Wraz z odrodzeniem się II Rzeczpospolitej, na jej ziemiach wykształcił się nowy system wychowania dzieci i młodzieży, oparty na służbie, samodoskonaleniu się oraz braterstwu. Harcerstwo, bo o nim właśnie mowa, powstało na skutek dostosowania do polskich potrzeb angielskiego skautingu, założonego przez generała Roberta Baden-Powella . Różnica pomiędzy klasycznym skautingiem a harcerstwem, najlepiej została ujęta w słowach Andrzeja Małkowskiego: „Harcerstwo to skauting plus niepodległość”.

 

Pierwsze wiadomości o skautingu dotarły do Polski w 1909 r. W dzienniku „Słowo Polskie” ukazały się wówczas dwa artykuły Edmunda Naganowskiego o skautingu pt. „Bi-pi” i „Bi-es”. Skautingiem zainteresowały się trzy istniejące już organizacje, były to:
– „Zarzewie ” – tajna organizacja paramilitarna stawiająca sobie za cel przygotowanie do walki o wolną Polskę, pogłębienie świadomości narodowej i uszlachetnienie życia. Organizacja ta skupiała młodzież szkół średnich
i wyższych oraz młodych pracowników umysłowych, charakteryzowała się głębokim nurtem niepodległościowym. „Zarzewie” powołało w 1909 roku własne Oddziały Ćwiczebne prowadzące wychowanie fizyczne i przysposobienie wojskowe.

 

– Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – jawne stowarzyszenie sportowe i wychowawcze, istniejące w Galicji już od 1867r., działające w trzech zaborach (w rosyjskim tajnie). W ciągu wówczas 40-letniej już działalności zdobyło ono mocną pozycję finansową, dysponowało własnymi domami i salami gimnastycznymi oraz boiskami do uprawiania sportów. Towarzystwo cieszyło się również dużym autorytetem moralnym, jako że poważnie traktowało realizację swojego hasła „w zdrowym ciele – zdrowy duch”.

 

– „Eleusis” – Organizacja, która w walce o lepszego człowieka i Polaka, wysuwała jako naczelne zadanie poczwórną wstrzemięźliwość: od tytoniu, alkoholu, kart i rozpusty, wychodząc z założenia, że nałogi najbardziej wyniszczają ludzkość. „Eleusis” powstał w 1902 roku we Lwowie, na jego czele stał filozof prof. Wincenty Lutosławski.  Organizacja ta nie angażowała się  bezpośrednio w walkę o niepodległość ale właśnie jej zawdzięczamy patriotyczno-narodowy charakter harcerstwa oraz 10. punkt Prawa Harcerskiego, zakazujący spożywania alkoholu i palenia tytoniu, co jest ewenementem na skalę światową.

Za ojca polskiego harcerstwa uważany jest Andrzej Juliusz Małkowski. Jest to postać, która swoje całe życie poświęciła walce o niepodległość. Małkowski, urodzony 31 X 1888 r. w Trębkach k. Kutna, większość swojego życia spędził w Galicji. W 1908 roku rozpoczął studia na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Lwowskiej, ale w roku 1910 przeniósł się na Uniwersytet Jana Kazimierza, którego nie ukończył. We lwowskim  środowisku akademickim działał aktywnie w wielu polskich organizacjach niepodległościowych, m. in. Należał do „Eleusis”, „Zarzewia”, „Sokoła” a także „Polskiego Związku Wojskowego”, który organizował półjawne oddziały ćwiczebne młodzieży szkolnej.

 

W styczniu 1910 roku za spóźnienie się na ćwiczenia „Zarzewia”  Małkowski zosta­je ukarany 24-godzinnym aresztem domowym i zmuszony do przetłuma­czenia  do 15 kwietnia z języka angielskiego książki Baden-Powella „Scouting for Boys”. Zawarte w książce zasady skautingu zafascyno­wały go. Pomyślał, że metoda skautowa może być przydatna młodym Polakom, pragnącym zostać żołnierzami przyszłej armii powstańczej.

