Kontynuując
tematykę I wojny światowej na ziemi ożarowskiej, chciałbym
przybliżyć czytelnikom niewątpliwie najtragiczniejsze wydarzenie
związane z tamtymi latami – sprawę spalenia przez wojska
rosyjskie Ożarowa w czerwcu 1915 roku. W swoich rozważaniach
postaram się przedstawić przebieg walk, które do niego
doprowadziły oraz spróbować przeanalizować jego przyczyny.

Od
połowy maja 1915 roku, przez ponad miesiąc , atakujące wojska
austro – węgierskie i wspierająca je 1 Brygada Legionów J.
Piłsudskiego, uwikłane zostały w krwawe walki w rejonie Opatowa,
Konar, Włostowa i Klimontowa. Na skutek nowej ofensywy austriacko –
niemieckiej i jej powodzenia w Małopolsce, 23 czerwca 1915 roku
broniąca tych obszarów IV Armia rosyjska gen. Ewerta
rozpoczęła odwrót w kierunku północno – wschodnim
na linię Wisły. W ślad za nią posuwały się oddziały I Armii
austro – węgierskiej gen. Wiktora Dankla i 1 Brygada Legionów,
kierując się na Opatów, Ożarów, Tarłów i
Józefów nad Wisłą. Naprzód wysunięte zostały
wydzielone siły pościgowe w postaci części 99 Pułku Piechoty z 4
Dywizji austriackiej gen. Edwarda Rittera Jemricha oraz część 3
Pułku Piechoty Legionów, 1 Szwadron kawalerii, kompania
saperów i 5 Bateria artylerii pod ogólnym dowództwem
ppłk Edwarda Rydza -–Śmigłego. Z rejonu Klimontowa –
Sandomierza atak wspierała 46 Dywizja Landwehry gen. Karola Czappa,
która kierowała się na północ, na Sobótkę i
dalej na Ożarów.

23
czerwca 1915 roku, w pierwszym dniu walk pościgowych kawalerzyści
legionowi stoczyli krwawe potyczki pod Włostowem, Gozdawą,
Malicami, Lisowem, Kunicami, Bidzinami i Wojciechowicami. W tej
ostatniej miejscowości 2 Pluton z 1 Szwadronu kawalerii wpadł w
zasadzkę tracąc kilkunastu zabitych i rannych. Okazało się, że
wycofująca się spod Konar 83 Dywizja Piechoty rosyjskiej ,wsparta
brygadą kawalerii, pozostawiła silne straże tylne dla
zabezpieczenia ogólnego odwrotu. Na noc siły pościgowe
zatrzymały się w rejonie Stodół. 24 czerwca, z rana, 1
Szwadron kawalerii wznowił marsz i napotkał na północny –
wschód od Bidzin na dwie okopane kompanie piechoty
przeciwnika. Nieprzyjaciel zajmował stanowiska za torem kolejowym,
na wzgórzu panującym nad całą okolicą i stanowił
ubezpieczenie pozycji głównych pod Ożarowem. Teren
przyszłego ataku stanowiły płaskie pola porośnięte owsem i
kartoflami. Dowodzący szwadronem rtm Władysław Belina –
Prażmowski zdecydował, aby linie przeciwnika przełamać nagłym
natarciem spieszonych kawalerzystów. Mająca wspierać Polaków
austriacka piechota zaległa w zbożach i mimo wysiłku oficerów
nie kwapiła się do ataku. Kawalerzyści uderzyli samodzielnie,
dając tym przykład Austriakom, którzy bardzo niechętnie
ruszyli również do przodu. Ogień rosyjski ciągle się
wzmagał. Polacy dotarli do nasypu toru kolejowego i po
przegrupowaniu, por. Stanisław Grzmot – Skotnicki dał rozkaz do
ostatecznego szturmu. Po chwili zajmujący okopy Rosjanie poddali
się. Do niewoli wzięto ich około 60. Walka ta otworzyła
pozostałym siłom austro – węgierskim drogę na Ożarów.

