W obliczu Boga Wszechmogącego i Jego Matki, Polskiej Korony Królowej. Tobie Polsko, Ojczyzno moja o moc swoja z wrogiem walcząca teraz i o wyzwolenie, ślubuję służbę i wierność aż do ostatniej w sercu kropli krwi. A że nie zdradzę i – jako członek Konfederacji Tatrzańskiej – praw jej bojowych i tajemnie dochowam, braciom swoim w walce o Polskę wszystkie swe siły oddam, Ty mi dopomóż Boże!
Gorallenvolk
29 listopada 1939 roku Wacław Krzeptowski[1] zwołał w Zakopanem zebranie wszystkich członków przedwojennego Związku Górali na którym to przedstawiono i przyjęto memoriał o odrębności narodowości góralskiej zaprzyjaźnionej z Niemcami – „Gorallenvolk”[2]. Niewielu z obecnych go poparło.
Podobno napisał do Krzeptowskiego gen. Galica[3], żeby oddał wszystkie smreki (szczyty), a zostawił sobie jeden taki, który by go udźwignął.
Początki walki – Popkowie, Apostołowie i Suski
Tadeusz Popek urodził się 2 listopada 1915r. w Chodenicach. W roku 1938 ukończył polonistykę na UJ w Krakowie. Wraz z matką Anielą i usynowionym siostrzeńcem – Edward Popek „Karski” – przybyli pod Nowy Targ jako przesiedleni, był wrzesień 1939 roku. Mieszkając w Chodenicach (obecnie dzielnica Bochni) dokonali sabotażu na linię kolejową (rozkręcając tory). Pociąg z żołnierzami niemieckimi wykoleił się. Śmierć poniosło wielu Niemców. W Bochni dla Popków zrobiło się niebezpiecznie. Musieli szukać nowego miejsca w okupowanym kraju. Postanowili przenieść się z pod Bochni do Łopusznej. Pracę znaleźli w wylęgarni ryb. Matka zamieszkała w Waksmundzie.
Pewnego dnia Tadeusz odwiedził dom w Nowym Targu przy ul. Królowej Jadwigi 19. Tam to działała rodzina Apostołów pomagająca przedostać się ludziom na zachód – ’’Czy tu mieszkają Apostołowie, którzy pokazują drogę do nieba…?’’. Mieszkali tam Magdalena i Wincenty Apostołowie, wraz z córką Jadwigą. Jadwiga urodziła się 22 grudnia 1913 roku w Nowym Targu, ukończyła seminarium nauczycielskie w roku 1934, a następnie pracowała w Nowogródku jako nauczycielka. Po pierwszym spotkaniu i rozmowie umówili się po raz kolejny. Tadeusz zaproponował, że zjawi się z biuletynem.
W tym czasie środowiska kolaboranckie na terenie Zakopanego i okolic aktywizują swą działalność. Zaczęły tworzyć tzw. „góralską listę”[4] i wydawać kartę z literą „G”[5].
W styczniu 1941 roku Tadeusz Popek i jego matka Aniela przeprowadzają się do Nowego Targu. Tadeusz podejmuję pracę w Kryminalnej Policji jako urzędnik (to będzie pomocne dla nowej organizacji). Najważniejszym orężem w walce z niemcami miała stać się agitacja. Zaczynali od dwóch aparatów radiowych, maszyny do pisania i powielacza. Często pomagał im Edek „Karski” – „Któż mógł podejrzewać, że w domu Apostołów Halinka Dauksza dyktuje mi napisany przez Popka komunikat o walkach w Libanie i Egipcie”. W maju dołączył (po wyjściu z więzienia) Augustyn Suski[6] i tak cała trójka była już w komplecie. Zaczęła rodzić się koncepcja stworzenia działającej na szersza skalę organizacji, która podjęłaby walkę z okupantem.
Narodziny Konfederacji Tatrzańskiej
Postanowiono, że organizacja będzie się nazywać Konfederacja Tatrzańska. Naczelnikiem został Augustyn Suski (pseudonim Stefan Brus), zastępcą naczelnika Tadeusz Popek (pseudonim Wacław Tatar Hak). Sekretarzem organizacji została Jadwiga Apostoł (pseudonim Barbara Spytkowska).
Rota ślubowania: W obliczu Boga Wszechmogącego i Jego Matki, Polskiej Korony Królowej. Tobie Polsko, Ojczyzno moja o moc swoja z wrogiem walcząca teraz i o wyzwolenie, ślubuję służbę i wierność aż do ostatniej w sercu kropli krwi. A że nie zdradzę i – jako członek Konfederacji Tatrzańskiej – praw jej bojowych i tajemnie dochowam, braciom swoim w walce o Polskę wszystkie swe siły oddam, Ty mi dopomóż Boże!
