Kluczymy cicho przedmieściami ku północy przez Prądnik, Łobuzów, Babice na szosę do Michałowic. Pytania, prośby, żeby powiedzieć co będzie, gdzie idziemy. Uśmiecham się tajemniczo, wreszcie czoło zbliża się do szosy „warszawskiej”. Trzeba ich podrażnić: zapowiadam kierunek w prawo z powrotem na Kraków. Lament – „my chcemy na wojnę”. Po chwili poprawiam się – zachodzenie w lewo, ku granicy. „Jubel” niebywały. Okrzyki, trąbka. Robi się nastrój, serce łomoce… Trzeba być opanowanym dowódcą. Godzina 9 – Słupy graniczne, wzgórze widać daleko ziemie na północ. „Kompania – stój”. „W lewo – front”. Silę się na spokój. I nagle przenika ostra świadomość, że zaczyna się coś nieznanego. Chwila, przeczuwana, że się stanie kiedyś, w jakiejś mglistej przyszłości, zjawia się w realnych kształtach. Zaczynam nią żyć. Wojna – oddział żołnierzy polskich. Zawarły się ciężko odrzwia nad codziennym, bliskiem, znanem wczoraj. I patrzeć tylko przed siebie trzeba. Ze wzgórza widać daleko gaje, pola, pagórki ziemi kieleckiej – w słońcu, uśmiechnięte. Myśl gorączkowo pracuje, spóźniona nadrabia świadomość położenia.; poczucie odosobnienia, kompania wyrwie na 2-3 dni naprzód, Komendant daleko, mamy być dla niego „coup de sonde”, na własnej skórze trzeba sprawdzić, czy jest wróg, czy się na nią złakomi; świta mi przykra myśl, że nie ma w pobliżu i dalej większych lasów. Obok kompania – z oczu coś im promienieje, idzie ku mnie jakiś prąd. I przychodzi nagle ostre, głębokie uczucie, żem ich dowódcą nie na niedzielne ćwiczenia.
„Kompania, baczność! Obywatele… otrząsnąć z siebie powłokę pokoju… w imieniu Rządu Narodowego… stan wojny… Przed nami ziemia od lat w niewoli… idziemy ją wyzwolić. Od dziesiątków lat pierwszy regularny oddział wojska polskiego… Na cześć tej ziemi: kompania w prawo – patrz”. Coś pcha się ku gardłu.
Po chwili odtrąbiono. Gwar odprężenie.
Patrol naprzód – przeszukać komorę i gminę. Carskie portrety – w strzępy, słupy zwalone, napisy moskiewskie – na ziemię. I pierwsza zdobycz – jakieś zapomniane pistolety.
Tadeusz Kasprzycki „Kartki z dziennika oficera I Brygady„
Następnego dnia, 6 sierpnia, ponowny alarm. Kompania stanęła w dwurzędzie na dziedzińcu. Dowódca kompanii złożył raport Komendantowi, który w otoczeniu małej grupki strzeleckich dostojników przeszedł przed frontem kompanii. Każdemu z nas zajrzał w oczy przechodząc i każdemu z nas od tego spojrzenia coś w piersiach zakipiało. Potem przedefilowaliśmy przed nim, patrząc według komendy na prawo i w spojrzeniach naszych oddając mu się bez reszty na wierną służbę.
Jej i Jemu.
I po raz wtóry krew gorącym ukropem zbiegła się w jakimś najtkliwszym punkcie pod lewą piersią. A potem pomaszerowaliśmy. Szliśmy najpierw droga na Krzeszowice. Dokądże to idziemy? Czyż we dworze Potockich mamy szukać Moskali? Kołem szerokim obeszliśmy Kraków, po wczorajszym doświadczeniu ciągle niepewni i niedowierzający. Wreszcie weszliśmy na szosę kielecką. Gdzież teraz skręcimy – na prawo do Krakowa, czy na lewo?
