Celem
niniejszego artykułu jest zaprezentowanie problemów
związanych z tematem żołnierzy poległych w czasie I wojny
światowej, którzy miejsce swojego wiecznego spoczynku
znaleźli na terenie miasta Opatowa. Temat ten poruszyłem już kilka
lat temu w książce „By nie zatarł ich czas…Śladami mogił i
cmentarzy wojennych I wojny światowej w powiatach : sandomierskim,
opatowskim i staszowskim”, która ukazała się w 2001 r. w
Wydawnictwie PAIR Myjakpress . Od tamtej pory udało mi się
zweryfikować szereg zawartych w niej informacji. Wiele niejasności
znalazło swoje rozwiązanie, ale też systematyczne badania problemu
zrodziły nowe pytania, które będą wymagały dalszych
poszukiwań. 

W latach
1914 – 1915 Opatów znalazł się kilkakrotnie w najbliższym
sąsiedztwie walk prowadzonych przez armie: rosyjską, austro –
węgierską i niemiecką. Swój udział miała w nich także I
Brygada Legionów pod dowództwem Józefa
Piłsudskiego. Chociaż walki te nie były toczone bezpośrednio w
mieście a raczej w bliskiej okolicy, to wielu uczestniczących w
nich żołnierzy spoczywa obecnie w samym Opatowie. Należy
zaznaczyć, że toczone tu bitwy nie były małymi potyczkami z
udziałem niewielkich oddziałów. Wręcz przeciwnie, brały w
nich udział duże jednostki, a wyniki tych walk rzutowały na ogólną
sytuację taktyczną.

Wymieńmy
główne starcia stoczone wtedy w okolicy Opatowa. W dniach 3 –
4 października 1914 r. tereny na zachód oraz na północ
i południe od miasta stały się widownią dużej bitwy. W historii
zapisał się szczególnie dzień 4 października, kiedy to na
przygotowane rosyjskie umocnienia uderzył niemiecki XI Korpus
Armijny gen. Otto von Plueskowa, wsparty na skrzydłach przez III
Korpus Landwery (Obrony Krajowej) gen. Remusa von Woyrsha i Rezerwowy
Korpus Gwardii gen. Maxa von Gallwitza. Rosjanie dysponowali tylko
wysuniętą pod Opatów grupą bojową złożoną z elitarnej
Brygady Strzelców Gwardii pod dowództwem gen. Piotra
Delsala i 2 Brygady Strzelców gen. Włodzimierza Jabłoczkina.
Na skutek miażdżącej przewagi wojsk państw centralnych, pułki
strzeleckie nie wytrzymały naporu i aby uniknąć okrążenia
rozpoczęły odwrót, prowadzony doliną Opatówki pod
morderczym ogniem artylerii. Jak podają źródła, straty
rosyjskie miały wynieść około 7000 żołnierzy i oficerów,
z których wielu poległo.

Po raz
drugi w okolicach Opatowa walczono od 28 października do 2 listopada
1914 r. Tym razem stroną atakującą były dwa rosyjskie korpusy –
XXV gen. Aleksandra Ragozy i XIV gen. Hipolita Wojszyn- Żylińskiego
ze składu 9 Armii. W efekcie bitwy Rosjanie przełamali austro –
węgierską obronę na linii rzeki Opatówki prowadzoną przez
V Korpus gen. Puhallo von
Brloga i X Korpus gen. Hugo Meixsnera,
wchodzących w skład 1 Armii gen. Wiktora Dankla . Warto wspomnieć,
że w walkach tych , po obydwu stronach brało udział wielu Polaków
w mundurach rosyjskich i austriackich.

Od połowy
maja aż do 23 czerwca 1915 r., pod Opatowem toczone były z różnym
nasileniem walki jednostek rosyjskiej 4 Armii gen. Aleksieja Ewerta
, w szczególności XXV Korpusu rosyjskiego pod dowództwem
gen. A. Ragozy i XXXI Korpusu gen. Pawła Miszczenki z austro –
węgierską 1 Armią gen. W. Dankla. Boje te nazywane są w
historiografii I wojny bitwą pod Opatowem. To właśnie jej fragment
stanowiły walki I Brygady Legionów Polskich pod Konarami.
Jednak dopiero sytuacja na innych odcinkach frontu sprawiła, że
Rosjanie pod koniec czerwca 1915 r. musieli na zawsze opuścić
Ziemię Opatowską.

