W listopadzie 1944 roku, b. Naczelny Wódz generał Kazimierz Sosnkowski poprosił o trzymiesięczny urlop i udał się do Kanady w celu odwiedzenia synów.
Oczekiwane wezwanie z Londynu nie nadchodziło, a kilkukrotnie przedłużany urlop przemienił się w końcu w przymusową emigrację. W końcu 1946 roku Prezydent Raczkiewicz zaproponował Generałowi objęcie teki ministra obrony narodowej w rządzie emigracyjnym. Sprawa ta stała się nieaktualna, gdy w marcu 1947 roku władze brytyjskie odmówiły Sosnkowskiemu wizy wjazdowej do Wielkiej Brytanii.
W tym samym czasie również władze amerykańskie uniemożliwiły Generałowi podróż do Stanów Zjednoczonych. W marcu 1947 roku Brytyjczycy zakomunikowali polskim władzom wojskowym w Londynie, że z dniem 1 maja gen. Sosnkowski zostanie zwolniony z Polskich Sił Zbrojnych. W tej sytuacji rząd polski na emigracji przyznał Generałowi pensję w wysokości około 300 dolarów kanadyjskich, która wypłacano jedynie do września 1949 roku. Także zakupiona na przełomie 1946 i 1947 roku niewielka farma w Arundel (ok. 100 km od Montrealu) nie przynosiła dochodów. Mimo rozlicznych trudów dziennego Generał na bieżąco śledził wydarzenia na świecie, w tym w okupowanej Polsce. Z goryczą obserwował politykę mocarstw zachodnich wobec Stalina. Mając wreszcie od połowy 1949 roku możność swobodnego poruszania się po kontynencie amerykańskim, dość często bywał w Stanach, choć wiązało się to kłopotami finansowymi. Zapraszany na różne uroczystości, stał się jedną z najbardziej znanych i szanowanych postaci polskiej emigracji.
W lecie 1952 roku dzięki pośrednictwu Alfreda Jurzykowskiego – swego b. adiutanta z 1920 roku, został zaproszony przez brazylijskiego Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, do wygłoszenia cyklu wykładów w tamtejszej Akademii Sztabu Generalnego.
Wykłady te świetnie oddają spojrzenie Generała na problemy światowej strategii politycznej i militarnej. Punktem wyjścia dla rozważań Generała była teza, iż w wyniku II wojny światowej „demokracje Zachodu odniosły imponujący tryumf w znaczeniu czysto militarnym, lecz wszystkie polityczne owoce zwycięstwa zebrała Rosja Sowiecka”. Sosnkowski uważał, iż w trakcie II wojny światowej przywódcy świata zachodniego popełnili wielki błąd wysuwając na plan pierwszy zagadnienia militarne, co sprawiło, że „Hasło wypierało coraz bardziej idee polityczne, aż w końcu zastąpiło je niemal całkowicie”. To upośledzenie kwestii politycznych „i w związku z tym brak koncepcji i przewidywań, dotyczących przyszłości Europy – wszystko to doprowadziło, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, do znacznego, często rozstrzygającego wpływu czynników wojskowych na decyzje o charakterze wybitnie politycznym. W warunkach podobnych najważniejsze postanowienia pobierane były nie tyle z punktu widzenia dalekosiężnych skutków dla powojennego układu świata, lecz pod znakiem doraźnych potrzeb wojny.”
O dominacji spraw militarnych najdobitniej świadczy memoriał amerykańskiego sztabu wojsk lądowych z sierpnia 1943 roku, zawierający twierdzenie, że „Rosja jest decydującym czynnikiem w wojnie; że będzie ona panującą potęgą w Europie powojennej; że musi przeto otrzymać wszelką pomoc i każdy wysiłek winien być podjęty, aby uzyskać jej współdziałanie.”
Innym źródłem – wedle Generała – nieustannych ustępstw przywódców Zachodu wobec Stalina była działalność agentów sowieckich oraz „użytecznych idiotów”, którzy wywarli wielki wpływ na podjęcie wieku fatalnych i brzemiennych w skutki decyzji. „Częściowo przez ignorancję – dowodził Sosnkowski – ulegano w Ameryce podszeptom perfidnej propagandy, szerzonej od wewnątrz przez piąte kolumny i komunistyczne konspiracje, przenikające głęboko w publiczne i polityczne życie Stanów Zjednoczonych. Dzięki owej ignorancji wierzono, ze Politbiuro wyrzekło się planów rewolucji światowej; że Stalin jest to „porządny człowiek”, który mówi prawdę, dotrzymuje słowa i w gruncie rzeczy gotów jest do przyjaznej współpracy ze światem Zachodu; że pragnie on szczerze niepodległości i wolności państw sąsiadujących z Rosją Sowiecką. Przyjmowano za dobrą monetę zapewnienia Stalina, ze chce on tylko zabezpieczenia Rosji przed nowymi inwazjami ze strony Niemiec, a więc rad by widzieć w państwach ościennych rządy pozbawione antyrosyjskiego kompleksu, które dawałyby gwarancje, że nie sprzymierzą się z Niemcami przeciwko Sowietom.
