej potrzeby przez Okuniew ku północnemu wschodowi, gdyby ataki zbyt silne na centrum naszego przyczółku taką akcję oswabadzającą wymagały.
Bo tanków gdzie indziej użyć nie będzie możliwe z powodu przeszkód terenowych.
Korzystając ze wszelkich środków łączności będę się starał w czasie całek akcji wyczuć właśnie tę chwilę, by nie za wcześnie 1-szą armię ruszyć, lecz dopiero gdy nacisk z południa będzie dosyć wyraźnym lub gdy trzeba będzie 15-stą dyw. Pomagać lewej (zachodniej) kolumnie 4-tej armii. Z chwilą gdy p. Komendant osiągnie szosę Nowomińsk–Siedlce to już pełną parą, schodami z prawego skrzydła przyłączać będziemy się do ataku głównego z akcją 1-ej armii, prac też ku północnemu wschodowi z dywersją na Ostrów.
Gen. Sikorski operuje doskonale. Zajął wczoraj przyczółki na Wkrze, a dziś stanie zapewne nad kolejową linią do Mławy i napierać chce jutro dalej, dążąc do osiągnięcia linii Pułtusk-Przasnysz i zawrócenia w dalszym ciągu na Ostrołękę. Jego lewe skrzydło rozbiło wczoraj 4-tą i 18-tą dyw. Bolszewicką, a przyłapaliśmy radia, że obie te dywizje razem z 12-tą spod Mławy pośpiesznie umykać się starają. Jazda ich będzie niebawem odcięta i z nią się Dreszer wnet załatwi, gdyż inny duch już tam powiał, gdy dowódcę zmieniono. W dalszym ciągu Sikorski będzie mógł zabrać ze sobą i 7-mą brygadę rezerwową przez Serock, podczas gdy 1-szą armię wzmocniłaby 4-ta dyw. Wyciągnięta przez Warszawę, która jako ostateczną rezerwę gen. Latinikowi podporządkować zamierzam w myśl wskazówek Pana Komendanta.
Ochrona Wisły od Modlina w dół już obecnie całkiem zapewniona, a oddziały tam stojące krótkimi wypadami niszczą nieprzyjaciela i ledwo mogę ich utrzymać, aby nie ruszyły koncentrycznie na Sierpiec, gdzie główna kwatera korpusu jazdy bolszewickiej już się bardzo niepewną czuje.
Duch w Warszawie dobry, a na froncie pełen otuchy, tak że wypadek z 47 pułkiem 11 dyw. przeminął bez żadnych skutków.
Radzymin mamy znów w ręku i ataki odparliśmy łatwo, bo wreszcie artyleria masowo tam działać rozpoczęła (…).
Załączając list gen. Weyganda proszę p. Komendanta chcieć przyjąć wyrazy głębokiej czci i prawdziwego przywiązania, od oddanego najposłuszniej Generała Rozwadowskiego”.
Lucjan Żeligowski o przełomie pod Warszawą:
„Koncepcja bojowa dowódcy frontu brzmiała: «Jak najprędzej, nawet nocą, koncentrycznie uderzyć na Radzymin». Moja koncepcja: «Po odzyskaniu i obsadzeniu drugiej linii o świcie uderzyć na Mokre».
Gdy dowódca frontu powierzał mi dowództwo świeżo utworzonej grupy w Jabłonnie, nie omawialiśmy szczegółów mającej nastąpić kontrakcji. Czułem się swobodny w wyborze decyzji i powziąłem ją po porozumieniu z dowódcą dywizji litewsko-białoruskiej. Tym większą niespodzianką był dla mnie rozkaz frontu, którego wykonać nie mogłem.
Bój 10-ej dywizji rozpoczął się jednak przed świtem, atakiem batalionu porucznika Pogonowskiego. O godzinie 1-ej w nocy zaatakował on Wólkę Radzymińską. Wólka Radzymińska znajdowała się wówczas na tyłach tych pułków 27-ej dywizji sowieckiej, które szły na Izabelin w kierunku jabłonny. Pułki rosyjskie, słysząc silną strzelaninę na swoich tyłach zatrzymały się i poczęły się cofać.
Natarciu porucznika Pogonowskiego przypisuję doniosłe znaczenie. Istniało, jak widzieliśmy, bardzo duże napięcie sił materialnych, a szczególnie moralnych obu armii. Rosjanie widzieli przed sobą swój cel prawie osiągnięty. Z pozycji ich było widać ognie i światła Warszawy. My broniliśmy naszej stolicy już z rozpaczą. Walczyły nie tylko armaty, karabiny i bagnety, ale serca i psyche obu armii. Oni byli zwycięzcami, my zwyciężonymi. Droga do Warszawy — stała otworem. Zdawało się, że bez przeszkody wejść do niej może nieprzyjaciel.
