Jego olbrzymi pomnik wznosi się ponad aleją noszącą jego imię, naprzeciwko gmachu Poczty Głównej w Helsinkach. Marszałek Carl Gustaf Mannerheim najwybitniejszy mąż stanu krajów bałtyckich w XX wieku zdecydowanie góruje nad wszystkimi innymi ważnymi postaciami wojny zimowej.
Baron Carl Gustaf Mannerheim urodził się 4 czerwca 1867 roku w zamku Villnas, niedaleko miasta Aabo w szwedzkiej rodzinie arystokratycznej, która w XVIII wieku osiedliła się w Finlandii. W wieku 15 lat wstąpił do fińskiego korpusu kadetów, a po relegowaniu go w 1886 roku wstąpił do Mikołajewskiej Szkoły Kawalerii w Petersburgu, którą ukończył w 1889 roku. Następnie służył w armii rosyjskiej, biorąc udział w wojnie z Japonią, a w 1908 roku został dowódcą 13 pułku Ułanów Włodzimierskich, stacjonującego w Mińsku Mazowieckim, a dwa lata później – już jako generał major – dowódcą pułku Ułanów Gwardii Przybocznej J.C.M w Warszawie. Wybuch I wojny światowej zastał go na stanowisku dowódcy Brygady Kawalerii Gwardii w Warszawie. W 1915 roku został dowódcą 12 Dywizji Kawalerii, z którą walczył do rewolucji lutowej w marcu 1917 roku. W maju 1917 roku Mannerheim został mianowany generałem porucznikiem i powierzono mu dowództwo VI Korpusu Kawalerii. Po rewolucji bolszewickiej powrócił do rodzinnej Finlandii, której parlament w grudniu 1917 roku proklamował niepodległość. W styczniu 1918 roku Mannerheim został naczelnym dowódcą armii fińskiej, którą od początku zbudował. Finowie musieli toczyć krwawe walki z liczącą 100 tysięcy żołnierzy „Czerwoną Gwardią”, złożoną z komunistów fińskich i rosyjskich dążących do przyłączenia republiki fińskiej do Rosji Sowieckiej. Po kilku miesięcznych walkach, w maju 1918 roku bolszewicy zostali wyparci z Finlandii. Mannerheim w specjalnym rozkazie napisał: „ Zadanie armii zostało spełnione. Nasza ojczyzna jest wolna. Od tundry Laponii, od najdalszego brzegu Wysp Alandzkich do Systerback powiewa flaga z lwem. Naród fiński odrzucił stuletnie pęta i gotowy jest zająć miejsce, które mu się należy”. W grudniu 1918 roku parlament przekazał mu, jako regentowi, najwyższą władzę w państwie. Władzę regenta sprawował do czasu uchwalenia konstytucji oraz wyborów prezydenckich, przeprowadzonych w lipcu 1919 roku. Generał nigdy w pełni nie przekonał się do demokracji; kiedy formułowano konstytucję, nalegał na to, by wedle jej zapisów głowa państwa „nieporuszona przez partyjne spory sprawowała rządy silnej ręki, nie trwoniąc władzy na zawieranie kompromisów”. Po przegranych w 1919 roku wyborach prezydenckich, odsunął się od życia politycznego. W obliczu zagrożenia państwa w 1931 roku został przewodniczącym Rady Obrony, który w momencie wybuchu wojny zostawał automatycznie naczelnym dowódcą. Na nowym stanowisku, które pełnił do 1939 roku, Mannerheim dążył do zwiększenia budżetu wojskowego, niezbędnego do budowy umocnień na Przesmyku Karelskim oraz przezbrojenia armii.