Kroczący na czele kompanii Kasprzycki, wyszedłszy na szosę, zachodzi na prawo. Rozpacz! Nagle „Zbigniew”, rzuciwszy przekornym spojrzeniem na kompanię, zakręcił na lewo. Ku granicy!
Gromkim „hurra”! odpowiedziała na ten zwrot kompania.
Odtąd już nie maszerowaliśmy, ale nas coś niosło – coś porywało. Zagrzmiała stara strzelecka pieśń Hej strzelcy wraz, potem drugi pluton zahuczał pieśnią przez nieodżałowanego Ostera-Ostrowskiego (zginął w 1916 r. śmiercią bohaterską) w marszu ułożoną:
Raduje się serce, raduje się dusza
Gdy Pierwsza Kadrowa na Moskala rusza
Oj d! Oj da dana! Kompanio kochana,
Nie masz to jak pierwsza, nie!
(…)
Rozśpiewani i rozradowani odwaliliśmy kilka kilometrów, dzielących nas od granicy, sami nie wiedząc kiedy i jak. Słupy graniczne minęliśmy w milczeniu, maszerując na baczność, salutowani przez gromadkę strażników celnych i oddziałek dragonów austriackich, gapiących się na nas ze straszliwym respektem. W rozkolebanym lekko terenie szosa powoli wznosiła się ku górze.
Kiedy stanęliśmy na szczycie wzniesienia, skąd szeroki roztaczał się widok na północ, na Królestwo, Kasprzycki zatrzymał i sfrontował kompanię, a stanąwszy przed frontem, zwrócił się do nas z następującymi słowami:
„Koledzy! Weszliśmy na ziemię Królestwa Polskiego jako pierwszy od 1831 roku oddział regularnego wojska polskiego. Powitajmyż tę ziemię po żołniersku!”
– Baczność! Zakończył swe przemówienie już tonem komendy. – Prezentuj broń! Kompania w prawooo – patrz!
Stanęliśmy wyprężeni, z karabinami usztywnionymi u lewego boku, spojrzeniem żołnierskim, jak za Wodzem naczelnym, tak po ziemi przed nami leżącej, po ziemi kochanej wodząc. Naprzeciw nas, za skrętem w dół spływającej szosy, w dwurzędzie, niby kompania honorowa, na nasze powitanie wysłana, słała się aleja smukłych, strzelistych – rzekłbyś – również „na baczność” wyciągniętych topoli. Żarkie, wysoko już na niebie stojące słońce kładło swe błogosławiące promienie na tej ziemi, jakby w dreszczu oczekiwania zastygłej, na jej łanach złotych i łąkach szmaragdowych, na ukrytych wśród ciemnych sadów wioskach, na widniejącym na horyzoncie sosnowym lasku, zwierciadliło się w stawie opodal i w skocznych pętlach rzeczułki, a pewno i w naszych dygocących entuzjazmem sercach, jak w rozkołysanych pierwszym podmuchem wojennej zawieruchy, najwyższych falach morza Polski.
„Baa-czność! – zabrzmiała wreszcie komenda – kolumna czwórkowa w lewo – czwórki w lewo zwrot! – kompania – marsz!
Bolesław Wieniawa-Długoszowski „Wymarsz”
Wreszcie nadszedł dzień 6 sierpnia. Podobnie jak dnia poprzedniego o godzinie 3 rano alarm.
Raport, kolumna czwórkowa i marsz! W wyjściu żegnał nas lwowski oddział pod komenda podchorążego Bilińskiego-Ostrowskiego (dziś podporucznika 1 pułku piechoty).
I znów pomaszerowaliśmy szeroką drogą przez Łobzów. Cicho i spokojnie było, na ulicach żywej duszy.
Ciężko nas doświadczono owym okrężnym marszem 12 kilometrowym, aż wreszcie doszliśmy do szosy krakowskiej. Odpoczynek. Na prawo widać Kraków. Pytanie: dokąd pójdziemy? Na lewo czy na prawo?
Odetchnęliśmy wszyscy z ulgą gdy czoło kompanji skręciło na lewo. Zagrała trąbka. Raźno szliśmy twardym krokiem, zbliżając się do ziemi obiecanej.
