W
poprzednich numerach „Ożarowa” publikowano kilka fragmentów
pamiętników żołnierzy legionów J. Piłsudskiego,
którzy utrwalili zapamiętany blisko 90 lat temu obraz I
wojennej ożarowszczyzny. Przypomnijmy, że były to teksty
wspomnieniowe, m. in. F. Sławoja- Składkowskiego, A. Lipińskiego,
A. Struga, W. Solka i W. Orkana. Warto kontynuować prezentację tego
rodzaju źródeł, gdyż każde z nich wzbogaca naszą wiedzę
o coraz to nowe, nieznane lub zapomniane epizody. W kolejnych
numerach pisma przedstawię dalsze przykłady ożarowskich śladów
w pamiętnikach legionistów.
Autorem
pierwszego z nich jest osoba szczególna – kapucyn Ojciec Kosma
Lenczowski, jedna z najbardziej legendarnych postaci legionowej
epopei.

 

Karol
Marceli Lenczowski urodził się 18 stycznia 1881r. w Maniowych koło
Nowego Targu. Rozpoczął naukę w miejscowej szkole ludowej a
następnie kontynuował ją w Nowym Targu i w I Gimnazjum Klasycznym
w Krakowie. Po jego ukończeniu wstąpił do klasztoru OO. Kapucynów
w Sędziszowie, gdzie odbył nowicjat. 18 września 1898r., podczas
obłóczyn otrzymał imię zakonne Kosma. Rok później
złożył śluby zakonne. Podjął dalszą naukę w Studium
Filozoficzno- Teologicznym, które ukończył w 1904r. 9 lipca
1905r. otrzymał święcenia kapłańskie. Do wybuchu I wojny
światowej przebywał w klasztorach w Krośnie, Krakowie i Kutorzu.

 

Na
początku sierpnia 1914 r., współpracownik J. Piłsudskiego
Wacław Tokarz, zwrócił się do ks. biskupa krakowskiego
Adama Sapiehy z prośbą o wyznaczenie na kapelana oddziałów
strzeleckich przedstawiciela zgromadzenia Kapucynów, którzy
w wojsku polskim pełnili tę służbę od czasów króla
Jana Sobieskiego. Gwardian klasztoru krakowskiego wskazał O. Kosmę.

 

7
sierpnia 1914r. wyruszył on ze strzelcami J. Piłsudskiego do
Królestwa, jako ich kapelan. Był świadkiem i uczestnikiem
wszystkich najważniejszych bojów legionowych, m. in. pod
Laskami, Łowczówkiem, nad Nidą, pod Konarami, Ożarowem i
Tarłowem. Na początku 1916r. objął funkcję kapelana Domu
Ozdrowieńców dla legionistów w Kamieńsku. W czerwcu
tegoż roku objeżdżał dawne pola bitew I Brygady, sporządzając
kataster grobów legionowych. Był odznaczony Krzyżem
Niepodległości oraz orderem Polonia Restituta 4 klasy.

 

Po zakończeniu I wojny światowej oddał się wyłącznie służbie
klasztornej (Sędziszów, Lwów, Kraków), którą
pełnił aż do chwili śmierci 1 czerwca 1959r.

 

Pamiętniki
O. Kosmy mają dość szczególną historię. W odróżnieniu
od wielu innych przykładów tego rodzaju legionowej
twórczości, ukazały się po raz pierwszy drukiem dopiero w
roku 1989, długo po opisywanych wydarzeniach i śmierci ich autora.
O. Kosma zaczął je spisywać w 1936r. i ukończył tuż przed
wybuchem II wojny światowej. Pierwotne zapiski zaginęły
bezpowrotnie podczas pobytu autora we Lwowie. Po zakończeniu wojny
O. Kosma przystąpił ponownie do pracy i w latach 1945- 1957
powstała ich druga wersja. Rękopisy złożone zostały w Archiwum
Prowincji Krakowskiej oo. Kapucynów. Ponad 40 lat czekały na
swoją pierwszą publikację. Wydane zostały w 1989r. w Krakowie pod
tytułem: „Pamiętnik Kapelana Legionów”.