W kwietniu 1938 roku rząd sowiecki zażądał gwarancji, że Finlandia nie poprze Niemiec w przypadku ich wojny ze ZSRS. Następnie zaproponował budowę wspólnych (!) fortyfikacji na Wyspach Alandzkich. Te sowieckie „propozycje” uświadomiły Mannerheimowi, iż kwestia dozbrojenia armii wymaga znacznego przyspieszenia. Armia fińska pozbawiona broni przeciwpancernej i przeciwlotniczej, wyposażona w słabą jakościowo i liczebnie artylerię, niedostatecznie uzbrojona w indywidualne uzbrojenie, nie miała szans stawić czoła armii sowieckiej. W marcu 1939 roku Sowieci żądali wydzierżawienia 5 wysp fińskich w Zatoce Fińskiej, dowodząc, że bezpieczeństwo Leningradu uzależnione jest od posiadania ww. wysp. Moskwa oferowała za te wyspy teren przy granicy wschodniej. Mannerheim był zwolennikiem takiej wymiany, gdyż ww. wyspy nie posiadały żadnego znaczenia wojskowego ani też gospodarczego. Armia fińska wiosną 1939 roku nie miała ani jednego działka przeciwpancernego, a lotnictwo posiadało tuzin nowoczesnych samolotów, wiele dział pochodziło z wojny japońsko-rosyjskiej 1905 roku, a zapasy amunicji wystarczały na kilka dni. Rząd fiński jednak nie zgodził się na tę sowiecką propozycję. Równocześnie Berlin zaproponował Helsinkom zawarcie paktu o nieagresji. I ta oferta została przez Finów odrzucona.
26 listopada 1939 roku Moskwa zorganizowała prowokację, która została nazwana „strzały w Mainila”. Tego samego dnia Mołotow powiadomił fińskiego ambasadora, że strona fińska rzekomo otworzyła ogień artyleryjski na Przesmyku Karelskim w kierunku stacjonujących w Mainili wojsk sowieckich, w wyniku którego zginęło kilku żołnierzy Arni Czerwonej. 29 listopada 1939 roku Mołotow zarzucił rządowi fińskiemu, iż jego wojska kontynuują napaść na Przesmyku Karelskich, wskutek tego rząd sowiecki zmuszony został zerwać stosunki dyplomatyczne. Tego samego dnia w Petsamo zaatakowano fińskie straże graniczne, a 30 listopada Sowieci rozpoczęli wojnę na wszystkich frontach. Wieś Terijoki była pierwszym miejscem zajętym przez sowiecką armię. We wsi tej proklamowano powstanie rządu Ludowej Republiki Finlandii z komunistą Otto Kuusinenem na czele. „Rząd” ten ogłosił proklamację, w której napisano, iż „sprzedawszy niepodległość naszego kraju, plutokratyczni władcy Finlandii, razem z imperialistycznymi wrogami narodów Finlandii i Związku Sowieckiego, zaczęli knuć antysowieckie prowokatorskie plany wojenne, by w końcu wtrącić nasz kraj w zgubną wojnę ze Związkiem Sowieckim, wielkim przyjacielem narodu fińskiego. W tym krytycznym położeniu lud pracujący Finlandii, który zawsze pragnął żyć w przyjaźni z ludem państwa sowieckiego, uznał za swoje prawo wzięcie losu ojczyzny w swoje, pewne ręce. […] Związek Sowiecki, który nigdy nie groził i nie niepokoił Finlandii, […] został teraz zmuszony, by przy pomocy Armii Czerwonej skończyć z zagrożeniem swojego bezpieczeństwa. Zamiar ten pozostaje w całkowitej zgodzie z żywotnym interesem naszego ludu. Dlatego szerokie warstwy narodu fińskiego z radością witają dzielną, niezwyciężoną Armię Czerwoną, świadome, że przyszła ona do Finlandii nie jako zdobywca, lecz jako przyjaciel i wyzwoliciel”.
Sowieccy generałowie planowali przeprowadzenie blitzkriegu, jednak ofensywę, którą rozpoczęli, zgodna była z tradycyjną prymitywną taktyką rosyjską opierającą się na masie wojska i środków technicznych. Plan zakładał po prostu, że Finowie zostaną zmiażdżeni albo sparaliżowani przez zmasowany atak przypuszczony z każdego fragmentu granicy, połączony z nalotami mającymi zdezorganizować komunikację i sterroryzować ludność cywilną. Rozwój wypadków był jednak zupełnie inny. Nie mogąc wykazywać inicjatywy, sowieccy dowódcy liniowi przeprowadzali kolejne natarcia czołowe, starając się unicestwić nawet mało znaczące gniazda oporu i niepotrzebnie tracąc w ten sposób tysiące ludzi. Co najbardziej zaskakujące, atakujące wojska nie były przygotowane do działań w zimie. Dopiero, gdy pierwsze szturmy na Linię Mannerheima na Przesmyku Karelskim zostały krwawo odparte, Sowieci wpadli na pomysł dostosowania czołgów i pokrycia ich białą farbą oraz ubrania piechoty w białe peleryny maskujące. Ponadto Sowieci zamiast skoncentrować swój atak na Przesmyku Karelskim, prowadzili ofensywę na niemal całej granicy, częstokroć w bardzo trudnym terenie.