Tacy zakonspirowani agenci, występujący na zewnątrz w „w szacie uczciwych i lokalnych obywateli, w masce liberałów i humanitarystów, filozofów, wolnomyślicieli i pacyfistów, są o wiele bardziej niebezpieczniejsi od komunistów jawnych, występujących legalnie w politycznym życiu państwowym, na terenie parlamentów, czy na gruncie związków zawodowych”. Ich działalność wspierana była przez wszechobecnych „fellow travelers” oraz obałamuconych intelektualistów liberalnych, dominujących w mediach i na uniwersytetach.
W przypadku Wielkiej Brytanii, na której czele stał premier Winston Churchill, który w latach 20. w szeregu świetnych przemówień odsłonił bezlitośnie oblicze komunizmu oraz cele Rosji Sowieckiej, źródłem tragicznych decyzji był – zdaniem Generała – „ raczej oportunizm i cynizm polityczny, zawsze chętny i gotów czynić towar sprzedażny z cudzych interesów narodowych i z cudzych nieszczęść”.
Sosnkowski wspomina przy tym swoje rozmowy z Brytyjczykami, podczas których na pytanie „dlaczego sojusznikom zachodnim zdaje się zależeć na tym, aby w wojnie następnej naród polski był przemocą zmuszony walczyć przeciw Zachodowi, z którym czuje się związany węzłami tradycji, kultury i sposobu życia, przeciwko obozowi, któremu z instynktu i z przekonania Polacy chcą pozostać wierni. W rozmowach takich patrzono na mnie z niekłamanym zdumieniem, lub zgoła podejrzliwie, a w toku wymiany zdań odnosiłem wrażenie, że moi interlokutorzy uważają mnie za człowieka, który postradał zdrowe zmysły, a co najmniej zdolność trzeźwego sądu o rzeczach i sprawach”.
Z tego też względu wszystkim, którzy wierzyli Stalinowi i bronili go na każdym kroku, a dzisiaj w obliczu powstania potężnego imperium komunistycznego i zniewolenia wielu europejskich narodów, skarżą się na niedotrzymanie słowa przez tyrana, należy się – wedle Generała – odpowiedź: „you should have known belter”.
Przechodząc do analizy obecnej sytuacji międzynarodowej, generał Sosnkowski jednoznacznie zadeklarował, że zgadza się „całkowicie z twierdzeniem Whittakera Chmabersa , że wstrząs, przez który świat dzisiaj przechodzi, jest kryzysem totalnym: religijnym, moralnym, intelektualnym, socjalnym, politycznym, ekonomicznym. Przebieg i wynik obecnych zmagań, a więc i epoki dziejowej zależy niechybnie od stopnia powodzenia, jaki zdoła osiągnąć ofensywa komunistyczna w wymienionych powyżej dziedzinach ludzkiego ducha, ludzkiej myśli, ludzkiego działania. Jeśli uda się komunistom, owładnąć trzema dziedzinami najważniejszymi, mianowicie: religijno-moralną, intelektualną i polityczną, los cywilizacji chrześcijańskiej będzie przypieczętowany”.
Bardzo znamienne są słowa Generała wskazujące na duże znaczenie wiary, stanowiącej najistotniejszą, najgłębszą potrzebę duszy ludzkiej. „U podstaw każdego kryzysu- mówił Sosnkowski – leży załamanie się zaufania, a w następstwie pragnienie zmiany i odnowy. Pomimo odmiennych pozorów człowiek o wiele silniej łaknie strawy duchowej, idealnej, niźli wartości materialnych”. To ograniczenie znaczenia wiary oraz pierwiastków moralnych w polityce było – zdaniem Sosnkowskiego – postawą samobójczą.
Te rozważania były wstępem do próby odpowiedzi na pytanie, gdzie leży siła atrakcyjna komunizmu, na czym polega jego zdolność oddziaływania na wyobraźnię ludzi różnorodnych warstw społecznych w bardzo różnych krajach. „W dociekaniach swoich – stwierdzał Generał – dochodziłem do przeświadczenia, że poza skłonnością do idealizmu społecznego muszą istnieć w duszach ludzkich inne jeszcze czynniki, ułatwiające czerwonym ich grę, skoro dobrobyt powszechny, coraz większe zacieranie się różnic socjalnych poprzez niwelującą politykę podatkową i poprzez rosnącą socjalizacje gospodarki kapitalistycznej w krajach Zachodu, nie eliminuje komunizmu całkowicie, a jedynie osłabia jego siłę przyciągania. Myślę więc, że musi tutaj grać, i to grać silnie, czynnik moralny, a człowiek, który się szamoce w poszukiwaniu ideału czy światopoglądu, w dzisiejszym świecie staje często wobec pytania, co jest bardziej pociągające: czy brutalna szczerość komunistów, którzy czynią zło, nie przebierając w środkach, ale i nie udając przy tym aniołów, czy też obłuda strojąca się w maskę cnoty, a więc cecha, niestety przenikająca coraz głębiej we wszystkie dziedziny życia naszej cywilizacji.”