 

Po
raz pierwszy O. Kosma przybył na Ziemię Ożarowską wraz z
oddziałami J. Piłsudskiego jesienią 1914 r. Pod datą 5
października zanotował :
„Odmarsz.
Droga daleka do Dęblina, przez Moskali Iwanogrodem zwanego i przez
nich bronionego. Idziemy wzdłuż Wisły po lewej stronie. Dochodzimy
do Jakubowic [9
października – przyp. M. L.].
Okolica błotnista – sandomierskie, tak że nie mogłem przejść
na drugą stronę drogi… Przy sztabie ulokowałem się w szkole.
Nauczycielka zrobiła swą 8 – 9 letnią córeczkę chorą,
ułożyła w łóżku, sama się ułożyła w nogach łóżka
i tak trwały 3 dni naszego pobytu. Żywiły się tym co dostały od
nas. Jak się później okazało , pochowała swoje
kosztowności do łóżka i leżąc na nich strzegła od
zabrania. Roztropna i przebiegła! Nie było czym jeść! Znalazła
się łyżka. Jadł nią Piłsudski, Sosnkowski, potem ja i reszta
sztabu bez mycia tej łyżki. Ks. Proboszcz schował konia w swojej
sypialni. Przechodzili przez Jakubowice Moskale, Niemcy, Węgrzy,
Austriacy po kilka razy i nie zauważyli konia. Legionista
przechodził koło ściany, koń jego zarżał, tamten z sypialni
odpowiedział, zdradził się, a że był brak koni, więc pana konia
zabrali na wojnę. Bliski jest front, słychać huk armat. Po dwóch
dniach spoczynku odmarsz…”

 

Klęska
w bitwie pod Dęblinem zmusiła do odwrotu armię austro –
węgierską a wraz z nią oddziały polskie . W maju 1915 r. front
ponownie ruszył z nad Nidy. Pod koniec czerwca rozgorzały walki pod
Ożarowem. Ich przebieg przedstawiłem w ubiegłorocznym,
listopadowym numerze pisma. Tak O. Kosma Lenczowski zapamiętał
swoje ówczesne ożarowskie przeżycia :
„25.VI. Dalej, do spalonego zupełnie Ożarowa. Tu gonitwa się
zatrzymała. Walka artylerii. Znaleziono dziewczynę splugawioną
przez Rosjan, już dogorywa. Plugastw takich moc. 27.VI. Niedziela.
Ludność kryjąca się po dołach zeszła się licznie na sumę.
Płacz i szloch, bo już parę tygodni nie mieli nabożeństwa, bo
ks. proboszcz wywieziony. Po południu przyjechałem do Przybyslawic
po zostawione w jesieni aparaty mszalne. Zakopano i kazano przyjechać
w dzień powszedni, bo to niedziela. 29.VI. Odpust św. Piotra i
Pawła w Ożarowie. Odprawiłem sumę, a ks. wikary z Wojciechowic
wygłosił kazanie. Grała nasza orkiestra. Po nieszporach do
Przybysławic po aparaty. Wydostano, odebrałem w dobrym stanie. 30.
VI. Dalsza pogoń za Mochem [Moskalem
– przyp. M. L.] przez
Wymysłów zupełnie ewakuowany. Został dziedzic i 3
gospodarstwa. Ożarów cały spalony. Ocalał kościół,
plebania, apteka, sklep spożywczy i parę domów. Ludzie jak
cienie chodzą po zgliszczach, szukają swych placów. Nie
chcieli pójść za Wisłę, nie wierzyli straszącym
Austriakami Moskalom, pracują na roli. Za Ożarowem okopy bardzo
silne, masywnie zbudowane. Marsz przez Karty [Karsy],
Wólkę Lipową. Miły forsownym marszu spoczynek nawet wśród
deszczu.”

 

Następnie
legioniści uderzyli na Tarłów i Józefów. Po
zdobyciu umocnionych pozycji nastąpiła przerwa w walkach. "3.VII.
Nie mogą się chłopcy nacieszyć kąpielą we Wiśle, aż jeden
utonął. Dalszy marsz przez Biedrzychowice, Dębno. Most na Wiśle
nie gotowy, saperzy montują pontonowy. Kawaleria czeka na przemarsz,
by gonić za czmychającym nieprzyjacielem. Byłem u nich, było
poczęstne. Już most gotowy, przechodzi kawaleria, konie po deskach,
most się zepsuł, więc nawróciliśmy do Lasocina na nocleg.
Piękna dolina nad szosą.
„
4.VII.
W Lasocinie widocznie lud zrozumiał, że Moskal bezpowrotnie
przepadł, a może naprawdę dobry, bo przyjmuje nas ochotnie i
szczodrze. O 11 godz. odmarsz do Dębna. Most już gotowy, zmontowany
przez Austriaków. O 12.15 przechodzimy przez most do Rachowa,
z rosyjska Annopol, do Michalina.”
Na
tym kończą się ożarowskie wątki we wspomnieniach legionowego
kapelana. Warto wiedzieć i pamiętać, że i tą postać możemy
wiązać z historią ożarowszczyzny.

 

Marek Lis