Wkraczający
Austriacy na ponad trzy lata ustanowili własną administrację
okupacyjną. Władze austro – węgierskie przywiązywały dużą
wagę do tworzenia i upamiętniania miejsc pochówku poległych
żołnierzy, bez względu na ich przynależność armijną. Jednak
nie zawsze, szczególnie na terenach byłego Królestwa
Polskiego, szło to w parze z konkretnymi czynami. Nie jest tematem
tego artykułu prezentacja wszystkich związanych z tym działań
organizacyjnych. Zatrzymajmy się tylko na niektórych wątkach
związanych z Ziemią Opatowską.

1
października 1915 r. C. i K. Komenda Obwodowa w Opatowie zarządziła,
że groby poległych żołnierzy, bez względu na ich narodowość,
muszą znajdować się w należytym poszanowaniu. Zalecono, aby na
grobach umieszczać trwałe krzyże z widocznymi napisami a
pojedyncze mogiły znajdujące się w terenie ogrodzić. Właściciele
gruntów na których znajdowały się groby zostali
zobowiązani do opieki na nimi. Odpowiedzialnymi za stan mogił
uczyniono przedstawicieli lokalnych władz – wójtów i
sołtysów. Wspomniane zarządzenie przypomniane zostało raz
jeszcze 1 marca 1916 r. Do 29 tego miesiąca lokalne władze miały
zgłosić w Komendzie Obwodowej zapotrzebowanie na brakujące krzyże
nagrobne oraz dane identyfikacyjne do umieszczenia na nich.

Jak wynika
z dostępnych obecnie informacji właściwe cmentarze wojenne zaczęto
zakładać dopiero na początku 1917 r. W gminie Opatów
dotyczyło to np. cmentarza żołnierzy rosyjskich w Wąworkowie.
Wszelkie związane z tym prace, także ekshumacyjne wykonywać miała
miejscowa ludność, własnymi narzędziami i całkowicie bezpłatnie.
Nadzór nad nimi sprawować miała żandarmeria a
odpowiedzialnymi uczyniono, tak jak poprzednio, wójtów
i sołtysów.

Brak jest
pełnych informacji związanych z terminem tworzenia poszczególnych
cmentarzy wojennych na terenie Opatowa. Wiele wskazuje jednak na to,
że początkowo powstawały one niejako „samoistnie”, a dopiero
na początku 1917 r. władze okupacyjne poświęciły im więcej
uwagi.

Pierwsza,
dostępna obecnie wzmianka o pochowaniu w Opatowie żołnierza,
pochodzi z 17 września 1914 r. W dniu tym przywieziono do Opatowa
184 rannych w bitwie o Sandomierz stoczonej 13 września.
Rozmieszczono ich w szpitalu opatowskim oraz w szkole i w Państwowej
Rozlewni Wódek ( tzw. Monopol) , które to miejsca
zamienione zostały na tymczasowe lazarety. Jeden z żołnierzy
rosyjskich (być może Polak) zmarł i pochowany został na cmentarzu
parafialnym. Następnego dnia pochowano tam jeszcze trzech innych
zmarłych z ran żołnierzy rosyjskich.

14
października, prawdopodobnie na cmentarzu parafialnym w Opatowie
(być może w jego prawosławnej części) odbył się pogrzeb
zmarłego, zaledwie dziewiętnastoletniego oficera rosyjskiego. Był
on rannym jeńcem, jak można przypuszczać, wziętym do niewoli w
bitwie o Opatów 4 października 1914 r. Pogrzeb odbył się z
pełnymi honorami wojskowymi. Za trumną szło sześciu rannych
jeńców – oficerów rosyjskich , w tym brat zmarłego.
Obecnych było także trzech niemieckich lekarzy wojskowych i
dziesięciu żołnierzy w pełnym uzbrojeniu. Przy spuszczaniu trumny
do grobu żołnierze oddali trzy salwy honorowe. Po ceremonii
oficerowie niemieccy złożyli kondolencje bratu zmarłego.

Powyższe
informacje zawdzięczamy organiście Kolegiaty Św. Marcina w
Opatowie, Władysławowi Gnatowskiemu, który zawarł je w
niepublikowanym dotychczas „Pamiętniku wojny europejskiej”. Ten
sam autor pisze również o wydarzeniu z 17 maja 1915 r. Trwała
wtedy wspomniana bitwa pod Opatowem. W dniu tym, w godzinach
porannych pochowano w Opatowie na wzgórzu będącym własnością
p. Benita, kozaka, którego towarzysze broni przywieźli z pola
walki. Na grobie postawiono krzyż. Nie znane są dalsze losy
wymienionych wyżej mogił.