Ideologia komunizmu obiecująca budowę nowego, sprawiedliwego ładu na świecie jest bardziej atrakcyjna od zachodniej koncepcji obrony istniejącego porządku. Ten brak wyraźne alternatywy sprawia, że „Świat komunistyczny ma wizję nowego ładu na ziemi, wizję złą i sprzeczną z prawem boskim i z prawem naturalnym – ale ją posiada i do jej zrealizowania dąży przebojem, z mocą i konsekwencją. Świat Zachodu wizji przyszłości stworzyć dotychczas nie potrafił, a co więcej, często sprawia wrażenie bezradności, graniczącej z chorobą woli i wikła się przy tym w coraz to jaskrawsze sprzeczności.” I dopowiada następnie: „Czyż to (…) nie przywodzi na myśl okrętu, pozbawionego busoli w obliczu bliskiej burzy?… Czyż obraz ten nie przypomina człowieka, który w przełomowej chwili życia, pogubiwszy drogowskazy moralne, staje w niepewności, jaki kierunek ma obrać wśród labiryntu poplątanych i krzyżujących się ścieżek?”.
W efekcie Sosnkowski stawia tezę, że jedynie siła moralna skojarzona z siłą fizyczną może być podstawą recepty na sukces w walce z komunizmem. Niezbędna jest odnowa moralna Zachodu, który „ideologię swoją wyznaje ustami, ale podstawowych zasad jej nie przestrzega w praktyce ani sercem, ani czynem. I ludzie i instytucje zachodniego świata zdają się pilnie potrzebować zreformowania, udoskonalenia, naprawy, a przede wszystkim oczyszczenia z zabójczych toksyn nieszczerości i zakłamania. Kłamstwo i nieszczerość zdolne są zabić każdą najżarliwszą choćby wiarę, a wątpliwości posiane w duszach jednostek, łącząc się i zlewając w strumienie, wyrosnąć mogą w rzekę powszechnego zwątpienia.”
W tym sensie współdziała bezwiednie z komunizmem „każdy kapłan, który więcej dba o dochody parafii, niźli o dobro duchowe parafian”, każdy chrześcijanin, „który przestrzegając pilnie symbolicznych gestów i obrządków zapomina, że u podstawy nauki Chrystusowej jest miłosierdzie i miłość bliźniego”, każdy polityk, który „wyrzuca za burtę, jak zbędny balast, zasady moralne w polityce, który głosząc hasła równości i prawa, sprawiedliwości i wolności kupczy cudzymi ziemiami, wolnością jednostek i wolnością narodów, zdradą płaci za wierność, którzy wierzy, że w czasach dzisiejszych da się, wbrew prądom nurtującym ludzkość, niewolą połowy świata okupić wolność dla drugiej jego połowy”.
Reasumując, Sosnkowski stwierdzał, że główną przyczyną sukcesów komunizmu jest kryzys wiary w moralne wartości Zachodu i rosnące przeświadczenie, że cywilizacja zachodnia jest nieuleczalnie chora.
Apelując o powrót moralności do polityki, zdecydowanie krytykował koncepcje George’a Kennan’a autora „American Diplomacy” zalecającego odrzucenie prawno-moralnego podejścia do polityki międzynarodowej, porzucenie idealizmu na rzecz realizmu w polityce. Kennan potwierdził swoją tezę w artykule „America and Russa’s future” w „Foreign Affairs” z kwietnia 1951 roku, wskazując – wedle Generała – ze „rad by widzieć w koncercie mocarstwa (..) również Rosję Sowiecką – oczywiście Rosję doprowadzoną do stanu spokojnej „koegzystencji”, a w zamian za to całą, niepodzielną i nie skrzywdzoną przez emancypacyjne dążenia ludów ujarzmionych przez nią w ciągu wieków”. Przyjęcie tej koncepcji oznaczało, zdaniem Sosnkowskiego – wyzbycie się przez Amerykę reszty przewagi moralnej i wpływu duchowego na świat współczesny. To zaś „Tęskne zerkanie ku wzorom XIX wieku, ku metodom mocarstwowego egoizmu, opierającego budowanie pokoju światowego na osławionej równowadze sił, połączonej zwykle z uciskiem, nie tylko pokoju nie przyniesie, lecz zgoła przeciwnie, prowadzi do zguby.” Nie będąc w stanie zrozumieć przyczyn wysuwania postulatów wyeliminowania z polityki międzynarodowej zasad moralnych, słusznie podkreślał, że „Świat komunistyczny wszystkie te fakty z tej dziedziny skrzętnie notuje wykorzystuje dla celów propagandowych, jako nieodparte dowody degeneracji Zachodu. W praktyce stosowanie tez podobnych musiałoby doprowadzić demokracje Zachodu (…) do utraty resztek zaufania, owej nieoszacowanej wartości, którą tylko z trudem niezmiernym daje się odbudować”.