Strategia Mannerhiema zakładała utrzymanie się Finlandii do chwili, gdy otrzyma ona pomoc zewnętrzną. Naczelny dowódca armii miał świadomość, iż wiara, że kraj mógłby się bronić w nieskończoność, była całkowicie bezpodstawna. W przypadku braku pomocy z zewnątrz, pozostawało stawiać tak zażarty opór, że Stalin będzie wolał negocjacje od całkowitego podboju. Plany Marszałka opierały się więc nie na wizji odniesienia jakimś cudem całkowitego zwycięstwa, a „dokonania zagłady w najbardziej honorowy sposób, z iskierką nadziei, że sumienie ludzkości znajdzie alternatywne rozwiązanie w nagrodę za dzielność i wytrwałe dążenie do celu”.
Siły agresora (na początku ok. 500 tysięcy, a końcowej fazie wojny liczące ok. 1 mln żołnierzy), od początku mające przygniatającą przewagę w ludziach i sprzęcie, mogły oczywiście liczyć na praktycznie niewyczerpane źródła rezerw, podczas gdy armia fińska (ok. 175 tysięcy żołnierzy) niemal od pierwszego dnia musiała angażować w walkę wszystkie dostępne siły. Mannerheim, który ulokował swoją kwaterę w mieście Mikkeli, położonym w równej odległości od Przesmyku oraz obszarów Ładogi-Karelii, skoncentrował 6 spośród swych 10 dywizji na Przesmyku Karelskim, 2 dywizje na północ od jeziora Ładoga, a pozostałe 1000 km granicy osłaniały jedynie słabe jednostki Gwardii Obywatelskiej. Dwie pozostałe dywizje pozostawały w obwodzie strategicznym. Marszałek obawiał się przede wszystkim ataku sowieckiego z terenów na północ od jeziora Ładoga, które stanowiły w istocie „tylne drzwi” do Przesmyku. Przewidując tego rodzaju sowieckie uderzenie, opracował plan, przewidujący wpuszczenie Sowietów aż do silnej linii umocnień biegnących po osi jeziora Ładoga-Kitela-jezioro Syskyjarvi. Kiedy Sowieci zostaliby tam związani walką, z na pozór niemożliwej do przebycia puszczy ruszyłoby na nich fińskie przeciwnatarcie, którego celem było odciąć ich od czoła i metodycznie zniszczyć. Marszałek nie spodziewał się żadnego natarcia w dzikich odludziach centralnej i północnej Finlandii. A jednak Sowieci wysłali w tamtejsze puszcze 8 dywizji z silnym wsparciem czołgów i artylerii, co zmusiło Mannerheima do uszczuplenia swoich rezerw strategicznych i wysłania na północ jednej dywizji.
Na początku wojny, Stany Zjednoczone wprowadziły embargo na eksport ważnych surowców i wyrobów przemysłowych do ZSRS. Waszyngton przyznał także Finlandii pożyczkę w wysokości 30 milionów dolarów. Były prezydent Hebert Hoover zorganizował wielką pomoc humanitarną dla ofiary sowieckiej agresji. Rząd fiński zwrócił się do Ligi Narodów z żądaniem rozjemstwa i pomocy. W rezultacie Związek Sowiecki, który odmówił przerwania kroków wojennych i zaakceptowania arbitrażu, został 14 grudnia wykluczony z Ligi Narodów. Jednocześnie wezwano państwa członkowskie do udzielenia Finlandii wszelkiej pomocy. Przykra dla Helsinek była reakcja rządów Szwecji, Norwegii i Danii, które wstrzymały się od głosu podczas głosowania w LN i z dystansem odnosiły się do wszelkich skierowanych przeciwko Moskwie sankcji.