Chronologicznie pierwsza wzmianka, świadcząca o istnieniu w
Opatowie cmentarza wojennego, zamieszczona w dotychczas odnalezionym
dokumencie archiwalnym pochodzi z lipca 1917 r. Dotyczy ona cmentarza
znajdującego się w pobliżu szpitala w Opatowie. Jego położenie
oraz niewielka liczba pochowanych wskazuje, że grzebano na nim
żołnierzy zmarłych z ran. Wspomniany dokument to opis cmentarza
wykonany 17 lipca 1917 r. przez oficera Niemieckiego Wydziału Grobów
Wojennych przy C. i K. Komendach Powiatowych Wierzbnik, Opatów,
Sandomierz i Kielce. W tym czasie cmentarz składał się z dwóch
części: o wymiarach 10 x 15 m i 1,5 x 7 m, co stanowiło razem
160,5 m2. Znajdował się za szpitalem w Opatowie. Dokument wspomina
o istnieniu trzech grobów pojedynczych, w których
znajdują się trzej żołnierze austriaccy, jednego grobu zbiorowego
z dwoma Austriakami oraz jednej mogiły z żołnierzem niemieckim.
Jako dalsze prace na cmentarzu wymieniono założenie kolejnych
grobów: dwóch pojedynczych i jednego zbiorowego dla
czterech żołnierzy niemieckich oraz trzech pojedynczych i jednego
zbiorowego dla dwóch żołnierzy austriackich. Brak jest
jednoznacznej informacji skąd miano na ten cmentarz przenieść
dodatkowych poległych. Teren dotychczas istniejącego obiektu był
obsadzony kilkoma drzewami. Zaplanowano wykonać mur kamienny o
wysokości 50 cm, a za nim szeroki na 90 cm żywopłot z jałowca. W
dalszej kolejności zamierzano wybudować pomnik, który
usytuowany miał być naprzeciwko wejścia oraz na prawo od niego, w
rogu, ustawić ławkę.

Kolejne
informacje o tym cmentarzu, nazywanym wtedy Opatów II, dotyczą
lat trzydziestych XX wieku. M. in. w Protokole Inspekcji cmentarzy w
poszczególnych powiatach województwa kieleckiego,
przeprowadzonej przez Radcę Ministerialnego Ministerstwa Robót
Publicznych inż. Stefana Ponikowskiego, w obecności kierownika
referatu grobownictwa wojennego Urzędu Wojewódzkiego w
Kielcach Bolesława Bukowskiego z maja 1931 r. czytamy: „ Cmentarz
wojenny z wojny światowej – w ogrodzie szpitalnym – składa się
z 11 mogił pojedynczych i 1 zbiorowej – mogiły i krzyże
drewniane zniszczone – mur kamienny w 100% rozburzony. Cmentarz
zakwalifikowany do przeniesienia na cmentarz skomasowany Nr 1 w
Opatowie”. Z kolejnych dokumentów z lat 1930 – 1937
dowiadujemy się, że na cmentarzu pochowanych było 10 Niemców
oraz 5 żołnierzy austro – węgierskich, wśród nich
pochodzenia węgierskiego. Inne dane mówią o 12 lub 14
pochowanych żołnierzach. Brak jest jednoznacznej informacji kiedy
dokonano likwidacji cmentarza. Na pewno istniał on jeszcze w
listopadzie 1937 r., a zlikwidowany został prawdopodobnie na wiosnę
1939 r. Szczątki poległych przeniesiono na cmentarz wojenny Opatów
I lub na parafialny.