Byli ze sobą w kontakcie prawie codziennie. Tadeusz zainstalował w budynku kryminalnej policji radioodbiornik. Budynek ów mieścił się na rogu kamienicy, przy wyjeździe z rynku w ulicę Szaflarską. Dzięki pracy Tadeusza Popka w Kriminalpolizei Konfederaci mieli dokładne informacje o posunięciach Niemców. Podczas remontu budynku policji wraz z Bernardem Mrozem wykuli dziurę, po przykryciu jej zawieszonym dywanem powstała świetna skrytka.. Schowek była bardzo trudny do wykrycia, gdyż zwyczajowo „pod latarnią najciemniej”.
Przygotowywane materiały do prasy podziemnej redagował Tadeusz. Najpierw były to „Wiadomości Polskie”, następnie „Na Placówce”, oraz „Sygnały”(nakład od 180 do 200), wychodziły co tydzień. Powstawała również gazeta adresowana do Niemców – „Der Freie Deutsche”.
Zmiany w organizacji
Po pewnym czasie pomiędzy Augustynem Suskim, a Tadeuszem Popkiem powstała różnica co do wizji dalszej działalności. Popek był zwolennikiem zbrojnej akcji przeciw okupantowi i kolaborantom. Suski był mniej radykalny.
Pod koniec lata 1941roku Placówka Naczelna postanawia zorganizować własną siłę zbrojną. Następują rozmowy z porucznikiem rezerwy Eugeniuszem Iwanickim z Raby Wyżnej i majorem Edwardem Gott-Getyńskim z Chrobacz koło Jordanowa. We wrześniu 1941 roku formuje się nowe kierownictwo Konfederacji Tatrzańskiej, dołączają Mjr Edward Gott-Getyński, jako referent działu wojskowego, oraz Por. Eugeniusz Iwanicki, jako referent działu wywiadu i ochrony.
Zorganizowano także Dywizję Górską Konfederacji Tatrzańskiej. Do sztabu wszedł Tadeusz Popek. Miała składać się z trzech baonów plus jeden specjalny. Każdy baon składał się z trzech kompani plus jedna kompania specjalna. Każda kompania miała się składać z trzech plutonów plus jeden specjalny. A każdy pluton miał składać się z trzech drużyn plus jedna specjalna. Każda drużyna maiła składać się z trzech placówek lokalnych.
Wiele spotkań konfederatów odbywało się w restauracji babci Zawiłowej w Nowym Targu przy ulicy Szkolnej 1, gdzie podczas dni targowych rozpowszechniano prasę podziemną
W czerwcu 1941 roku Tadeusz Popek organizuje Placówkę Obwodową w Waksmundzie .
Tworzyli ją Józef Kuraś (pseudonim Orzeł)[7] , Władysław Waksmundzki (pseudonim Bienias) i Józef Rejczak.
W sierpniu aresztowany zostaje Józef Kuraś, lecz dzięki pomocy Tadeusza i Bernarda zostaje zwolniony po dwóch miesiącach.
Konfederaci starali się podnosić ducha ludności pisząc o walkach Wojsk Polskich na zachodzie i rychłej przegranej Hitlera. Piętnowano także działalność Wacława Krzeptowskiego. W jednym z artykułów Augustyn Suski pisze: „Polska jest w istocie niczym innym, jak tylko niemiecką prowincją, która wyrosła i rozwinęła się tylko dzięki ich kulturalnemu geniuszowi. Polaków nie ma tu prawie zupełnie. Na całym obszarze Polski jest, ich zdaniem, tylko kilkadziesiąt tysięcy Polaków w okręgu kieleckim. Reszta to: Goralen, Mazuren, Kaschuben, Schlonzaken, Ukrainnen…“ W końcowej części ubolewa nad splugawionym i zbezczeszczonym przez „krzeptowszczyznę” honorem Polaka, nad tym, że w miastach na widok stroju góralskiego ludzie zaczynają milknąć i w popłochu uciekają, podobnie jak na widok gestapowskiego munduru.