Taka polityka oznaczała utrwalenie podziału świata na dwie połowy, przy czym jedna cieszyłaby się wolnością, druga zaś skazana byłaby na niewolę.
Podkreślał przy tym, iż iluzją jest nadzieja na przeczekanie, przetrzymanie komunizmu. Na niej wyrosły w Ameryce dwie szkoły myślenia – „Jedna z nich rada by rozbudować Amerykę w Gibraltar wolności, redukując przy tym pomoc amerykańską dla Europy i Azji, zwłaszcza w zakresie sił lądowych i przydziału środków pieniężnych. Oczywiście, redukcja podobna musiałaby w obu tych częściach świata wywołać nieobliczalne w skutkach wrażenie, że pozostawiono je własnemu losowi. Druga szkoła nie posuwa się tak daleko, lecz głosi tezę mniej zrozumiałą i jeszcze niebezpieczniejszą, albowiem opartą na iluzji, iż obecny stan rzeczy da się przeciągnąć przez dłuższy okres czasu, przez lat dwadzieścia, trzydzieści; ze Ameryka ze swymi zasobami zdoła wytrzymać ciśnienie polityczne, ekonomiczne i psychiczne, związane z długotrwałym pogotowiem zbrojnym”.
Zwolennicy nowego kongresu wiedeńskiego, polityki „koegzystencji” nie uwzględniali w swoich koncepcjach natury komunizmu, nie uznającego żadnych traktatów, żadnych „linii podziału”, żadnych ograniczeń w swojej ekspansji. Taki „pokój” musiałby być „pokojem zbrojnym”, którego „koszta zdolne są rozsadzić najmocniejszą gospodarkę typu zachodniego”. Podobna chęć zawarcia pokoju za wszelką cenę była charakterystyczna także dla lat 30. XX w. , kiedy mówiono o pokoju równie wiele i gdy powszechna niechęć do wojny była nie mniej silna; ludzie lubiący filozofować rozstrzygają słuszność przysłowia łacińskiego „si vis pcem para bellum” i uświadamiają sobie, że bieg wypadków, nigdy nie pozostawał z nim w zgodzie.” Oto dlaczego, mimo urzędowych obietnic pokoju, „wszędzie, gdzie ludzie się spotykają, wyczytać można na ich ustach pytanie: jakie są prawdziwe zamiary Rosji Sowieckiej?”
Zdaniem Sosnkowskiego złudne były przypuszczenia, że po śmierci Stalina dojdzie do zasadniczych zmian w Rosji Sowieckiej, które sprawią, że porzuci ona swe imperialne plany. „Szef” ukazując, iż zgon Lenina i długotrwałe walki Stalina o władzę nie naruszyły podstaw systemu, wskazywał ponadto, że „Ustrój komunistyczny w Rosji w ciągu prawie czterdziestoletniego istnienia zakorzenił się i okrzepł na tyle, że zmiana jednostek u góry nie może ani zmienić jego istoty, ani naruszyć jego fundamentów. Rosja, jako kolebka i centrala wojującego komunizmu, nie jest po prostu w stanie zaprzeć się swej misji dziejowej, którą upatruje w przewrocie powszechnym; ustrój sowiecki jest w swej treści i w praktyce rewolucją w permanencji, usystematyzowaną w ramach potężnego imperium – taki zaś ustrój zatrzymać się w połowie drogi nie może, gdyż oznaczałby to jego koniec. Prawem, które rządzi każda rewolucją, jest konieczność ciągłego ruchu naprzód”.
Nie można więc oczekiwać, że imperializm sowiecki będzie tracił swoją siłę „rozpędową”, aż w „końcu zgaśnie sam z siebie”, tak jak wygasła w końcu XVII wieku „pożoga wojującego islamu”. Nie można też oczekiwać, ze władcy Kremla porzucą myśl o dalszych podbojach, w obawie przed wzrostem sił odśrodkowych. „Rosja raczej bez wahania – słusznie wskazywał Generał – podwoi liczbę piętnastu milionów więźniów, przebywających obecnie w obozach koncentracyjnych, lecz nie wyrzeknie się opanowania świata. Wiemy zresztą jakie skutki pociągnęła za sobą szerzona podczas ostatniej wojny wersja, że Stalin i Politbiuro porzucili myśl o rewolucji powszechnej, nie trzeba więc ożywiać tej nieprawdziwej i szkodliwej legendy”.
Równocześnie trafnie ukazywał objęcie przez komunizm patronatu nad walkami wyzwoleńczymi ludów i stworzenie pod egidą Kremla frontu uciśnionych narodów (Filipiny, Indonezja, Malaje, Indochiny, Birma, kraje arabskie Afryki Północnej). „I tak powstał paradoks naszych czasów: hasła wyzwolenia narodowego służą zamysłom i celom gnębicieli wolności, twórcom nowoczesnego niewolnictwa, którzy, wykorzystując indyferentyzm Zachodu i zaniedbanie przezeń zagadnień narodowościowych, potrafili przejąć dla siebie to ostre narzędzie polityki światowej.”