Główny
cmentarz wojenny określany jako Opatów I (przy cmentarzu
parafialnym), jak można przypuszczać założony został w drugiej
połowie 1916 r. (wtedy na szczeblu C. i K. Komend Powiatowych
powołano oddziały grobów wojennych) lub na początku 1917 r.
Nie można jednak wykluczyć, że już wcześniej w tym miejscu
dokonywano pochówków poległych żołnierzy. Nie udało
się jak dotychczas odnaleźć pierwotnego planu cmentarza. Jednak
sądzić można , że miał on kształt i wymiary zbliżone do
obecnie istniejącego tj. około 25 na 50 m. W latach dwudziestych XX
wieku ogrodzony był drutem kolczastym na drewnianych słupkach i
posiadał 13 zbiorowych mogił. We wspomnianym już Protokole
Inspekcji przeprowadzonej przez Radcę Ministerialnego z maja 1931 r.
znajdujemy taki oto opis cmentarza: „Cmentarz wojenny z wojny
światowej przy cmentarzu parafialnym – składa się z 13 mogił
zbiorowych – mogiły w stanie dobrym – krzyże zniszczone –
ogrodzenie z drutu kolczastego na slupach drewnianych zniszczone…”.
Według planu remontów Urzędu Wojewódzkiego w
Kielcach, na cmentarzu miano wykonać niezbędne prace tj. nowe
ogrodzenie, nadsypanie mogił i wkopanie krzyży. Zgodnie z danymi z
początku 1939 r. na cmentarzu spoczywało 11 Niemców , 713
Austriaków oraz 77 Rosjan. Razem 801 poległych. Pochowano na
nim również Legionistów I Brygady J. Piłsudskiego, o
czym dalej.

Cmentarz
przeznaczony był do komasacji tj. planowano przenieść na jego
teren poległych z innych, likwidowanych cmentarzy w najbliższej
okolicy. Dotyczyło to wspomnianego już wcześniej cmentarza Opatów
II oraz cmentarzy w Karwowie (53 Niemców, 9 Rosjan i 1
Austriak) i Kochówku (39 Niemców i 3 Austriaków).
Możliwe, że plan ten został zrealizowany do wiosny 1939 r. W
związku z tym łączna liczba poległych pomieszczonych na
cmentarzu wynosiła by 921 żołnierzy (113 Niemców, 722
Austriaków i 86 Rosjan). Po drugiej wojnie światowej cmentarz
został uporządkowany w roku 1973. Na istniejących wtedy 23
mogiłach ustawiono krzyże z orłami bez korony. Obecnego charakteru
obiekt nabrał na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku.
Przeprowadzone przez Urząd Miasta w Opatowie roboty obejmowały m.
in. ustawienie na mogiłach 22 krzyży maltańskich z orłem w
koronie. W chwili obecnej istnieją 22 mogiły masowe, obmurowane
cegłą i oznaczone kolejnymi numerami. Teren ogrodzony jest siatką
metalową a od strony cmentarza parafialnego jego granicę stanowi
niski mur z siatką. Jak wynika z danych dostępnych w Urzędzie
Miasta i Gminy w Opatowie na cmentarzu pochowani są także żołnierze
Wojska Polskiego z 1939 r., Ludowego Wojska Polskiego oraz ofiary
terroru hitlerowskiego z lat 1939 – 1945. Z innych źródeł
wiadomo, że znajdują się tu także szczątki żołnierzy polskich
z czasów wojny z bolszewikami w 1920 r., którzy zmarli
z ran w opatowskim szpitalu. Brak jest jednak bliższych danych na
ten temat, dostępne informacje są sprzeczne lub nie w pełni
wiarygodne.

Odrębny
problem stanowi znajdująca się w centralnej części cmentarza
mogiła z dużych rozmiarów krzyżem, poświęcona oficerowi
I Brygady Legionów kpt. Franciszkowi Pększycowi –
„Grudzińskiemu”. Poległ on 3 czerwca 1915 r. pod Żernikami.
Był dowódcą 4 Kompanii VI Batalionu 3 Pułku Piechoty ( na
tablicy znajdującej się pod krzyżem znajduje się błędny napis,
że dowodził 2 Kompanią ). Niewyjaśnioną i nieco zagadkową
pozostaje kwestia czasu powstania mogiły oraz faktu czy kpt.
„Grudziński” rzeczywiście w niej spoczywa. Jedyną konkretną
informacją archiwalną na ten temat, jest sporządzony w styczniu
1936 r. „Wykaz cmentarzy legionowych na terenie woj. kieleckiego”.
Wymienia on jeden grób legionisty na cmentarzu wojennym w
Opatowie (bez podania tożsamości poległego). Obecnie wiemy już
nieco więcej. Kpt. Pększyc po swojej śmierci pochowany został na
cmentarzu parafialnym w Baćkowicach. Prawie natychmiast w Krakowie
skąd pochodził, zawiązał się społeczny Komitet w celu
sprowadzenia zwłok poległego do tego miasta. W skład Komitetu
weszło wielu szanowanych obywateli Krakowa. Zbierano na ten cel
składki. Niestety, aż do 1918 r. nie uczyniono nic konkretnego aby
przeprowadzić zamierzone działania. Prace Komitetu zakończyły się
wielkim skandalem, składki (w sumie kilka tysięcy koron) znikły a
raczej zostały zdefraudowane.