Na głównym odcinku frontu, na Przesmyku Karelskim, 6 grudnia 1939 roku Finowie wycofali się poza umocnienia Linii Mannerheima. O ile nie doszło do sensacyjnego zwycięstwa Finów, o tyle z drugiej strony nie doszło do przełamania linii frontu, jakie nastąpiło kilka miesięcy wcześniej w Polsce.
Marszałek Mannerhaim nie był jednak zadowolony – chciał, aby fińscy żołnierze częściej nacierali pod osłoną nocy i atakowali wygrzewających się przy ogniskach wrogów. Równocześnie Marszałek mianował płk. Paavo Talvelę dowódcą samodzielnej grupy (złożonej z 7 batalionów piechoty) , która miała przeprowadzić kontratak w rejonie Tolvajarvi, na północ od jeziora Ładoga. Operacja rozpoczęła się 12 grudnia i po wielu ciężkich walkach, 22 grudnia, udało się całkowicie rozbić 139 sowiecką Dywizję oraz wysłaną dla jej wsparcia 75 Dywizję, odrzucając Sowietów czterdzieści kilometrów na wschód. Autor tego zwycięstwa płk. Talvela awansowany został na stopień generała majora. Wielki sukces w bitwie pod Tolvajarvi wpłynął mobilizująco na wszystkich fińskich żołnierzy. Także na północy w rejonie Suomossalmi po zaciętych walkach , w końcu grudnia 1939 roku słabe siły fińskie, liczące 5 batalionów piechoty rozbiły dwie sowieckie dywizje (163 i 44 DP). Sukces ten był rezultatem znakomitego dowodzenia przez płk. Siilasvuo, który również awansował na stopień generała, wytrzymałości żołnierzy oraz umiejętności wykorzystania warunków terenowych. Pomimo olbrzymiej przewagi wroga i temperatury, dochodzącej nawet do minus 45 stopni, fińscy żołnierze urzeczywistnili to, co wydawało się niemożliwe. Po raz pierwszy od wielu lat wolni ludzie zatriumfowali. Około Bożego Narodzenia działalność Sowietów na północy osłabła – ostra zima, utrudniała zaopatrzenie oddziałów i ograniczyła ruchliwość nieprzywykłych do nart Rosjan.
Na początku stycznia fińskie oddziały podjęły ofensywę, w wyniku której opanowano brzegi Ładogi w rejonie Pitkaranta, okrążając dwie sowieckie dywizje, które jednak broniły się aż do końca wojny. Podobny sukces osiągnięto na północy, gdzie ponownie wyróżnił się gen. Siilasvuo. W rezultacie na froncie wschodnim Finowie odnieśli wielkie sukcesy, całkowicie rozbijając operujące tam siły sowieckie. Niestety, ten korzystny rozwój wypadków nastąpił zbyt późno, by pozwolić Marszałkowi na wycofanie dostatecznej liczby sił, potrzebnym na froncie południowym.
Na najważniejszym teatrze wojny, na Przesmyku Karelskim, Sowieci atakowali z olbrzymią determinacją pozycje fińskie. Kolejne natarcia, dzięki męstwu żołnierzy oraz znakomitej skuteczności strzeleckiej skromnej artylerii, zostały do 20 grudnia powstrzymane. W tych okolicznościach Mannerhaim uznał, iż jest to dogodny moment dla przeprowadzenia kontruderzenia na wyczerpane sowieckie wojska. Rozpoczęta 23 grudnia fińska operacja zakończyła się jednak porażką. Artyleria fińska nie mogła wesprzeć piechoty, gdyż nie funkcjonowała łączność. Choć atak nie przyniósł oczekiwanego rezultatu, ta nieoczekiwana aktywność Finów wywarła pewne wrażenie na Sowietach, którzy ograniczyli swoją aktywność.
Na początku stycznia 1940 roku sowiecki dowódca wojsk uczestniczących w wojnie z Finlandią, marszałek Timoszenko, został mianowany szefem Frontu Północno-Wschodniego, którego zadaniem było przełamanie Linii Mannerheim. Jego szefem sztabu został główny architekt sowieckiego zwycięstwa nad Japończykami w Mongolii, Georgij Żukow. Sowieci ściągnęli na front nowe, liczne siły, w tym nowoczesne czołgi, lotnictwo i artylerię. Na początku lutego Sowieci podjęli na Przesmyku Karelskim nową wielką ofensywę, rzucając do ataku coraz to nowe jednostki piechoty (w sumie dwadzieścia dywizji) oraz czołgów. Każde natarcie poprzedzone było olbrzymią nawała artyleryjską oraz nalotami setek bombowców.