 

Małkowski podjął próbę przeniesienia skautingu na ziemie polskie. Dzięki uzyskaniu poparcia naczelnika „Sokoła” dr. Kazimierza Wyrzykowskiego w okresie od marca do maja 1911 roku udało się przeprowadzić pierwszy kurs instruktorski. 21 maja 1911 roku na skutek przekształcenia Komendy Drużyn przy „Sokole Macierzy”  powstała Komenda Skautowa we Lwowie. Dzień później Andrzej Małkowski wydał rozkaz w którym powołał pierwsze cztery drużyny skautowe we Lwowie:

I Lwowska Drużyna Skautowa Naczelnika Kościuszki, (drużynowy Czesław Pieniążkiewicz),
II Lwowska Drużyna Skautowa Hetmana Chodkiewicza, (drużynowy Franciszek Kapałka),
III Lwowska Drużyna Skautek Emilii Plater, (drużynowa Olga Drahonowska),
IV Lwowska Drużyna Skautowa Mohorta, (drużynowy Andrzej Baternay).

 

Powoli kształtowały się podstawy polskiego harcerstwa. W lipcu została wydana książka „Skauting jako system wychowania młodzieży” autorstwa Baden-Powella, w tłumaczeniu Andrzeja Małkowskiego. Ukazał się także pierwszy numer czasopisma „Skaut Pismo Młodzieży Polskiej”. Na jego pierwszej stronie wydrukowano wiersz Ignacego Kozielewskiego „Wszystko, co nasze Polsce oddamy”, który później stał się hymnem harcerskim. Na bibułach, podobnie jak książka Małkowskiego, „Skaut” docierał do wszystkich zaborów. W drugim numerze tego czasopisma ukazała się treść ślubowania i 9 punktów ówczesnego prawa skautowego.
1. Na słowie skauta można polegać, jak na Zawiszy.
2. Skaut jest wierny Ojczyźnie
3. Skaut jest obowiązany być pożytecznym i pomagać innym.
4. Skaut jest przyjacielem wszystkich, a bratem każdego innego skauta.
5. Skaut jest rycerski
6. Skaut jest przyjacielem zwierząt.
7. Skaut jest karny i posłuszny
8. Skaut śmieje się i gwiżdże w najcięższym nawet położeniu.
9. Skaut jest oszczędny.

Rozkwitający we Lwowie skauting promieniował na cały, choć podzielony, kraj. Drużyny skautowe powstawały w kolejnych miastach między innymi w Krakowie, Warszawie, Poznaniu i Wilnie. W grudniu 1911 roku utworzono w Warszawie Naczelną Komendę Skautową na Królestwo Polskie. Skauting przeniesiony na ziemie polskie nie był sztywny lecz zmieniał się, by lepiej dostosować się do polskich realiów. Nabierał nowej symboliki, czerpał z polskiej tradycji.

 

W lutym 1912 roku na łamach „Skauta” rozstrzygnięty został konkurs na polską odznakę skautową, ogłoszony w jego pierwszym numerze. Pierwotnie żadna z prac nie wydała się na tyle interesująca, by od razu wprowadzić ją do użytku. Dopiero po wprowadzeniu w projekcie ks. Kazimierza Lutosławskiego szeregu zmian przyjęto zaproponowany przez niego krzyż wzorowany na orderze „Virtuti Militari”. Krzyż Harcerski wszedł do użytku w 1913 roku. To właśnie na nim po raz pierwszy w Polsce znalazła się lilijka harcerska, wzorowana na lilijce skautowej.

 

Przełomowym wydarzeniem było ukazanie się w  czerwcu 1912 roku się książki Eugeniusza Piaseckiego i Mieczysława Schreibera „Harce młodzieży polskiej”, w której zwrócono się w stronę staropolskiej terminologii rycerskiej i po raz pierwszy użyto takich terminów jak : „harcerz” (zastąpił określenie „skaut polski”), „zastęp” (zastąpił określenie „pluton”), „drużyna„, „hufiec„, „harce” (oznaczające kiedyś ćwiczenia rycerstwa przed bitwą). Zaproponowano w niej także używane do dziś nazwy stopni i funkcji. W tym samym roku III Lwowska Drużyna żeńska prowadzona przez Olgę Drahonowską wprowadza na swym obozie pozdrowienie „Czuwaj” w miejsce dotychczasowego zawołania „Czołem”. Jest to polski odpowiednik skautowego hasła „Be Prepeared” ustanowionego przez Baden-Powella.   