W 1918 r.
władze austriackie, nie czekając dłużej na efekty działań
Komitetu, ekshumowały i przeniosły szczątki legionisty na cmentarz
wojenny w Opatowie. Złożono je do wspólnej mogiły kryjącej
oficerów armii austro – węgierskiej. W liście do ojca
poległego, z czerwca 1925 r., ppłk Emil Czapliński, dawny żołnierz
I Brygady a obecnie dowódca 2 Pułku Piechoty Legionów
pisał : „Mogiła obecna – zaniedbana kompletnie; na stoku
wzgórza, obok i poza murem cmentarnym rozłożone siedem
zagonów – wzniesień po 60 metrów długich,
nieogrodzonych, zarosłych trawą – kryje przeszło 800 ciał
żołnierskich, jeden mniejszy na uboczu, kopczyk – to mogiła
oficerów austr., wśród których niegodne miejsce
znalazł nasz Kolega – Drużyniak, pierwszy i najlepszy oficer
polski”. Ojciec legionisty wspominał z goryczą : „Więc znany,
ceniony i wysławiany oficer polski, organizator i komendant Drużyny
Strzeleckiej w Krakowie przed wojną, a nieustraszony żołnierz i
bohater na polu walki o niepodległość Polski, o którym tyle
w dziennikach i książkach się rozpisywano z uwielbieniem, na
którego sprowadzenie zwłok i pochowanie na cmentarzu
krakowskim złożyło Społeczeństwo i Legioniści ofiarny grosz –
dzięki kunktatorstwu i niedbalstwu Komitetu krakowskiego nie ma
własnego grobu !”.

W obecnej
chwili nie jest jasne, czy w latach trzydziestych odnaleziono jednak
szczątki „Grudzińskiego” i dokonano ich ekshumacji do obecnego
grobu z krzyżem. Być może jest on tylko symboliczny, a poległy
bohater spoczywa nadal w którejś z bezimiennych mogił. Nie
wiemy także, czy na cmentarz w Opatowie, przeniesiono wraz z nim z
Baćkowic, pochowanych w 1915 r. obok kpt. Pększyca , jeszcze trzech
legionistów : ppor. Jakuba Darochę, ppor. Juliana
Bagniewskiego i kpr. Pawła Czyża. Zasygnalizowany tu problem wymaga
dalszych badań i poszukiwań.

W drugiej
połowie lat trzydziestych władze wojewódzkie planowały
przenieść na cmentarz wojenny w Opatowie poległych z likwidowanych
cmentarzy w Oficjałowie (7 Niemców, poległych w październiku
1914 r.) oraz Wąworkowie (865 Rosjan, głównie z Brygady
Strzelców Gwardii i 2 Brygady Strzelców)). Inne dane
mówią o planach przeniesienia ich na znajdujący się obok
cmentarz parafialny. I znów nie można jednoznacznie
rozstrzygnąć, który z pomysłów został zrealizowany.
Pewną wskazówką, potwierdzającą przeniesienie przynajmniej
jednego z cmentarzy może być żeliwny krzyż , który
znajduje się na nieużywanej części cmentarza parafialnego. Napis
na krzyżu głosi, że był on na mogile niemieckiego żołnierza
Emanuela Becka, grenadiera 7 Kompanii 93 Rezerwowego Pułku Piechoty
(z 1 Rezerwowej Dywizji Gwardii gen. Viktora Albrechta), poległego 4
października 1914 r. w bitwie pod Opatowem. Żołnierz ten spoczywał
pierwotnie na cmentarzu w Oficjałowie. Krzyż wskazał mi Pan Jan
Żardecki z Opatowa, który od lat opiekuje się tą
zapomnianą i trudną do odnalezienia samotną mogiłą . Stanowi on
sam w sobie unikalną wartość, gdyż jest to jedyny taki zachowany
zabytek w powiecie opatowskim i sąsiednich – sandomierskim i
staszowskim. Wykonany został przed 1918 r. w Odlewni Żeliwa w
Radomiu, produkującej tego typu znaki mogilne dla cmentarzy
wojennych w całym Gubernatorstwie Wojskowym z siedzibą w Lublinie.