Mrzonką była także rachuba, że narody podbite przez Sowiety powstaną przeciwko uciskowi komunistycznemu same, bez pomocy z zewnątrz. Generał mając w pamięci straszliwy los żołnierzy AK, uczestniczących w realizacji planu „Burza”, zdecydowanie wskazywał, że „bunty ludowe i powstania narodowe wewnątrz Rosji Sowieckiej lub na jej peryferiach mogą rozwinąć się dopiero wtedy, gdy armie alianckie znajda się w bezpośrednim pobliżu odnośnych terytoriów, w innym bowiem wypadku wszelkie podobne próby byłyby bezlitośnie zduszone wśród potoków krwi i bezużytecznych hekatomb”. Rosyjski system policyjny, oparty o tradycyjną metodę prowokacji, został bowiem przez komunistów udoskonalony do tego stopnia, że nawet najdoskonalsza i najsprawniejsza konspiracja nie jest w stanie mu się oprzeć. „Przecież podczas wojny ostatniej – bardzo trafnie ukazywał Generał – na obszarze okupacji niemieckiej w Polsce zbudowaliśmy prawdziwe państwo podziemne z trzystutysięczną armią konspiracyjną, z kompletną administracją tajną; natomiast na terenie okupacji sowieckiej każdy nasz wysiłek organizatorski kończył się stale masowymi aresztami i zupełnym, rozbiciem dopiero co zbudowanej sieci…”.
Generał zaznaczając, iż strategia sowiecka wykorzystuje różnorodne środki agresji, takie jak: propagandę, infiltrację i szpiegostwo, paraliżujące strajki i sabotaże, niepokoje i rozruchy, wywoływanie powstań zbrojnych, organizowanie zamachów stanu, dowodził, że celem tych „operacji wstępnych jest rozpoznanie przeciwnika, określenie jego słabych punktów, zdemoralizowanie go i osłabienie od wewnątrz”. Stare określenie Clasewitza, że „wojna jest dalszym ciągiem polityki prowadzonej innymi metodami”, zmieniło swoje znaczenie, gdyż strategia sowiecka dla złamania woli przeciwnika i osiągnięcia swoich celów politycznych stosuje rozległą skalę nieznanych dawniej środków. „Boje toczą się w różnorodnych postaciach; polami bitew są nie tylko wycinki terenowe i punkty geograficzne; wojen się nie wypowiada, lecz się je robi; armaty grają, lecz stosunków dyplomatycznych się nie zrywa; mobilizacja i operacyjne rozwinięcie sił zbrojnych przestały być jedynym i wyłącznym znamieniem, że istnieje stan wojny.”
Dlatego też Generał przeciwny był nazywaniu obecnego etapu konfrontacji z Sowietami, mianem „zimnej wojny”, gdyż analiza faktów wskazywała, że Kreml rozpoczął już kroki wojenne, których celem jest przygotowanie gruntu do wojny „integralnej”. „Nazywanie rzeczy po imieniu ( wojną – Godziemba) ma duże znaczenie psychologiczne w okresach kryzysów i wojen; terminy wstydliwe, jak „akcja policyjna”, dezorientują opinię i usypiają ją wtedy, gdy konieczne jest najwyższe napięcie energii zbiorowej.”