W połowie lutego sowieccy żołnierze dokonali kilku ważnych wyłomów w fińskiej obronie, co zmusiło Mannerheima do odwrotu. Możliwość odwrotu była brana pod uwagę od początku wojny i zawczasu zbudowano prowizoryczną linie obrony na linii Tali-Vuoksi, gdzie obronie sprzyjał falisty i trudny do sforsowania dla czołgów, skalisty teren. Dzięki zwiększonej wydajności fabryk zbrojeniowych oraz zagranicznym dostawom poprawiło się zdecydowanie zaopatrzenie w amunicję. Poważny kryzys groził z powodu wyczerpywania się fińskich rezerw ludzkich. Przybyli ze Szwecji (ok. 8000 ludzi) oraz innych krajów skandynawskich ochotnicy wymagali przeszkolenia, stąd tylko nieliczni wzięli udział w walkach.
Na początku marca Sowieci opanowali wyspy w Zatoce Fińskiej, gdzie zgrupowana artyleria wspierała dotychczas fińską obronę. Ze względu na rozpoczęte w tych dniach rokowania pokojowe, należało powołać ostatnie rezerwy ludzkie i wytężyć do ostatka siły, by udzielić dyplomatom jak największego wsparcia. Już w końcu stycznia Sowieci dali do zrozumienia, iż przestają popierać „rząd” Kuusinena i gotowi są do rozpoczęcia rokowań pokojowych. Stalin obawiał się, iż skuteczny opór Finów skłoni Londyn i Paryż do realizacji planów interwencji na rzecz Helsinek. Do negocjacji jednak wtedy nie doszło, gdyż – jak wspomniano – w połowie lutego Sowieci przerwali Linię Mannerheima. Jednocześnie plany angielsko-francuskie okazały się całkowicie nierealne, choć należy wspomnieć, iż gen. Sikorski proponował skierowanie trzech polskich niszczycieli i okrętu podwodnego „Orzeł” w rejon portu Petsamo, by zablokować go i tym samym odciąć wysadzonym tam na ląd sowieckim wojskom połączenie z Murmańskiem. Brytyjczycy nie zgodzili się na to, podobnie stało się z inną polska propozycją – wystawienia polskiego korpusu pomocniczego, złożonego z internowanych na Litwie i Łotwie polskich żołnierzy. Natomiast francuskie obietnice z początku marca wysłania 50 tysięcy żołnierzy pod warunkiem do kontynuowania walki, były jedynie żałosną próbą odsunięcia wojny daleko od Francji.
W tej sytuacji rząd fiński, wsparty przez Marszałka, który świadomy był powagi sytuacji na froncie, zaakceptował wstępnie sowiecki warunki i wysłał 7 marca do Moskwy delegację. Gdy fińscy negocjatorzy próbowali wytargować jakieś ustępstwa, Mołotow zauważył cynicznie, ze zawsze może ponownie powołać do życia rząd Kuusinena, podpisać z nim porozumienie i czekać na rozwój sytuacji militarnej. 12 marca w ostatnim dniu wojny, Finowie przeprowadzili ostatnie kontruderzenie i odzyskali cypel Vilaniemi, odpierając jednocześnie wszystkie sowieckie ataki.