Jednak jak
wynika z informacji udzielonej autorowi kilka lat temu przez
mieszkańca Opatowa Pana Marka Baradzieja, w części cmentarza gdzie
znajduje się ów krzyż, nigdy nie było żadnych grobów
wojskowych z I wojny światowej. Znajdowały się one za to na starym
cmentarzu parafialnym, w jego dolnej części, po lewej stronie od
bramy głównej, w północnym krańcu. W miejscu tym w
czasie II wojny światowej chowano żołnierzy niemieckich poległych
w walce z partyzantami. Tam właśnie, jeszcze po II wojnie światowej
miało być kilka podobnych żeliwnych krzyży (przeniesionych z
Oficjałowa ?). Z czasem zniknęły. Jak sugerował mój
rozmówca, być może jeden z nich (Emanuela Becka) został
przeniesiony przez kogoś, dla „zaznaczenia” jakiegoś innego
grobu ? To kolejna , nierozwiązana do tej pory zagadka.

Obecnie
wiemy, że mogiły poległych znajdowały się także w innych
częściach Opatowa. Zostały nawet udokumentowane zdjęciami ! O ich
istnieniu jeszcze do niedawna nie wiedziałem. Jedna z dużych mogił
zbiorowych oraz mniejsza , być może oficera, istniały na wzgórzu,
w pobliżu Kolegiaty w Opatowie. Pochowano w nich żołnierzy Brygady
Strzelców Gwardii poległych 3 – 4 października 1914 r.
Fakt ten stanowi ogromną ciekawostkę, wartą odrębnej analizy.
Zastanawia np. dlaczego mogiły, z dużymi prawosławnymi krzyżami
usytuowano w odległości dosłownie kilkunastu metrów od
murów katolickiej świątyni, podczas gdy niedaleko znajduje
się opatowski cmentarz , na którym była obszerna prawosławna
kwatera. Jedno jest pewne, wspomniane mogiły nie dotrwały do
naszych czasów. Kiedy , gdzie i czy w ogóle pochowani w
nich polegli zostali przeniesieni – w tej chwili nie wiadomo.

Jeśli
wszystkie przedstawione powyżej sprawdzone informacje oraz
przypuszczenia znalazły by swoje potwierdzenie, łącznie na terenie
Opatowa znalazło miejsce swojego wiecznego spoczynku ponad 1800
żołnierzy poległych w czasie I wojny światowej – Niemców,
Rosjan , Austriaków oraz Legionistów Polskich. Nazwisk
przytłaczającej większości z nich nie znamy i nigdy chyba nie
poznamy. Wyjątkiem są dane osobowe 38 Niemców przeniesionych
do Opatowa z Kochówka i Oficjałowa. Nie zapominajmy przy tym,
że wielu żołnierzy armii zaborczych było Polakami. Np. wśród
poległych z Oficjałowa natrafiamy na swojsko brzmiące nazwisko
Franza (Franciszka) Kwaśniewskiego, żołnierza 37 Pułku Piechoty
Landwehry, poległego 6 października 1914 r.

Na
zakończenie dwie sprawy, które chciałbym przy tej okazji
poruszyć. Pierwsza z nich jest apel do władz Opatowa o zmianę
treści tablicy informacyjnej znajdującej się przy bramie
wejściowej na cmentarz wojenny. Istniejąca o treści: „ Cmentarz
żołnierzy polskich poległych w latach 1914 – 1918 – 1945”
tylko w małym stopniu odpowiada prawdzie historycznej. Warto by
zastąpić ja nową, upamiętniającą nie tylko pochowanych tam
Polaków – żołnierzy z września 1939r. i LWP, ofiary
terroru hitlerowskiego, żołnierzy wojny polsko – bolszewickiej
1920. Przecież zdecydowaną większość znajdujących się tam
poległych stanowią Niemcy, przedstawiciele wielonarodowej Monarchii
austro – węgierskiej ( w tym Austriacy, Węgrzy, Czesi, Słowacy)
i Rosjanie (także wielu narodów).

Rzetelna
informacja o spoczywających tu poległych byłaby nie tylko zgodna
z prawdą , ale także wpisywała by się w naszą obecność w Unii
Europejskiej. Umieszczenie informacji o wielonarodowym cmentarzu
wojennym w Opatowie np. w materiałach reklamowych , stanowiłoby
także element promocji miasta.

Marek Lis

Artykuł
ukazał się na łamach czasopisma „Ziemia Opatowska” nr 22 z
2008 r.. Zaprezentowany powyżej tekst jest jego wersją poprawioną
i rozszerzoną o nowe ustalenia.

Ostrowiec
Świętokrzyski 17. 10. 2008 r.