Generał od 1948 roku był przekonany o nieuchronności wybuch wojny z Rosją Sowiecką, czemu dał wyraz w liście do gen. Andersa, napisanym wkrótce po zamachu praskim. Generał słusznie zauważał, że w powojennej rzeczywistości dwa państwa mają rozstrzygające znaczenie: Stany Zjednoczone i ZSRS, „a reszta łącznie z Wielką Brytanią, to w dzisiejszych warunkach elementy satelickie”. Oceniając, że Waszyngton zrozumiał wreszcie cele Moskwy, wykluczał jednak automatyczną gotowość do czynnego wystąpienia przeciw Kremlowi. „Alternatywa wojny prewencyjnej – pisał do b. dowódcy II Korpusu – wydaje mi się zupełnie nieprawdopodobna, albowiem ustroje demokratyczne wojen prewencyjnych nie uznają i wszczynać ich nie są w stanie”. Jednocześnie wyraził przekonanie, że dla Stanów Zjednoczonych granica ustępstw, za którą zaczyna się III wojna światowa, leży w Wielkiej Brytanii, na Bliskim Wschodzie oraz na kontynencie afrykańskim. Przypominał także, że już w 1945 roku sformułował tezę o nadejściu wojny światowej nie wcześniej niż za 5 i nie później niż za 15 lat – przy czym traktował to jedynie jako ilustrację zasadniczej myśli o dojrzewaniu konfliktu w perspektywie czasu. Dwa lata później wybuch wojny koreańskiej w pełni zdawał się potwierdzać jego prognozę. Nadal jednak sądził, ż demokracje zachodnie wcześnie czy później zostaną zmuszone do walnej rozprawy z sowieckim imperializmem, gdy staną wobec groźby utraty własnej wolności. W trakcie rozmowy z Andersem we wrześniu 1950 roku uważał, że atmosfera polityczna nie dojrzała jeszcze do rozmów na temat tworzenia polskich oddziałów i przestrzegał Andersa, że Amerykanie mogą go „wymanewrować”, a ogłoszenie planów tworzenia armii może „zdezorientować niepodległościową opinię w kraju”. Podsumowując rozmowę b. Naczelny Wódz stwierdził, że jeśli dojdzie do rozmów z Amerykanami na temat tworzenia polskich wojsk, to trzeba obwarować je czterema warunkami politycznymi: 1) odwołanie Jałty i Teherany; 2) przywrócenie uznania legalnego rządu polskiego; 3) gwarancja granic wschodnich z 1939 roku; 4) na zachodzie utrzymanie granicy na Odrze i Nysie. Należy zgodzić się z Wojewódzkim, który uważa, iż maksymalizm owych postulatów wydaje się celowy, i wynikający zarówno ze względów taktycznych, jak i programowej linii „niezłomności”, przyjętej przez Sosnkowskiego. Zdecydowanie krytykował „błogie nadzieje na samoczynny rozkład czerwonego imperium i na ewolucyjne przekształcenie się Rosji Sowieckiej w pokojową demokrację”. Swoim oponentom odpowiadał: „Czy istnieje inna droga, na której możemy odzyskać prawdziwą niepodległość? (…) Tylko czas pokaże, kto grzeszył marzycielstwem”.
Zaprezentowana w trakcie wykładów „brazylijskich” analiza sytuacji była więc wynikiem wieloletnich przemyśleń b. Wodza Naczelnego.
„Świat wolny – dowodził Generał – niechętnie wyzbywa się marzeń o pokoju i chętnie do nich powraca wbrew faktom bijącym w oczy. A przecież jedna z głównych tez Lenina, powtarzana i potwierdzana niejednokrotnie przez obecnego dyktatora Rosji, opiewa, że na dłuższą metę istnienie republik sowieckich obok państw kapitalistycznych jest nie do pomyślenia; że jedna z tych stron musi wcześniej czy później być pokonana i zniknąć z powierzchni ziemi, lecz zanim to nastąpi nieunikniony jest szereg straszliwych starć pomiędzy obozem komunistycznym i blokiem państw burżuazyjnych”.
Świat zachodni winien zaprzestać wypatrywać objawów pojednawczości ze strony Stalina, musi bowiem pamiętać, iż obliczone są one „na wywołanie waśni w obozie przeciwnym, a przede wszystkim na wbicie klina pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i demokracjami Europy Zachodniej. I dlatego trzeba powtarzać aż do znudzenia rzecz, która powinna być dobrze znana nawet recydywistom w Azji i w Europie, mianowicie, że teza o nieuniknionej rozprawie wojennej z zachodem należy do tych dogmatów strategii czerwonej, od których odchylenie się choćby w stopniu najlżejszym jest w świecie komunistycznym niedopuszczalne. Jedynie taktyka sowiecka jest giętka i zmieniana zależnie od okoliczności i potrzeb chwili; w kodeksie komunistycznym dopuszczalne są czasowo kompromisy, nawet przemijające współdziałanie z państwami burżuazyjnymi , o ile stąd płyną korzyści dla podstawowych celów strategii sowieckiej; co więcej kodeks ów zaleca w tych wypadkach świadome wprowadzanie w błąd, okłamywanie strony przeciwnej. Nic więc dziwnego, że Stalin od czasu do czasu w wywiadach udzielanych dziennikarzom i politykom Zachodu głosi obłudnie o możliwości pokojowego współistnienia systemu komunistycznego z kapitalistycznymi ustrojami. Jest to oczywiście kłamstwo, obliczone na krótką pamięć ludzką i stosowane w celach czysto taktycznych.”
Nie można też zapominać, iż rozstrzygające uderzenie w świat zachodni ma być wymierzone dopiero wtedy, gdy poprzez działania poprzedzające będzie on osłabiony w dostatecznej mierze, aby zapewnić generalnej ofensywie komunistycznej maksymalne szanse powodzenia w ramach minimalnego ryzyka. „. Byłoby przeto omyłką – przekonywał Generał – interpretować niewątpliwą cierpliwość i obliczającą ostrożność strategów sowieckich jako bierne oczekiwanie, aż warunki dojrzeją same przez się, czy to na drodze niszczących wojen pomiędzy państwami burżuazyjnymi, czy też na drodze procesów naturalnych, a więc na przykład na skutek załamania się gospodarki kapitalistycznej, rzekomo zdegenerowanej i niezdolnej do rozwiązania zagadnień współczesnych. Niewątpliwie, komunizm wojujący bierze w rachubę obydwa powyższe czynniki, ale ze swej strony czyni wszelkie wysiłki, aby procesy kryzysowe na Zachodzie przyśpieszyć, a nawet wywoływać, jeśli się da i gdzie się da.”