Wagner – „wtyczka”
Stanisław Wagner-Romanowski zdobywając zaufanie Augustyna Suskiego (znali się jeszcze ze studiów) zostaje zapoznany z działalnością Konfederacji. Otrzymuje od połowy stycznia 1942 roku prasę i poznaje Konfederatów. Otrzymuje także zadanie zdobycia listy gestapowców z Zakopanego, które wykonał. Obiecał załatwić drukarenkę na potrzeby Konfederacji. Na spotkanie w tej sprawie została wyznaczona Jadwiga Apostoł, by przedyskutować możliwość transportu jej do lokalu konspiracyjnego. W drodze powrotnej Wagner udał się za nią do domu co wydało się podejrzane. 25 stycznia 1942 roku zwołane zostaje spotkanie na którym ustalono, że Wagner działa w organizacji w charakterze „wtyki”. Zapada decyzja o wyroku śmierci. Augustyn Suski odwołuje wyrok twierdząc, że dowody nie są wystarczające. Ta decyzja zaważy na dalszej działalności Konfederatów. 30 stycznia 1942 roku Augustyn Suski zostaje aresztowany przez gestapo. Trafia do Palace[8], a 31 stycznia 1942 roku rozpoczynają się aresztowanie Konfederatów.
Aresztowania
W Nowym Targu aresztowano Tadeusza Popka jego matkę Anielę Popkową, Zofie Augustyn, Tadeusza i Stanisławę Zawiłów. Ukryć zdołała się Jadwiga Apostoł dzięki ostrzeżeniu jakie otrzymała będąc w mieście. Fala aresztowań dotknęła wielu działaczy konspiracji.
2 lutego 1942 roku będąc w Palace Tadeusz Popek i Jan Dzielski korzystają z pozwolenia otwarcia okna, które znajdowało się przy umywalce. Wyskoczyli z pierwszego piętra na podwórze, każdy w innym kierunku. Tadeusz uciekał przez Antałowkę w kierunku Olczy. Nie ścigany natychmiast ukrył się w szopie. Wieczorem przemarznięty trafił do domu Danielowej na Olczy. Mówił , że zabłądził, tam spędził noc, a rano poszedł drogą w kierunku północnym. W końcu trafił do wsi Sierockie gdzie kilka dni odzyskuje zdrowie w jednym z domów Konfederatów. Miał odmrożone nogi i ręce po ucieczce. Gestapo wyznaczyło nagrodę 10 tysięcy złotych za pomoc w schwytaniu Popka. Następnie przewieziono go do Jana Tylki w Niwie, a stamtąd na Polane do Słoninów wyżej Węciórki, gdzie już ukrywała się Jadwiga Apostoł. Tam Tadeusz wracał do zdrowia, a miedzy Jadwigą i Tadeuszem rodzi się romans. Na terenie Jordanowa jako Konfederata działał brat Tadeusza Edward „Karski”. Pracował w miejscowej mleczarni jako instruktor. Aresztowany 12 marca 1942 roku. Mimo tortur w Palace nie ujawnił nikogo. Po śledztwie trafił do Mautchausen-Gusen pracował w kamieniołomie. Przebywał z nim Michał Kulig, który pisze o Edwardzie: „Pewnego dnia zarządzono przegląd wszystkich chorych. Była to rzeczywiście selekcja prowadzona przez adeptów sztuki lekarskiej SS, którzy ze spojrzenia orzekali, kto ma być zabity fenolem, a kto może jeszcze jakiś czas podołać pracy. Karskiego wówczas przeznaczono na śmierć fenolem, o czym nikt z tych ofiar do nocy nie wiedział. Karski wówczas przed tym zabiegiem śmiertelnym zabił stołkiem-taboretem dwóch katów, którzy gwałtem ściągnęli go z pryczy i usiłowali do miejsca uśmiercającego doprowadzić. Oczywiście zginął w odwecie licznej zgrai oprawców, dzielnie walczył o cenę własnego życia do ostatniej sekundy. Było to jesienią 1942 roku”.
Łączność z Tadeuszem i Jadwigą nawiązał dopiero wiosną Władysław Waksmundzki (pseudonim Bienias). Któregoś dnia wracając z Polany Maria Watycha zorientowała się że jest śledzona przez szpicla. 22 sierpnia 1942 roku gestapo jedzie schwytać resztkę Konfederatów. Wcześniej sterroryzowano rodzinę Marii Watych zabierając ją ze sobą. Schwytany zostaje także łącznik Mieczysław Kłapa wszyscy trafiają do Palace w Zakopanem. Tadeusz przykuty zostaje na miesiąc łańcuchami do ściany za obie ręce i nogi. Podczas przesłuchań jest okrutnie bity i torturowany. Niemcy nie mogą mu darować. Był obwożony przez gestapo po podhalu skuty łańcuchami. Nie ujawnił nic. Dnia 17 września 1942 roku zostaje rozstrzelany na podwórzu Palace.