 

 Wydarzeniem o symbolicznym znaczeniu dla polskiego skautingu był wyjazd 2 lipca 1913 roku około pięćdziesięcioosobowej grupy polskich skautów z trzech zaborów na III Wszechbrytyjski Zlot Skautów w Birmingham. Grupa ta została oficjalnie uznana za reprezentację Polski, pomimo że kraj nie posiadał jeszcze niepodległości. Polacy mieli własny obóz z oficjalnie zawieszoną biało-czerwoną flagą i występowali ze sztandarem z białym orłem w koronie. Tuż przed I wojną światową polski skauting liczył ponad 15 000 członków.

 

Wybuch wojny zaznaczył swój wpływ na harcerstwo. Większość drużynowych i starszych chłopców w Małopolsce wstąpiła do wojska, głównie do Legionów. Tak samo uczynił Andrzej Małkowski, który później, po odmowie złożenia przysięgi na wierność cesarzowi austriackiemu udał się do Stanów Zjednoczonych, gdzie organizował polskie drużyny harcerskie. Następnie był żołnierzem w armii kanadyjskiej, a później w armii gen. Hallera. W 1919 roku, płynąc w misji wojskowej do Odessy zginął w katastrofie okrętu w Cieśninie Messyńskiej.  Tymczasem zajęcie Lwowa we wrześniu 1914 r,. zahamowało pracę tamtejszego harcerstwa.

 

Najprężniejszym ośrodkiem działalności harcerskie stał się zabór rosyjski. Na terenie Królestwa Polskiego dzia­łały cztery organizacje skautowe:

-Skauting męski podległy Naczelnej Komendzie Skautowej w Warszawie, który od połowy 1916 r. przyjął nazwę Związek Harcerstwa Polskiego.
-Polska Organizacja Skautowa  – powstała na przełomie 1914 / 1915 na terenach zajętych w czasie działań wojennych przez wojska austriackie
i niemieckie.
-Związek Skautek Polskich – jedyna, całkowicie odrębna i sa­modzielna skautowa organizacja żeńska działająca od grudnia 1914 do listopada 1916 roku.
-„Junacwo” – koedukacyjna organizacja młodzieży wiejskiej i ro­botniczej, pracująca metodami skautowymi. Działała od jesieni 1912 do listopada 1916 r.

W 125 rocznicę uchwalenia Konstytucji, 3 maja 1916 harcerstwo warszawskie wzięło udział w wielkim pochodzie narodowym. Wydarzenie to stworzyło to okazję do rozpoczęcia rozmów zmierzających do zjednoczenia harcerstwa na terenie Królestwa. Nastąpiło to 1-2 listopada 1916 roku na Zjeździe Zjednoczeniowym w Warszawie. W wyniku porozumienia powołano jednolity Związek Harcerstwa Polskiego który przyjął za swe odznaki Krzyż Harcerski i lilijkę z literami ONC. Naczelnikiem został ks. Mauersberger. Nowa organizacja działała jawnie, jednak szybko natknęła się na szykany ze strony okupacyjnych władz niemieckich. W marcu 1918 r. władze niemieckie powiadomiły, że statut ZHP nie został zatwierdzony i zarządziły rozwiązanie drużyn harcerskich w całych Niemczech oraz na okupowanych ziemiach Królestwa. Wtedy Polakom udał się manewr oparcia Związku na istniejących legalnych zalążkach polskiej władzy. Wykorzystano fakt, iż większość członków Związku stanowiła młodzież szkolna, a więc podległa Ministerstwu Wyznań i Oświe­cenia Publicznego rządu przy powstałej we wrześniu 1917 r. Radzie Regencyjnej.
     