Po
zdobyciu linii ubezpieczeń, pod główną pozycję rosyjską,
która jak ustalono na podstawie rozpoznania lotniczego,
rozciągała się od Zawichostu przez Ożarów, Gliniany na
Bałtów, podeszły dalsze oddziały legionowe i austriackie.
Cały czas teren był ostrzeliwany silnym i skutecznym ogniem
artylerii rosyjskiej. Tego samego dnia doszło jeszcze do walk pod
Wyszmontowem, w których wziął udział 1 Pułk Piechoty oraz
5 Bateria artylerii legionowej. Także pod Glinianami kawalerzyści
polscy starli się z konnicą rosyjską.

25
czerwca rozpoczął się zmasowany atak sił austriackich – 4
Dywizji Piechoty uderzającej na Ożarów – Gliniany oraz 46
Dywizji Piechoty Landwehry w kierunku na Czyżów –
Suchodółkę – Janików. 1 Brygada Legionów
pozostała w rezerwie i pełnym pogotowiu, aby w razie powodzenia
natarcia wesprzeć Austriaków. Niestety, na skutek słabej
koordynacji ataku i niedostatecznego wsparcia artylerii, pomimo
lokalnych sukcesów, natarcie załamało się. Austriacy
ponieśli bardzo ciężkie straty. Np. 8 Pułk Piechoty z 4 Dywizji
miał łącznie około 800 zabitych i rannych . Ten tragiczny w
skutkach atak miał też i swój polski wątek. Dwa, spośród
pięciu atakujących pułków 46 Dywizji składały się w
ogromnej części z Polaków. Były to 16 Pułk Piechoty z
Krakowa i 32 Pułk Piechoty z Nowego Sącza. Czynny udział w walkach
pod Ożarowem brali także udział oficerowie – Polacy z armii
austro – węgierskiej ale o tym może przy innej okazji.

W
tym miejscu warto wspomnieć o faktach, które częściowo
przybliżą nas do próby wyjaśnienia zniszczeń dokonanych w
Ożarowie. Niewątpliwie część z nich powstała w czasie opisanego
ataku. Dodać jednak należy, że rosyjskie umocnienia w rejonie
Ożarowa i Glinian budowane były systematycznie od marca –
kwietnia 1915 roku. Dowództwo rosyjskie już wtedy
przewidywało możliwość i konieczność ewentualnego odwrotu na
linię Wisły. Okopy budowano bardzo starannie, według najlepszych
zasad fortyfikacyjnych. Były one zakryte, z licznymi rowami
dobiegowymi. Na przedpolu znajdowały się trzy rzędy zasieków
z drutu kolczastego. Umocnienia przeznaczone zostały do
długotrwałego oporu. Linia Zawichost – Ożarów –
Gliniany – Bałtów miała ponadto przesłaniać o wiele
ważniejszą pod względem strategicznym pozycję przedmościa w
Józefowie. Długa obrona tego rodzaju fortyfikacji polowych
wiązała się nieuchronnie ze stratami wśród ludności
cywilnej. Pozostawiając na zakończenie wnioski, można wysunąć
przypuszczenie, że zniszczenie substancji miejskiej Ożarowa oraz
spalenie okolicznych wsi miało na celu usunięcie z tych terenów
ludności cywilnej, która mogła „przeszkadzać” w
toczonych walkach.

Powróćmy
jednak do dalszego biegu wydarzeń wojennych. Oddziały austro –
węgierskie i legionowe przez kilka dni nie podejmowały prób
nowych ataków. Uzupełniano straty i koncentrowano artylerię.
Także Rosjanie umacniali swoje pozycje. W rejon Ożarowa ściągnięto
walczącą wcześniej pod Opatowem, elitarną 3 Dywizję Grenadierów
pod dowództwem gen. Kisielewskiego. Świadczyło to o wadze
jaką przywiązywano do obrony tej pozycji. W tym czasie sam Ożarów
opuszczony został przez wojska rosyjskie, które zajęły
wspomniane wcześniej, przygotowane umocnienia w odległości około
1 km na północ od miasta. Zostały w nim tylko słabe
ubezpieczenia ale i one wkrótce się wycofały. Do miasta
zaczęły przenikać patrole polskich legionistów. W okolicach
Ożarowa front przebiegał na przybliżonej linii miejscowości
:Gliniany – Stróża – Wyszmontów – Zawada –
Jankowice – Chrapanów.