Stalin doskonale wiedział – wedle opinii b. Naczelnego Wodza – że „w systemach demokratycznych, gdzie elementem głównym jest żywy, wolny człowiek, gdzie istnieją takie „burżuazyjne przesądy”, jak prawa jednostki i potrzeby konsumpcyjne ludności, wyścig zbrojeń ma swoje granice, podczas gdy może być kontynuowany ad libitum w gospodarce totalistycznej, opartej o nowoczesne niewolnictwo, gdzie człowiek jako jednostka stał się niczym, a martwa cyfra jest czczonym fetyszem”.
Ogólnym celem strategii sowieckiej we wstępnej fazie wojny miało więc być – zdaniem Generała – doprowadzenie państw Zachodu do takiego stanu dezorientacji i osłabienia, aby druga faza, obejmująca okres decydujących działań wojennych, przebiegała w warunkach najpomyślniejszych dla strony sowieckiej. We wstępnej fazie stosowane będą wszystkie środki i metody strategii komunistycznej, aż do operacji zbrojnych włącznie, z tym jednak, że operacje te będą przeprowadzane przez „awangardy strategiczne, złożone z piątych kolumn i armii satelickich, wspomaganych przez Rosję Sowiecką, organizacyjnie i materiałowo, podczas gdy nienaruszone jej siły zbrojne stałyby w odwodzie generalnych frontów czerwonych aż do czasu przejścia do fazy decydującej”.
Przywódcy sowieccy byli prawdopodobnie pewni, że inicjatywa pozostanie całkowicie w ich ręku. W podobnym przeświadczeniu muszą ich utwierdzać – wedle Sosnkowskiego – „różne fakty, a więc kategoryczne odrzucanie przez demokracje wszelkiej myśli o działaniach prewencyjnych, liczne oświadczenia zachodnich mężów stanu, że państwa demokratyczne nigdy pierwsze nie rozpoczną działań zaczepnych, wreszcie przemożne na Zachodzie pragnienie uniknięcia wojny i związana z tym konfuzja pojęć, na skutek której przestaje się w końcu rozumieć, co jest wojną , a co nią nie jest.”
Równocześnie Sosnkowski bardzo zdecydowanie przeciwstawiał się remilitaryzacji Niemiec, twierdząc, że jest zupełnie niepojęte „ dlaczego demokracje, zawierając pod naciskiem smutnej potrzeby koalicje z imperializmem tym lub owym, dopuszczają, a nawet doprowadzają do tego, by na klęsce jednego żywił się i rozrastał drugi”. I ostrzegał, ze poparcie dla rewizjonistycznych dążeń niemieckich przekreśla nadzieję, na to, że w trakcie wojny, żołnierze polscy, przeszliby na stronę Zachodu. „Co najmniej więc w kalkulacji wojskowej państw zachodnich wartość bojową dwunastu dywizji niemieckich trzeba pomniejszyć w tej chwili o wartość dwudziestu dywizji polskich. (…) Co więcej jednak, decyzja odtwarzania sił zbrojnych Niemiec zachodnich wywołać musi i już wywołała analogiczna akcję sowiecką z tą jedynie różnicą, że najprawdopodobniej dywizje wschodnio-niemieckie powstaną o wiele szybciej”.
Wyrażał obawy przed odrodzeniem się imperializmu niemieckiego, który tylko czekał, aby zająć swe miejsce po pokonaniu imperializmu komunistycznego. Jedynym więc rozwiązaniem dla Zachodu było – wedle Sosnkowskiego – porzucenie czysto obronnej strategii, która nie jest w stanie przynieść zwycięstwa i przejście do ofensywy na „odcinku politycznym i ideowym”. „Dopiero ścisłe powiązanie w jedną całość – apelował „Szef” – elementów politycznych z elementami wojskowymi daje to, co nazywamy strategią – przy czym wedle wciąż ważnych zasad, sformułowanych przez Clausewitza, polityka powinna przodować i przewodzić sprawom wojskowym. Wielki już czas, by Zachód uprzątnął gruzy Jałty, określił swe cele polityczne, ogłosił wyraźny program organizacji politycznej świata po zgnieceniu imperializmu komunistycznego”.