W tej to chwili, słaby batalion nie czekając godziny ogólnego natarcia, o 1-ej w nocy atakuje punkt, który — jak się później okazało — stanowi najczulsze miejsce armii rosyjskiej, centr głównej arterii nieprzyjacielskiego ruchu naprzód.
Straciliśmy wielu oficerów, którzy zginęli bohaterską śmiercią, jednakże śmierć Pogonowskiego, który w tern natarciu padł ranny śmiertelnie — jest momentem historycznym. Wedle mego przekonania, w tern miejscu odwróciła się karta wojny, nastąpił przełom psychiczny u nas i u Rosjan. Od chwili tego natarcia rozpoczęły odwrót trzy, zwycięsko i niepowstrzymanie dotąd idące brygady, a także 21-a dywizja z Słupna, odwrotem tym stwarzając chaos i zamieszanie. Pogonowski, wiedziony nadzwyczajnym instynktem, rozpoczął zwycięstwo i 10-ej dywizji i 1-ej armii na przyczółku warszawskim. Na tern polega wielkie znaczenie jego czynu i w tym chwała jego żołnierskiej śmierci”.
Mieczysław Lepecki o koncentracji do natarcia:
„W Lublinie nie wsiedliśmy, lecz pojechaliśmy parę stacji dalej, do miejscowości Trawniki, skąd w dniu 15 sierpnia przewieziono nasz batalion samochodami do Lublina, a później do Lubartowa. W Lublinie zatrzymaliśmy się z godzinę, ponieważ miasto było przepełnione maszerującą piechotą, jadącą artylerią i kawalerią, a przede wszystkim niezliczonymi taborami, przez które nie sposób się było przecisnąć. Całe te nieprzejrzane masy ludzi, koni, samochodów i wozów zdążały w kierunku frontu. Był to najwyraźniejszy dowód, że Naczelne Dowództwo przedsięwzięło potężną ofensywę, która miała przynieść naszemu państwu śmierć albo zwycięstwo. Nasza dywizja, znowu doskonale umundurowana, dumna z posiadanego doświadczenia i pewna siebie, prezentowała się świetnie, wzbudzając entuzjazm wśród tłumów ludzi, zebranych wokół samochodów. Nie zapomnę nigdy widoku, gdy jakaś stara kobieta uklękła na brzegu chodnika i żegnając nas trzymanym w ręku krzyżem, słała w ślad za ruszającą kolumną słowa błogosławieństwa.
Przecisnęliśmy się wreszcie przez miasto i całą siłą ruszyliśmy szosą do Lubartowa. Na miejsce przyjechaliśmy już późnym wieczorem. Miasteczko pełne było wojska tak, że nawet niektóre dowództwa musiały kwaterować pod gołym niebem lub w namiotach. W Lubartowie było już wiadomo powszechnie, że jutro rano rozpocznie się ofensywa i że ruszymy naprzód pod osobistym dowództwem Naczelnego Wodza, marszałka Piłsudskiego.
W nocy mało co spałem, gdyż mimo zmęczenia, debatowałem z kolegami na temat możliwości zwycięstwa. Byliśmy niemal pewni, że zwycięstwo odniesiemy, no i nie pomyliliśmy się.
Wilhelm Wilczyński o gapiostwie bolszewickiego lotnika:
„W chwili tej, gdy tylna straż baonu mija ostatnie domy miejscowości Ostrów, ląduje tuż obok drogi bolszewicki pilot z rozkazami z dowództwa armii sowieckiej z Brześcia do Parczewa i Ostrowa, ewentualnie do Lubartowa. Wychodzi z samolotu i z przerażeniem spostrzega, że zamiast swoich, spotyka Polaków. Oczywiście, nie mają innego wyjścia, poddaje się i oddaje w nasze ręce nieuszkodzony aparat i wmontowany w nim karabin maszynowy. Znaleziona przy nim kopertę z rozkazami odsyłamy do dowództwa 5 Pułku Piechoty Legionów, a jego samego oraz samolot pozostawiamy pod nadzór 11 kompanii z 5 Pułku Piechoty Legionów, która jakiś czas zatrzymuje się jeszcze w miejscowości Ostrów”.
Zygmunt Zakrzewski o szybkim wymierzeniu sprawiedliwości:
„Już po wszystkim. Chłopcy fasują na grandę. Spędzają jeńców. Słychać pojedyncze strzały dobijające pojedynczych jeńców. Bolszewicy drżą jak liście. Nie spodziewali się tak porannych gości. Jeden z ułanów pędzi z odległej chałupy trzech jeńców bliżej nadciągających oddziałów. Jeden z nich podbiega do podporucznika ze słowami: «Panie oficerze. Ja Polak». «Ach, tyś Polak? – brzmiała odpowiedź – przyszedłeś grabić Polskę? Takich Polaków nam nie potrzeba». Wyjął rewolwer i dał dwa strzały do niego, żołnierz dokończył”.
„Karta”, nr 103, s. 73.