Dzień 19 marca, w którym imieniny obchodził marszałek Józef Piłsudski, obchodzony był w okresie II Rzeczpospolitej w sposób bardzo uroczysty. Uroczystości związane z tym dniem dorównywały świętom państwowym 3 maja, 15 sierpnia czy 11 listopada. Udział w nich nie tylko władz państwowych i wojska, ale także szerokich rzesz społeczeństwa był dowodem czci i szacunku, jakim otaczano Komendanta w okresie dwudziestolecia.

 Imieniny Piłsudskiego obchodzono już w czasie I wojny światowej i walk legionowych, a zwyczaj ten kontynuowano i po odzyskaniu przez Polskę  niepodległości. Do przewrotu majowego były to na ogół obchody skromne i organizowane lokalnie. Delegacje wojska, głównie pułków o rodowodzie legionowym, i społeczeństwa składały tego dnia życzenia solenizantowi w Sulejówku, a wizyty te uświetniały orkiestry 1. pułku szwoleżerów i 7. pułku ułanów.
Po 1926 roku dzień ten obchodzono niemal jak oficjalne święto państwowe, a przygotowania do niego trwały już od stycznia. Same obchody trwały najczęściej dwa dni (18-19 marca), choć bywało, że i dłużej. Na przykład w roku 1931, pod nieobecność Marszałka, który przebywał w tym czasie na Maderze, garnizon warszawski świętował przez prawie tydzień, bo od 17 do 22 marca. Schemat przebiegu uroczystości był podobny w całym kraju. 18 marca dekorowano i iluminowano budynki, a orkiestry wojskowe odbywały ulicami miast galowy capstrzyk. 19 marca natomiast odbywała się uroczysta msza święta, defilada, a potem także odczyty, akademie i przedstawienia teatralne.

   Najokazalej uroczystości wyglądały oczywiście w Warszawie. Co roku 19 marca oficerowie i podoficerowie jednostek garnizonu stołecznego przybywali na dziedziniec Belwederu, aby złożyć hołd Naczelnemu Wodzowi. W uroczystości tej uczestniczyły również poczty sztandarowe formacji wojskowych stacjonujących w Warszawie oraz ich orkiestry, które wykonywały hymn narodowy oraz wiązanki pieśni legionowych z Marszem Pierwszej Brygady. Bateria 1. dywizjonu artylerii konnej oddawała natomiast dziewiętnaście salw armatnich. Następnego dnia w świątyniach warszawskich odbywały się poranne nabożeństwa, a centralnym punktem kolejnych imprez był Dom Żołnierza.

   Podobnie wyglądały obchody imienin Komendanta w Krakowie. Na przykład w 1930 roku już 18 marca wszystkie gmachy i budynki państwowe oraz domy prywatne przyozdobiono flagami o barwach narodowych, zaś wieczorem kilkanaście orkiestr wojskowych i cywilnych odegrało capstrzyk. 19 marca rano odprawione zostały uroczyste nabożeństwa w świątyniach różnych wyznań przy udziale przedstawicieli władz państwowych i samorządowych oraz wojska. Następnie odbyła się defilada oddziałów wojskowych, skautów, hufców Przysposobienia Wojskowego oraz policji. O godz. 17.00 Akademicka Młodzież Demokratyczna, Młodzież Zachowawcza i Akademicki Oddział Związku Strzeleckiego zorganizowały uroczystą akademię w sali Uniwersytetu Jagiellońskiego. O godz. 20.00 wystawiono w Teatrze Miejskim sztukę Ferdynanda Goetla „Samuel Zborowski”.

   W 1933 roku na krakowskie obchody imienin Piłsudskiego złożyły się natomiast:
18 marca – uroczysta akademia w Domu Żołnierza, pochód Związku Strzeleckiego z Wawelu do gmachu Dowództwa Okręgu Korpusu nr V, capstrzyk, raut w Oficerskim Kasynie Garnizonowym,
19 marca – drużynowy marsz 10-kilometrowy dookoła Krakowa, uroczyste nabożeństwo w Kościele Mariackim, defilada, uroczysta akademia w Starym Teatrze, wyświetlanie przeźroczy z walk legionowych w Bramie Floriańskiej, uroczyste przedstawienie w Teatrze Słowackiego.