Wiedzieliśmy już napewno, że idziemy do Królestwa. Razem z nami szedł komisarz wojskowy i nasz intendent, dziś komendant intendentury I Brygady kapitan Litwinowicz.
Minęliśmy ostatni fort krakowski i wsie za nim leżące, komorę celna austriacką, witani wszędzie przez ludność.
Aż oto przed nami ukazały się zabudowania komory celnej w Michałowicach już po drugiej stronie kordonu. Jeszcze chwila, a przekroczymy granice oznaczona żelaznym słupem.
Godzina 9 minut 45. „Baczność!”. Zabłysły w słońcu wyciągnięte szable, każdy wyciągnął się jak mógł, żeby godnie wejść na tę ziemię, jak przystało na żołnierza polskiego. Słuchając dobrze, można było usłyszeć bicie własnego serca, każdy czuł powagę i uroczystość chwili.
Przeszliśmy przez komorę celną w Michałowicach i dalej. Kompanję zatrzymano, a kompanijny nasz w serdecznych słowach powitał tę ziemie, na której staliśmy.
Na skręcie szosy ukazał się jeździec. Był to Belina (dziś major i komendant 1 pułku
ułanów). Galopem podjechał do kompanijnego, zasalutował szablą i złożył raport, że okolica wolna od nieprzyjaciela, a w pobliskim folwarku czeka na nas śniadanie.
W szyku bojowym maszerujemy dalej, pluton pierwszy w straży przedniej. Zazgrzytały, zaszczękały ładowane karabiny, dając nam poznać, że zaczyna się nowe dla nas życie.
Po krótkim odpoczynku i odpoczynku we dworze w Michałowicach, pomaszerowaliśmy dalej. Po drodze mała potyczka naszej kawalerii ze strażnikami. Wreszcie wieczorem, podczas ulewnego deszczu, weszła kompanja do Słomnik.
Tak się skończył dzień 6 sierpnia 1914 roku. Kości rzucono, gra się zaczęła. Rozpoczęte dzieło trzeba było dalej prowadzić.
Aleksander Nowak „Ze wspomnień strzelca”
Nadszedł wreszcie ten dzień, który zapoczątkował marsz do wielkiego celu.
Zbudzono nas rankiem o świcie, zaledwie zaczynało dnieć. Zapowiadał się jeden z tych sierpniowych dni, jakie tylko w Polsce w okresie żniw potrafią mieć swój urok. – Stanelismy w pełnym rynsztunku na placu zbiórki. Szybko zakończone zostały wszystkie przygotowania do wymarszu. Komenda „odlicz do dwóch, czwórki w prawo zwrot, kierunek granica Michałowice kompania marsz!”. A więc stało się, awangarda Polskiego wojska rzucona na szachownice wypadków przez Komendanta Głównego, poprzedzana przez patrol (siódemkę) Beliny ruszyła; w ślad za nią gotowały się do wymarszu, nowe strzeleckie zastępy, poto by marsz zaczęty posiadał swą nieprzerwaną ciągłość. W pochodzie tym żegnał nas osobiście Komendant Główny jeden krótkiem słowem „winszuję”.
O godzinie 9.45 dosięgliśmy granicy w Michałowicach. Budynki graniczne wymarłe, żywej duszy nie widać, ani Austriaków ani Moskali.
Niezwykle szybko uporaliśmy się ze słupami granicznemi, usuwając jaknajskrupulatniej ślady zaborców – z tą chwilą w naszych umysłach zrodziło się niewzruszone przeświadczenie, że wyrwaliśmy już Polskę z pod dwu zaborców i że ostateczne zwycięstwo jest przed nami, że maszerujemy po nie z naszymi lśniącemi w słońcu bagnetami, owiani przepotężną wiarą spowici we własną wewnętrzną moc.