13 marca 1940 roku o godzinie 11.00, po stu pięciu dniach bezustannej walki, wojna zakończyła się. Następnego dnia Mannerheim wydał rozkaz, w którym dziękował swoim żołnierzom: „Dokonaliście wyczynu, który przez stulecia lśnić będzie na kartach kronik. Ponad 15 tysięcy z was, którzy wyruszyli, nigdy nie powróci do domu, a iluż utraciło na zawsze zdolność do pracy. Lecz wy także zadawaliście twarde ciosy, a jeśli kilkaset tysięcy waszych wrogów teraz leży pod zmarzniętym śniegiem lub martwym wzrokiem wpatruje się w nasze rozgwieżdżone niebo, nie jest to nasza wina. […] Walczyłem na wielu polach bitewnych, lecz nie widziałem jeszcze równych wam wojowników. Jestem z was dumny tak, jakbyście byli moimi dziećmi, dumny zarówno z synów północnej tundry, jak i szerokich równin Ostrobotni, lasów Karelii, wesołych miasteczek Savo, bogatych gospodarstw Tawastii i Satakunty, brzozami szumiących lasów Uusimaa i Finlandii Właściwej”. W dalszej części rozkazu tłumaczył przyczyny zawarcia pokoju: „Mimo odwagi i ofiarności, rząd był zmuszony przyjąć na twardych warunkach pokój, co jednak ma swoje uzasadnienie” Nasza armia była mała, rezerwy i kadry były niewystarczające. Nie byliśmy przygotowani do wojny z mocarstwem. Podczas gdy nasi dzielni żołnierze bronili granic, trzeba było nadludzkim wysiłkiem zdobyć to, czego brakowało, wybudować linie obrony, których nie było, znaleźć pomoc, która nie nadeszła. Należało zdobyć broń i sprzęt, i to w czasie, gdy nasz kraj z gorączkowym zapałem zbroił się do tej burzy, która dziś szaleje nad światem. Wasze bohaterstwo wywołało podziw świata, lecz po trzech i pół miesiącach wciąż byliśmy samotni”. Na zakończenie apelował aby nie podawać się pesymizmowi, gdyż „Nasz los jest wielki, ponieważ obcej rasie, mającej inny światopogląd i wyznającej inne moralne wartości niż my, musimy oddać ziemię, na której przez stulecia w pocie i trudzie gospodarzyliśmy. Czeka nas ciężki trud, by na tej ziemi, która nam pozostała, wybudować domy tym, co zostali bezdomni, stworzyć lepsze warunki bytu dla wszystkich. Tak jak dotąd będziemy gotowi bronić tej okrojonej ojczyzny, z taką samą determinacją, z jaką broniliśmy całego kraju rodzinnego. Mamy dumną świadomość wypełnienia historycznej misji ochrony zachodniej cywilizacji, której od stuleci byliśmy dziedzicami, ale wiemy także, że do ostatniego grosza spłaciliśmy dług, zaciągnięty w świecie Zachodu”.
Warunki, podpisanego 13 marca 1943 roku traktatu pokojowego, były bardzo ciężkie. Cała prowincja wyborska, z miastami Wyborg, Sortavala i Kakisalmi, podobnie jak wyspy w Zatoce Fińskiej oraz półwysep Hanko z okolicą, to ostatnie terytorium jako 30-letnia dzierżawa, przechodziły w sowieckie ręce. Na północy Finlandia traciła swoją część Półwyspu Rybackiego oraz spore tereny w Salla i Kuusamo. Położenie strategiczne Finlandii uległo dramatycznemu pogorszeniu – utracono wszystkie przesmyki, które umożliwiały zamknięcie dróg inwazji. Odstąpione terytorium liczyło 40 tysięcy km2 i zamieszkiwane było przez pół miliona osób, które musiały opuścić swoje domy. Utracone obszary miały ok. 11% udział w gospodarce państwa.
Tereny przyłączone w wyniku wojny zimowej do Związku Sowieckiego (zaznaczone na czerwono)
W trakcie wojny fińskie straty wyniosły 24 923 zabitych i zmarłych z ran oraz 43 557 rannych, utracono także 61 samolotów, spośród 287 posiadanych. Sowieckie straty w ludziach wyniosły około 200 tysięcy zabitych i równie wielu rannych. Armia sowiecka utraciła też 1600 czołgów oraz 700 samolotów.
Ponieważ sowiecki blitzkrieg zakończył się klęską, a dalsze kontynuowanie wojny stało się dużym obciążeniem dla sowieckiej gospodarki oraz ograniczało swobodę wyboru strategii w przypadku niemieckiej napaści na Europę Zachodnią , Stalin zrezygnował pierwotnego celu wojny – całkowitego podboju Finlandii.
Godziemba
fot. Wikimedia Commons
Wybrana literatura:
C.G. Mannerheim – Wspomnienia
W. Trotter – Mroźne piekło. Radziecko-fińska wojna zimowa 1939-1940
T. Konecki – Wojna radziecko-fińska 1939-1940
Z. Czarnotta, Z. Moszumański – Wojna zimowa
F. Upton – Finland 1939-1940