Rok
2004 obfituje w okrągłe rocznice związane z czynem zbrojnym
Polaków walczących o niepodległość Ojczyzny. Jeśli
sięgnąć do czasów dawniejszych, obchodzimy w tym roku 210
rocznicę Insurekcji Kościuszkowskiej, a w lutym przypadała 170
rocznica jednej z większych bitew Powstania Styczniowego- bitwy o
Opatów.

W
sierpniu planowane są uroczystości związane z 60 rocznicą wybuchu
Powstania Warszawskiego. W połowie maja, o czym szeroko informowały
media, obchodzono również 60 rocznicę polskiego zwycięstwa
w bitwie o Monte Cassino.

Jest
jeszcze jedna rocznica, bodaj czy nie najważniejsza, w której
swój udział miała również Ziemia Ożarowska. Chodzi
o 90 rocznicę powstania Legionów Polskich. Ich czyn zbrojny w
bezpośredni sposób przyczynił się w wielkim stopniu do
powrotu Polski na mapę Europy. Tematykę związaną z tymi
wydarzeniami wielokrotnie poruszałem już na łamach „Ożarowa”.
Za zamknięcie pewnego, ale nie ostatniego rozdziału, dotyczącego
przybliżania lat I wojny światowej można uznać wydanie książki
pt.: „Legioniści w Jakubowicach”, która ukazała się na
początku maja b.r. w serii „Ożarowiana”.

Opublikowaniu
książki towarzyszy wystawa zorganizowana w Bibliotece Pedagogicznej
w Opatowie nosząca tytuł: SANDOMIERSKIM SZLAKIEM. W 90 ROCZNICĘ
POWSTANIA LEGIONÓW POLSKICH. Jej myślą przewodnią jest
zaprezentowanie szlaku bojowego Legionów na terenie
Sandomierszczyzny. Istotny element ekspozycji stanową wątki
związane z Jakubowicami i Ożarowem. Ponieważ wystawa zorganizowana
została w bibliotece, składają się na nią przede wszystkim
różnego rodzaju wydawnictwa (książki, prasa)tematyczne
związane z Legionami na Sandmierszczyźnie. Wydane one zostały w
latach 1914- 2004. Niektóre z nich stanowią prawdziwe
unikaty, dostępne tylko w czytelniach lub działach zbiorów
specjalnych największych polskich bibliotek. Ponieważ literatura
dotycząca Legionów jest bardzo obszerna, a wielkość
przestrzeni ekspozycyjnej ograniczona, zmuszony byłem do wyboru
wydawnictw pod kątem ukazania możliwie szerokiego spektrum tematu.

Wystawa
prezentowana jest w sześciu gablotach, z podziałem tematycznym .
Dwie z nich zawierają wybór opracowań poświęconych
historii Legionów, które powstały od początku ich
istnienia aż po czasy współczesne. Dotyczą one różnych
aspektów pracy niepodległościowej. Mamy opracowania związane
z walką zbrojną, działaniami politycznymi (np. niezwykle ciekawy
„Zarys historii Naczelnego Komitetu Narodowego” autorstwa K.
Srokowskiego ,wyd. z 1923), działaniami wywiadu Legionów i
pracy księży kapelanów. Zaprezentowano także albumy, w tym
wydany w 1933r. ciekawy graficznie i nowatorki wydawniczo słynny
„Album Legionów Polskich”. W dziele tym znajdują się
również opracowania regionalne, m.in. najnowsza książka o
Jakubowicach oraz trzy kolejne wydania przewodnika historycznego red.
J. Myjaka o walkach pod Konarami. Warto zwrócić także uwagę
na prace poświęcone sztuce Legionów, którą tworzyli
artyści- żołnierze. Do szczególnie cennych należy
niedostępne szerzej wydawnictwo J. Remera „Legiony w sztuce”
(wyd. z 1916r.) oraz album rysunków W. Gutowskiego wydany we
Lwowie w 1917r. w nakładzie 3000 egz.

W
kolejnej gablocie prezentowany jest wybór pamiętników
i wspomnień Legionistów. Znajdują się tu prace wydane od
1917r. aż po lata 90-te XX w. Każda z nich zawiera wątek
ożarowski. Wśród autorów są m.in.: F.S. Składkowski,
W. Solek, T. Pannenko, A. Kotarba, A. Krasicki, Cz. Jarnuszkiewicz i
J. Piłsudski.

Następny
dział stanowią przykłady książek biograficznych poświęconych
postaciom Legionistów. Zwraca uwagę starannie wydana w 1937r.
biografia majora Albina Fleszara- „Satyra”, uczestnika walk pod
Konarami i Ożarowem. Jako ciekawostkę wymienić tu należy także
książkę autorstwa jednego z najwybitniejszych historyków
emigracyjnych W. Jędrzejewicza pt.: „Józef Piłsudski,.
Życiorys”, wydaną w oryginale w 1986 r. w Londynie . Prezentowany
egzemplarz jest krajowym, konspiracyjnym przedrukiem dokonanym przez
jedno z niezależnych wydawnictw.