Niezmiernie istotne jest także jasne potwierdzenie przez przywódców Zachodu, że celem tej walki jest „przywrócenie wolności i całości krajom zaprzedanym oraz poparcie dążeń niepodległościowych ludów i narodów podbitych”. Narody te liczące w sumie prawie 75 milionów ludzi mogą stać się czynnikiem osłabiającym Rosję Sowiecką od środka oraz naturalnym sprzymierzeńcem Zachodu. W konkluzji stwierdzał: „Pozostaje więc jedyna droga: uznać fakty, które mówią niedwuznacznie, że znajdujemy się we wstępnym okresie III wojny światowej; podjąć i wygrać całkowicie i na wszystkich polach walkę, narzuconą wolnemu światu przez stronę czerwoną. Na tej drodze istnieje przynajmniej jakaś szansa zmuszenia Rosji do przyjęcia warunków Zachodu, zanim jeszcze obecna, wstępna faza wojny rozwinie się w fazę drugą, totalną”.
Ostatni z tych wykładów powtórzył 15 grudnia 1952 roku podczas spotkania zorganizowanego przez Instytut Józefa Piłsudskiego, w trakcie swej pierwszej powojennej wizyty w Londynie. Sala Instytutu nie była w stanie pomieścić wszystkich chętnych, dla tych którzy nie znaleźli miejsca, rozmieszczono na klatce schodowej dodatkowe głośniki, aby umożliwić wysłuchanie referatu Sosnkowskiego.
W porównaniu z tekstem wykładu „brazylijskiego” wprowadził jedną ważną zmianę – z dużo większą nadzieją patrzył na wynik konfrontacji z Rosją Sowiecką. Źródłem tego optymizmu był wynik wyborów w Stanach Zjednoczonych – prezydent-elekt gen. Dwight Eisenhower zapowiedział porzucenie postawy defensywnej i przejście do ofensywy politycznej w stosunku do Kremla, zaniechanie „polityki powstrzymania” na rzecz polityki wyzwolenia narodów spoza żelaznej kurtyny. W trakcie kampanii wyborczej gen. Sosnkowski na zaproszenie obu kandydatów udał się w końcu października 1952 roku do Stanów Zjednoczonych aby przeprowadzić rozmowy z gen. Eisenhowerem (kandydatem republikańskim) oraz gubernatorem Adai Stevensonem (demokratą). To zaproszenie Generała wskazywało, iż koła rządowe w Ameryce musiały zapoznać się z „brazylijskimi” wykładami Sosnkowskiego i uznały, iż go za właściwego przedstawiciela Polonii. Komunikat prasowy stwierdzał: „Generał Sosnkowski w rozmowach poruszył aktualne tematy przedwyborcze, a mianowicie zagadnienie przywrócenia wolności narodom podbitym Europy Wschodniej. Obaj kandydaci zgodzili się z Generałem, ze wszelka akcja zachęcająca zniewolone narody do nieprzemyślanych i przedwczesnych zrywów byłaby bezcelowa, doprowadzająca jedynie dom likwidacji najlepszych cementów tych krajów. Generał Eisenhower określił pakt jałtański jako haniebny i oświadczył, że będzie kontynuował swoje poglądy wyrażone w polityce wyzwolenia Polski i innych podbitych narodów. (…) Gubernator Stevenson powołał się na prezydenta Woodrow Wilsona, który pomógł w odzyskaniu niepodległości Polski i dodał, że byłby bardzo szczęśliwy i dumy zostać wykonawcą politycznego testamentu Wilsona”.
Z tego też powodu, w zakończeniu swego wykładu w Londynie wyraził nadzieję, że Ameryka jest zdolna do przewodnictwa w rozpoczętej straszliwej walce z czerwonym „molochem”. „Bez nadziei i wiary żyć nie jest w stanie ani jednostka, ani zbiorowisko ludzki, ani społeczeństwo, ani naród, ani koalicje ludów. (…) Duchowy niepokój, graniczący z rozpaczą jest klimatem komunizmu, to dopuszczenie do tego, aby wiara w Amerykę z jej własnej winy uległa załamaniu, doprowadziłoby niewątpliwie do pogłębienia i upowszechnienia tego klimatu. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa oznaczałoby to zgubę wolnego świata. (…) Olbrzymia większość ludzi na świecie chce jeszcze wierzyć i ufać, że „Pax Americana” zdolna jest zapewnić wolność powszechną, przywrócić prawa narodów, zapewnić jednostkom prawo do szczęścia osobistego”.
Nie można winić Generała, że ostatecznie wniosek nowego prezydenta Eisenhowera z lutego 1953 roku o odrzucenie umów, które spowodowały ujarzmienie wolnych narodów, nie został przez Kongres uchwalony i za milczącą zgodą administracji odesłany ad acta. Podobny los spotkał wniosek specjalnej komisji Kongresu powołanej do zbadania zbrodni katyńskiej, który zobowiązywał rząd amerykański do przedstawienia tej sprawy do orzeczenie Organizacji Narodów Zjednoczonych.
Godziemba
Wybrana literatura:
Kazimierz Sosnkowski – Materiały historyczne
Kazimierz Sosnkowski – myśl – praca – walka
Ireneusz Wojewódzki – Kazimierz Sosnkowski podczas II wojny światowej
Maria Pestkowska – Kazimierz Sosnkowski
Janusz Zuziak – Dzieje Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie 1947-1997