 W 1917 roku rodzą się nadzieje na odrodzenie państwa polskiego.
W Warszawie – ówczesnym ośrodku polityki polskiej – tendencje zjednoczeniowe stają się coraz silniejsze. W dniach 1-2 listopada 1918 roku w Lublinie odbył się Zjazd Delegatów ZHP i Zjazd Międzydzielnicowej Komisji Porozumiewawczej. Podczas niego przy współudziale:
– Naczelnego Inspektoratu Harcerstwa Polskiego w Warszawie,
– Naczelnej Komendy Skautowej we Lwowie,
– Naczelnictwa Harcerskich Drużyn Wielkopolskich w Poznaniu,
– Naczelnego Kierownictwa Harcerstwa na Rusi i w Rosji z Kijowa,
nastąpiło zjednoczenie wszystkich organizacji harcerskich. Uchwalono połączenie polskich organizacji harcerskich byłego zaboru pruskiego, Królestwa Kongresowego, Małopolski, Rusi i Rosji oraz Litwy w jeden samoistny, niezależny od innych organi­zacji Związek Harcerstwa Polskiego. Odzyskaną 11 listopada 1918 roku niepodległość Polski ZHP powitał jako zjednoczona organizacja licząca około 30 tysięcy członków.

W okresie lat 1914 -21 w szeregach wojska polskiego służbę pełniło około 6 000 harcerzy. Brali oni udział w walkach o granice Polski w Powstaniu Wielkopolskim, trzech Powstaniach Śląskich oraz akcji plebiscytowej na Warmii i Mazurach. Ponadto około 15 000 skautów brało udział w akcjach  pomocniczych, takich jak łączność, ochrona mostów i kolei, straż graniczna, kurierzy, służba sanitarna itp. W czasie wojny polsko-sowieckiej w 1920 roku całe harcerstwo wzięło udział w służbie wojskowej. Ówczesny Naczelnik Głównej Kwatery Męskiej Stanisław Sedlaczek wraz z Władysławem Nekraszem przeprowadzili, „pospolite ruszenie” harcerzy. W jego wyniku harcerze ponownie stanęli do służby frontowej pomocniczej wartowniczej i garnizonowej w łącznej liczbie ponad 20 tysięcy. Na front zamiast do Londynu na Zlot Skautowy pojechała także polska drużyna reprezentacyjna.

Wkład harcerzy w walki zbrojne został doceniony przez władze. Rozkazem Ministra Spraw Wojskowych zezwolono aby oddziały wojskowe, które w swoim składzie mają ponad 50 % harcerzy, nosiły nazwę „harcerski” (pluton, kompania, batalion, pułk). Przykładem był pluton zwiadu „Czuwanie” istniejący  w 5 pułku Legionów Polskich, dowodzony przez Stefana Roweckiego, późniejszego przywódcę państwa podziemnego w latach II Wojny Światowej. Ponadto krzyż harcerski stał jedyną dozwoloną cywilną odznaką do noszenia na mundurze wojskowym.

Rok 1920 to zakończenie głównych procesów formowania się harcerstwa. Związek Harcerstwa Polskiego stał się jednym z członków założycieli  WOSM (World Organization Of Scout Movement), czyli międzynarodowego stowarzyszenie zrzeszające organizacje skautowe z całego świata. Symboliczny protektorat nad ZHP przejął Naczelnik Państwa Józef Piłsudski (w późniejszych latach podobnie czynili prezydenci Stanisław Wojciechowski i  Ignacy Mościcki). Pod koniec roku odbył się I Walny Zjazd ZHP na którym między innymi zatwierdzono Prawo i Przyrzeczenie Harcerskie. Przewodniczącym związku został generał Józef Haller. Po dziesięciu latach działalności polskie harcerstwo było już dobrze ukształtowane i gotowe by w niepodległym państwie polskim wychowywać młodych obywateli i jak pokazała historia przygotowywać ich do kolejnych walk o dobro ojczyzny.

Literatura:
Baden-Powell R., Scouting for Boys; Warszawa 1938;

Dołęgowska-Wysocka M., Plamy na lilijce, Spory światopoglądowe w ZHP, Kraków 1988; 

Kamiński A.:,Andrzej Małkowski, Warszawa 1979;

Senk A., Historia skautingu i harcerstwa; Pielasz T., Historia Harcerstwa;