Sulejówek, 29 lutego 1924 r.
Szanowny Panie Generale!
W sposób dosyć niezwykły, bo za podwójnym pośrednictwem, został mi przysłany Pański projekt o najwyższych władzach wojskowych z wyraźnym i niezrozumiałym dla mnie żądaniem, czy prośbą, abym porobił „uwagi, inne sformułowania i skreślenia” w związku z projektem.
Wyznaję, że ten niezwykły sposób uważam za niegrzeczność względem mnie, niegrzeczność, uzasadnioną chyba tym, że wychowuje się Pan Generał w atmosferze, gdzie niegrzeczność względem mnie uważana jest za „dobry ton”, coś w rodzaju szyku czy elegancji państwowej dla dostojników tak wysokich jak minister.
Co się tyczy samego projektu, to streszczam krótko swą opinię. Jest to bardzo nieudolne naśladownictwo instytucji francuskich z zapomnieniem o radykalnej różnicy pomiędzy nami a Francją. Tam ministrem jest zmienny człowiek cywilny, do którego dostawiają gabinet, aby go uczyć być trochę rozumiejącym wojsko, a właściwym ministrem wojskowym jest szef sztabu generalnego. U nas jest zmienny także, lecz oficer armii. Wobec tego ta przewaga, jaką dekrety we Francji dają generalnemu inspektorowi, – generałowi przewidzianemu na naczelnego wodza, – nad szefem sztabu generalnego czyni z generalnego inspektora głównego oficera armii, co jest w zgodzie ze zdrowym duchem wojska, którego jedyną rację istnienia jest zbrojna obrona państwa, a nie hocki – klocki pokojowych intryg i burz w szklance wody przechodnich ministrów i gabinetów.
U nas więc wszystkie hocki – klocki dotychczasowych projektów i ustaw w tej dziedzinie są, niestety, ubliżające wojsku i zdrowemu poczuciu służby oficera; próby obniżenia wartości ducha wojny przez obniżenie generała, mającego w swej pracy odpowiednik ducha wojny, albo na korzyść oficera ministra (zmiennego), albo – co najśmieszniejsze – szefa Sztabu Generalnego.
W tym trójkącie małżeńskim oficerów – ministra, szefa sztabu i, niechaj będzie, inspektora czy przewodniczącego Ścisłej Rady – szef sztabu ma rolę przewrotnej kobiety, dającej tyłka na dwie strony, aby ciągnąć dla swego prostytucyjnego życia korzyści z obu stron.
Współpraca w tych warunkach jest, zdaniem moim, niemożliwa.
Zaznaczam, że nie mając zamiaru w ogóle w tych hockach – klockach dawać swego sumienia na handel polityczny, mówiąc obiektywnie, nie będąc w niczym zainteresowanym.
Samego projektu nie odsyłam, gdyż zacząłem robić na nim notatki w stylu sobie właściwym i nie chciałbym, aby Pan Minister już literalnie wziął te określenia do siebie.
Proszę przyjąć zapewnienia wysokiego szacunku, z jakim pozostaję.
J. Piłsudski
P.S.
Kopię listu zachowuję sobie.
Źródło: Józef Piłsudski, Pisma zbiorowe, t.VI, s.209-211