Komenda „stój” zatrzymała nas na pierwszym wzgórzu po przekroczeniu granicy. – roztaczał się przed nami cudny daleki widok na żyzną ziemie kielecką. O jakże zachłannie my, Królewiacy, tchęliśmy w siebie nareszcie wolne zdrowe powietrze naszych stron. Patrząc na promienne twarze swych towarzyszów czułem, że w tej chwili ześrodkował się w naszych duszach i sercach cały wielki marzycielski romantyzm o Polsce. – Obywatek Zbigniew Kmdt kompanii, powitał tę ziemię komendą „baczność” i kilku mocnemi żołnierskimi słowy – „Nie rzucim ziemi”! – doniosłem echem odbiło się o ściany lasów i wzgórz, w ten sposób kończąc tę nową wzruszającą uroczystość”
I takim oto był Mój Trzeci Wieli Dzień 6 sierpnia 1914 r. – Dzień, który po wieczne czasy związał się z imieniem I Kompanii Kadrowej.
Leon Bąkowski (Kirkor) „Wielkie dni”
O czwartej rano 6 sierpnia wyruszyłem z Kompanią Kadrową. W kasie pierwszego regularnego oddziału polskiego wojska było 170 koron. Nie wiem, czy historia notuje podobny wypadek.
Do wyżywienia miałem na razie 163 ludzi i 7 koni. W sierpniu 1820 roku, w siedem lat później, w okresie najcięższych walk w obronie odzyskanej już niepodległości żywiłem 1.400.000 ludzi i 170.000 koni, ubierałem zaś 1.200.000 ludzi.
Takiej kariery intendenta historia nie notuje.
Po wymarszu z Krakowa, przy pierwszym spoczynku zaimprowizowałem śniadanie, składające się z bułek i z mleka, o ile sobie przypominam, po przekroczeniu granicy coś w rodzaju higienicznego obiadu w jarskiej kuchni. Z posiłku widocznie wszyscy byli zadowoleni, bo już po południu tego dnia usłyszałem zwrotki piosenki kadrowej:
„A obok kolumny nasz intendent kroczy
Każdyby myślał, że się beczka toczy
Gęba jak księżyc, wściekłe okulary
Niech nam żyje długo nasz intendent stary”
Właściwy, nakazywany obecnie rozkazami, kontakt „służby” z „bronią” został od razu nawiązany, a życzenia wyrażone w ostatniej zwrotce, nie zawsze i nie każdego spotykały intendenta, któremy częściej życzono nagłej śmierci, wyrażając przeważnie życzenie powyższe po żołniersku w języku lwowskim. Wieczorem tego dnia po przybyciu do Słomnik zarządziłem przygotowanie gorącej strawy , którą musieli dostarczyć obywatele miasteczka. Kolacja była mocno spóźniona.
Aleksander Litwinowicz „Pierwsze tygodnie polskiej intendentury wojskowej”
6 VIII 1914 r. Świt, mgła, całe Oleandry śpią. Przed Komendą Główną stoi rozwinięta Kompania Kadrowa. Zimno jakoś, cicho i tajemniczo. Wiemy, że dziś, to na pewno! Ale gdzie i w jakim kierunku? Jakie nas czeka zadanie?… Czujemy ważnośc chwili. Komendant Główny wydaje podobno ostatnie instrukcje Kasprzyckiemu.
Doktór wydaje nam bandaże i poucza. Inny ktoś, smaruje jodyną nasze, zbyt błyszczace, orzełki i guziki. A więc już zaraz!…
Idziemy do Kongresówki! Belina zdawał Komendatowi ważne relacje…
Komendant chmurny – otoczony świtą co najlepszych oficerów, przyjmuje defiladę Kompanji.
Oficerowie z dobytemi szablami. Wszyscy przejęci i skupieni w sobie. Gdy idziemy, szumi nam orły naszej fantazji i egzaltacji. Czuje, że mam łzy w oczach, ale też czuję zapał, siłę i wielkośc naszego czynu.