Prawdziwe
unikaty, stanowią wydawnictwa Polskiej Organizacji Narodowej z roku
1914 oraz Naczelnego Komitetu Narodowego z lat 1915-1916, w tym
bardzo ciekawy pod względem graficznym „Legionista Polski .
kalendarz na rok 1916”. Osobno znajdują się czasopisma Legionowe,
z których najstarsze ,noszące tytuł „Wici. Pismo
Legionistów Polskich” pochodzi z października 1914r., czyli
z okresu gdy 1 Pułk Piechoty Legionów maszerował przez
Ziemię Ożarowską na Warszawę. Wśród innych wymienić
możemy „Strzelec. Pismo Polskiej Organizacji Wojskowej” oraz
wydawany pod koniec lat 30- tych ciekawy kwartalnik „Żołnierz
Legionów i POW”. Kilka pism zaprezentowano w formie
kserokopii: „Wiadomości Polskie” wydane w 1915r. w Piotrkowie
(poszczególne numery zawierały szereg wiadomości z pól
bitew, także pod Ożarowem) oraz ściśle związane z regionem
jednodniówki: „Pod Konarami” i „Jednodniówka
Strzelecka Oddziału Związku Strzeleckiego w Opatowie”,
obejmującego swoim zasięgiem działania także Ożarów.
Unikatem w tym dziale jest komplet oprawionych numerów
„Ilustrowanego Tygodnika Polskiego” ,wydawanego przez L. Rydla w
Krakowie od sierpnia do grudnia 1915r. Aby zasygnalizować ciągłość
tradycji prezentowane są również dwa współczesne
pisma Legionowe : kieleckie „Oleandry” i krakowski „Sowiniec”.

Ostatnia
z gablot poświęcona jest przykładom twórczości literackiej
związanej z Legionami. Znajduje się tu m.in. pierwsze wydanie z
1915r. słynnej książki J.K. Bandrowskiego „Bitwa pod Konarami”
.Obok niej leżą znalezione na pobojowisku pod Konarami łuski
nabojów do karabinu Mannlicher, używanego przez żołnierzy I
Brygady. Twórczość poetycką reprezentuje m.in. zbiór
wierszy J. Mączki (wyd. z 1934r.), Legionisty pochodzącego z
sandomierskich Zaleszan. Pokazano również współczesne
wydania jego poezji. Warto wspomnieć o dwóch książkach
powojennych. Powieść S. Rogali wydana w 2002r. stanowi przykład
rzadkiego dziś prozatorskiego wątku poświęconego czynowi
Legionów. Trzeba dodać, że zawiera ona rozbudowany opis
pobytu Legionistów w Jakubowicach. Niezwykle ciekawą jest
wydana w 1988r. w Paryżu praca „W blasku Legendy. Kronika poetycka
życia Józefa Piłsudskiego”. Opasły, liczący blisko 1000
stron tom mieści prawie wszystko, co znani i mniej znani poeci
poświęcili w swej twórczości osobie Komendanta.

Można
jeszcze wspomnieć o dwóch śpiewnikach wydanych w latach
1915-1916, zawierających wiele znanych po dziś dzień, ale także i
zupełnie zapomnianych pieśni i piosenek Legionowych.

Wystawę
uzupełniają materiały ikonograficzne w postaci tablic z
reprodukcjami zdjęć charakterystycznych sandomierskich wątków
Legionowych. Pierwsza z nich poświęcona jest bitwie pod Konarami,
druga walkom pod Bidzinami, Ożarowem i Tarłowem, a trzecia związana
jest z październikiem 1914r. i pobytem Legionistów w
Jakubowicach. Są również zdjęcia Ożarowa spalonego przez
Rosjan w czerwcu 1915r.

Nie
zabrakło również reprodukcji portretów J.
Piłsdudskiego, w tym autorstwa jednego z najsłynniejszych polskich
grafików Z. Czermańskiego. Całość uzupełnia szabla, typu
jakiego używali m.in. kawalerzyści W. „Beliny”- Prażmowskiego
oraz nieco zniszczony, ale związany z tematem bagnet austro-
węgierski. Jak poinformował mnie ofiarodawca został on wykopany
przy okazji budowy w Opatowie. Ciekawostką jest, że miejsce jego
znalezienia znajduje się dosłownie w odległości 200 m od
pomieszczeń biblioteki. Na podstawie zachowanych oznaczeń ustalono,
iż istotnie należał on do żołnierza pułku austriackiego, który
walczył pod Opatowem.

Przygotowana
wystawa w zamierzeniu ma pełnić funkcję edukacyjną, przede
wszystkim dla młodego pokolenia. Jej pierwsza szersza prezentacja
odbyła się 27 maja 2004r. i połączona była z lekcją
biblioteczną pt.: „Droga książki od pisarza do czytelnika” dla
uczniów Gimnazjum Nr 2 w Opatowie przybyłych pod opieką
nauczycielek- bibliotekarek – Marty Zdyb i Ewy Kocznur. W lekcji
,obok autora wystawy i jednocześnie książki „Legioniści w
Jakubowicach” Marka Lisa, wziął również udział jej
wydawca red. Józef Myjak. Głównym celem lekcji było
wyjaśnienie zasad powstawania, wydawania i prowadzenia promocji nowo
powstałej książki. Uczniowie wzbogaceni o tę wiedzę z
zainteresowaniem obejrzeli wystawę, która bezpośrednio
korespondowała z tematem wystąpień autora i wydawcy. Spotkanie
było ciekawym elementem edukacji regionalnej młodzieży.

Zapraszam
wszystkich zainteresowanych do odwiedzania Biblioteki Pedagogicznej w
Opatowie i obejrzenia ekspozycji. Będzie ona prezentowana do końca
września 2004r.

Marek Lis