Przez
kilka dni toczono walki pozycyjne. Patrole obydwu stron starały się
niepokoić i rozpoznać przeciwnika. Dowództwo austriackie nie
zrezygnowało z przełamania obrony rosyjskiej. Kolejne natarcie
miało się rozpocząć o świcie 30 czerwca. Tymczasem, już w noc
poprzedzającą atak, patrole 1 Brygady stwierdziły opuszczenie
umocnień i wycofanie się nieprzyjaciela na północ. Powodem
tego była niekorzystna sytuacja wojsk rosyjskich na froncie w
Małopolsce. Austriacy ruszyli na przód prawie bez walki. W
pościgu kawaleria legionowa stoczyła potyczki pod Bronisławowem i
Wólką Tarłowską. Rosjanie zajęli nową, także
przygotowaną do długotrwałej obrony pozycję na przedmościu
Józefowa. Doszło tam do walk szeroko opisywanych jako bitwa o
„Redutę Tarłowską”.

Ożarów
i okoliczne miejscowości zajęty został przez polskich legionistów
30 czerwca. Miasto przedstawiało apokaliptyczny obraz zniszczenia.
Dobrze ilustrują je załączone zdjęcia ( dzięki uprzejmości p.
Marka Wójcickiego z Muzeum Historyczno – Archeologicznego w
Ostrowcu). Literacki opis zniszczeń, autorstwa Władysława Orkana
już publikowałem ( „Ożarów” nr 27, 2001). Całkowitemu
spaleniu uległ również będący na pierwszej linii walk
Janików.

Próbując
podsumować powyższe rozważania, można wysunąć wniosek, że
zniszczenie Ożarowa w czerwcu 1915 roku nie było kwestią
przypadku, wynikającego ze zwykłych działań wojennych
prowadzonych na tym terenie. Pozostaje do rozstrzygnięcia na ile
była to świadoma taktyka pozostawiania za sobą przez Rosjan
„spalonej ziemi” a ile w tym było wyrachowania i względów
strategicznych. Wspomniałem już wcześniej, że długa i zacięta
obrona mogła pociągnąć za sobą wielkie straty wśród
ludności cywilnej. Jej wysiedlenie

( gdzie ? o
tym źródła milczą), niewątpliwie zmniejszyło polskie
ofiary. Warto dodać, że tego typu działania stosowali w walkach
obronnych także i Austriacy np. paląc i wysiedlając w listopadzie
1914 roku wsie w pobliżu Twierdzy Kraków aby nie utrudniały
one ostrzału artyleryjskiego. Można się również
zastanowić, dlaczego wycofujący się Rosjanie nie dokonali na taką
skalę zniszczeń w innych pobliskich miastach np. w Opatowie i
Ćmielowie . Potwierdza to częściowo postawioną tezę, że
spalenie Ożarowa miało aspekt korzyści strategicznych. Ożarów,
leżący na pierwszej linii umocnień zniszczono planowo. Wskazuje na
to także dokładna analiza fragmentów niektórych
wspomnień z tego okresu. Zwrócić także należy uwagę na
jeszcze jeden istotny fakt. Zniszczeń dokonano przed nadejściem
głównych sił austriackich, gdy wynik walk o umocnione
pozycje ożarowskie wcale nie był przesądzony i Rosjanie nie
zakładali dalszego szybkiego odwrotu.

Nie
wyczerpuje to oczywiście innych możliwości. Jedną z nich podał
już redaktor J. Myjak, który w oparciu o wspomnienia
ożarowskiego Żyda Hillela Adlera pisze, że miasto uległo spaleniu
na skutek nie zapłacenia kontrybucji (okupu ?) zażądanej przez
Rosjan. Może mamy więc do czynienia ze swoistą „inicjatywą”
lokalnego dowódcy rosyjskiego ? Temat pozostaje otwarty a
przedstawiony przebieg wydarzeń i ich analiza jest tylko próbą
wyjaśnienia tragedii sprzed prawie 90 lat.

Marek Lis