    W organizację obchodów imienin Marszałka włączały się również organizacje społeczne, szczególnie te związane z ruchem piłsudczykowsko-niepodległościowym, czyli Związek Legionistów Polskich i Związek Strzelecki. Od 1926 roku Okręg I ZS Warszawa organizował „Marsz strzelecki w dniu Imienin Pierwszego Marszałka Józefa Piłsudskiego” na trasie Sulejówek – Belweder. W ciągu kolejnych kilkunastu lat w marszach tych wzięło udział ponad 10 tysięcy zawodników.

   Tradycja przetrwała po śmierci Piłsudskiego i w latach 1936-1939 obchodzono łącznie jego imieniny oraz imieniny jego następcy na stanowisku Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza (18 marca). W tych ostatnich kilku latach obchody rozpoczynano po południu 18 marca od wysłuchania radiowego przemówienia prezydenta Ignacego Mościckiego, który składał hołd zmarłemu Wodzowi. Następnie odbywał się przemarsz oddziałów wojskowych ulicami miast. Następnego dnia, 19 marca, rano odbywała się uroczysta zbiórka żołnierzy na terenie koszar, podczas której wysłuchiwano okolicznościowych przemówień dowódców. Potem odprawiano nabożeństwa. Flagi pozostawały opuszczone do połowy masztu do 20 marca. Dni te obchodzono zatem w powadze i skupieniu.

   W stolicy delegacje jednostek składały hołd na dziedzińcu Belwederu, a 19 marca biskup polowy odprawiał mszę w kaplicy pałacu. Na jego stopniach kwiaty składał marszałek Śmigły-Rydz.

   W 1938 r. w programie uroczystości organizowanych w Krakowie znalazły się:
18 marca (w ramach dnia imienin Edwarda Śmigłego-Rydza):
– godz. 12.30 – audycja radiowa ku czci Śmigłego-Rydza,
– w godzinach popołudniowych okolicznościowe pogadanki dla żołnierzy na temat jego zasług,
18 marca (już w ramach imienin Józefa Piłsudskiego):
– godz. 17.00 – w Domu Żołnierza Polskiego wyświetlenie filmu „Bohaterowie Sybiru” dla pracowników cywilnych administracji wojskowej,
– godz. 19.00 – pochód oddziałów z pochodniami ulicami miasta przy akompaniamencie werbli (w kawalerii kotłów),
– godz. 19.30 – uroczysta akademia w Domu Żołnierza,
19 marca:
– rano uroczyste zbiórki oddziałów w koszarach,
– nabożeństwa dla oddziałów,
– godz. 9.00 – uroczyste nabożeństwo w Katedrze na Wawelu,
– hołd w Krypcie Piłsudskiego,
– pogadanki w poszczególnych formacjach,
– godz. 19.50 – transmisja radiowa przemówienia prezydenta Mościckiego „ku czci Wskrzesiciela Polski”, a po transmisji w formacjach uroczyste akademie poświęcone pamięci Pierwszego Marszałka Polski.

   Obchody dnia imienin Józefa Piłsudskiego były najbardziej spektakularnym wyrazem kultu, jakim otaczano jego osobę w okresie międzywojennym. Uczczenie tego dnia w roku 1940 przez oficerów przebywających w sowieckiej niewoli czy przez wciąż walczących z Niemcami żołnierzy majora Henryka Dobrzańskiego „Hubala” świadczą o akceptacji i trwałej obecności tego święta w wojsku i społeczeństwie II Rzeczpospolitej.

Przemysław Wywiał

Źródła:

Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie Rembertowie, akta Garnizonu Kraków.
P. Cichoracki, Z nami jest On. Kult Marszałka Józefa Piłsudskiego w Wojsku Polskim w latach 1926–1939, Wrocław 2001.
P. Wywiał, Obchody imienin Marszałka Józefa Piłsudskiego w II Rzeczpospolitej, „Biuletyn Informacyjny”, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, nr 3:2012.