Widzę w otoczeniu Komendanta płaczącego Żulińskiego i wielu, wielu innych, wzruszonych i przejętych…
Rękawica rzucona! Złoty róg się odzywa; – czy go usłyszą, czy stana na zew!…
Kraków śpi. Okrążamy go śpiesznie. Ranek się wyłania słoneczny i zapowiada piękną pogodę. Biorę to za dobry znak. Idziemy w kolumnie czwórkowej w ciszy. Jesteśmy pod wrażeniem defilady i ostatniego wejrzenia Jego i przyjaciół, tam, w Oleandrach. Raz się zwracam na chwilę i widzę w oddali kontury Krakowa. Przed nami niewiadome, za nami Polska…
Słup graniczny. Komapnja się zatrzymuje. Wywołani zrzucają godła i niszczą słupy. Dowódca Kompanji ma krótkie przemówienie okolicznościowe. Zarządza defiladę. Przechodzimy kordon. Wróg ustąpił. Wojna rozpoczęta. Otrzymujemy rozkaz: załadować broń…
Henryk Krok-Paszkowski „W drodze po Polskę”
Wreszcie historyczny dzień 6 sierpnia.
Jak dnia poprzedniego, wstaliśmy przed świtem. Na boisku dano na żywność na dwa dni (chleb i po dwie konserwy). Następnie wyprowadzono nas na dziedziniec teatralny, gdzie przed Kwaterą Główną w szyku rozwiniętym oczekiwaliśmy na Komendanta.
Tymczasem przyjechał były komendant naczelny Drużyn,. Marjan Żegota-Januszajtis.
Wtem adjutant zawezwał wszystkich oficerów na odprawę. Czekaliśmy z drżeniem serca na jej wynik. Niebawem wrócili. Radość biła od nich – byliśmy pewni swego. Za chwilę wyszedł Komendant Główny. Odebrał ostatni raport, poczem przeszedł wzdłuż całej Kompanji, żegnając nas jednym słowem: „ Winszuję”.
Komendanta- i ruszyliśmy tym razem już rzeczywiście ku Królestwu. Z pieśnią na ustach szedł w 160 ludzi przedni oddział Wojska Polskiego na wymarzoną wojenkę…
Szliśmy przez Prądnik i Babice. Gdyśmy mijali koszary krakowskiej „trzynastaki”, życzyli nam powodzenia.
O godzinie 9 minut 45 minęliśmy słupy graniczne. Przed nami idzie nieustraszony patrol Beliny.
Po wyjściu z zabudowań celnych komendant nasz, wstrzymawszy kolumnę, w podniosłem przemówieniu ogłosił nam imieniem Rządu Narodowego stan wojenny. Z bronią u nogi odśpiewaliśmy „Rotę”. Poczem naładowaliśmy broń.
Na biwak zatrzymaliśmy się we dworze w Michałowicach, gdzie nasz intendent wraz gościnnym gospodarzem przygotowali ma obiad. Następnie ruszyliśmy naprzód niszcząc wszędzie napisy rosyjskie, rewidując rządowe domy, konfiskując znalezioną tam broń. Zaraz w Michałowicach zaciągnęło się w nasze szeregi paru ochotników. A w tutejszej gminie patrol skonfiskował dwa „nagany”, któremi oficerowie nasi uzupełniali swe wyekwipowanie.
Jako ubezpieczenie szedł pluton pierwszy – Herwina. Dnia tego przed samym wieczorem weszliśmy z pieśnią Legjonów na ustach do Słomnik. Przy wylotach ulic stały nasze posterunki. Ludność entuzjastycznie nas przyjmowała. Pamiętam sylwetkę biegnącej na powitanie Kompanji wywiadowczyni Zawiszanki, która w tych okolicach miała majątek i współdziałała w akcjach patrolu Beliny. Zarząd miasta przygotował już nam kwatery w domach straży ogniowej i szkoły miejskiej oraz kolację z chleba, wędliny i herbaty. Strudzeni, przespaliśmy całą noc snem kamiennym. Czuwały tylko straże…
Stefan Pomarański (Bronowicz) „W awangardzie”