1 grudnia 1942 roku Jadwiga Apostoł zostaje wywieziona do obozu niemieckiego w Oświęcimiu. Otrzymuje numer 26273, przeżyła obóz. Jesienią 1946 roku była współorganizatorką Podhalańskiego Uniwersytetu Ludowego w Szaflarach, prowadziła go do maja 1949, kiedy władze komunistyczne zlikwidowały tę placówkę oświatową. Przez władze PRL została skazana na 5 lat więzienia za jej prowadzenie, po 8 miesiącach zwolniono ją dzięki amnestii. Wyjeżdża do Szczecina. W 1985 powróciła na stałe do Nowego Targu.
Augustyn Suski, nr obozowy 27399, zmarł 23 maja 1942 roku w obozie niemieckim w Oświęcimiu w skutek ogólnego wycieńczenia.
Mjr Edward Gott-Getyński nr obozowy 29693, na terenie oświęcimskiego obozu śmierci wstąpił do tajnej organizacji i został za to rozstrzelany 25 stycznia 1943 roku.
Aniela Popkowa, nr obozowy 6867, zmarła w skutek wycieńczenia w kwietniu 1943 roku, także w Oświęcimiu.
Epilog
W drugiej połowie roku 1942 Goralische Komitee [9] wysłał 200 ochotników jako odrębną formację wojskową pod nazwą Goralische Dywision SS na potrzeby Niemców. Udali się do ośrodka szkoleniowego w Trawnikach w woj. Lubelskie. Po jakimś czasie zaczęli dezerterować, a resztę Niemcy wysłali na przymusowe roboty w głąb Rzeszy.
Wyrokiem Sądu Podziemnego Armii Krajowej w styczniu 1945 roku został powieszony Wacław Krzeptowski.
Proces przeciw działaczom Gorallenvolku odbył się w dniach od 4 listopada 1946 do 22 listopada 1946 w Zakopanem.
Witalis Wieder, Henryk Szatkowski, Andrzej i Adam Krzeptowscy i inni uciekli razem z Niemcami unikając sprawiedliwości.
Na wielu zdrajcach został wykonany wyrok śmierci Sądu Podziemnego AK.
1965 we Freiburgu odbył się proces przeciwko zbrodniarzom hitlerowskim Robertowi Weissmanowi i Arno Sehmischowi którzy w latach 1939-1945 pełnili funkcje komendantów gestapo w Zakopanem. Otrzymali – pierwszy siedem lat więzienia, drugi pięć lat więzienia.
Zobacz również:
Deklaracja Ideowa Konfederacji Tatrzańskiej
Statut Konfederacji Tatrzańskiej
Ogólna Instrukcja Konspiracji Konfederacji Tatrzańskiej
Regulamin Placówek Lokalnych Konfederacji Tatrzańskiej
Przypisy:
[1] Wacław Krzeptowski, ur. 24 czerwca 1897, zm. 20 stycznia 1945. Przedwojenny lider Stronnictwa Ludowego w Nowym Targu. Przed II wojną wiceprzewodniczący Związku Górali. Jeden z przywódców Goralenvolku podczas II wojny światowej. Przewodniczący Goralisches Komittee (Komitet Góralski), namiastki autonomicznego samorządu góralskiego.
[2] Niemiecka akcja germanizacyjna prowadzona na terenie przedwojennego powiatu nowotarskiego w latach 1939-1944.
[3] Andrzej Galica, ur. 27 listopada 1873, zm. 6 czerwca 1945. Generał Wojska Polskiego, legionista, uczestnik walk o niepodległość II Rzeczypospolitej.
[4] Była to lista osób, które mogły robić zakupy w sklepach z napisem „Nur fur Deutsche” (tylko dla Niemców).
[5] Dowód tożsamości wydawany przez władze niemieckie wszystkim nie-niemieckim mieszkańcom, odpowiednik Kenkarty wydawanej w Generalnym Gubernatorstwie.
[6] Augustyn Suski, ur. 8 listopada 1907, zm. 26 maja 1942. Poeta i działacz ruchu ludowego, jeden z założycieli Konfederacji Tatrzańskiej.
[7] Józef Kuraś, ur. 23 października 1915, zm. 22 lutego 1947. Legendarny podhalański partyzant. W czasie II wojny światowej jeden z dowódców oddziałów podziemia antykomunistycznego i niepodległościowego.
[8] Zakopiańska siedziba gestapo, tzw. „katownia podhala”.
[9] Kontrolowana przez Niemców namiastka autonomicznego samorządu góralskiego.
Bibliografia:
1. Jadwiga Apostoł-Staniszewska, Echa okupacyjnych lat, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1973.
2. Sylwester Leczykiewicz, Konfederacja Tatrzańska, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1976.
Daniel Strzałka