Komisarz wystawy: dr Jan Główka
Miejsce ekspozycji:
Pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach

 
"Sanktuarium Marszałka Józefa
Piłsudskiego i Muzeum Legionów" zajmuje trzy pomieszczenia 
w południowo-zachodnim
narożniku parteru pałacu biskupów krakowskich w Kielcach: Sanktuarium, Sala
Sztandarowa, Baszta (dawny Sklep Skarbowy Pierwszy, Sklep Skarbowy Drugi i Sklepik Pod
Wieżą). Uroczyście otwarte 2 października 1938 r., (w okresie II wojny światowej i
tuż po wojnie zdewastowane, odtworzone w 1990 r.), utworzone z inicjatywy wojewody
kieleckiego dr Władysława Dziadosza (legionista 5 pułku piechoty legionów) mieści
się w pomieszczeniach, które w sierpniu i wrześniu 1914 r. (po zajęciu Kielc przez
oddziały strzeleckie) były kwaterą główną Józefa Piłsudskiego, a pałac stał się
siedzibą Komisariatu Wojsk Polskich, biura werbunkowego, drukarni, redakcji "Dziennika
Urzędowego Komisariatu WP", poczty polowej, biura przepustek oraz intendentury.

Swój kształt Sanktuarium zawdzięcza
warszawskiemu artyście rzeźbiarzowi, Stanisławowi Rzeckiemu, laureatowi konkursu
ogłoszonego przez wojewodę kieleckiego w 1937 r. Artysta znany m.in. z wykonania
polichromii kamienic warszawskiego Starego Miasta współpracował z artystą malarzem
Wacławem Borowskim, z kieleckim artystą rzeźbiarzem Wincentym Skuczyńskim oraz z
konserwatorem okręgowym dr Andrzejem Olesiem. Koncepcję urządzenia Sanktuarium
zatwierdziła Rada Artystyczno-Konserwatorską Miasta Kielc, której członkowie
gromadzili materiały archiwalne, relacje i wspomnienia. Wejście do Sanktuarium
prowadziło od strony południowego dziedzińca, poprzez portal z piaskowca zwieńczony
kartuszem z symboliką panopliową, orłem strzeleckim, literą "S" oraz
inicjałami "JP". Drzwi wejściowe ozdobiono odznakami 1 Brygady "Za
wierną służbę", Krzyżami Legionów i wężykiem generalskim; klamka ma postać
stylizowanej głowy orła. Nad wejściem umieszczono (na wysokości I piętra) wykuty w
płycie z piaskowca cytat z pieśni IV poematu 

J. Słowackiego "Beniowski".
Podobną symboliką – odznaka I Brygady, litery "S", inicjały "JP" –
ozdobiono trzy okna w zachodniej fasadzie pałacu, należące do Sanktuarium 
i Sali
Sztandarowej.

Do Sanktuarium wchodzimy obecnie przez
loggię wejściową w korpusie głównym pałacu (po prawej stronie tablica
upamiętniająca pobyt J. Piłsudskiego w tym miejscu w 1914 r., nad wejściem słowa
Marszałka: "Rzeczą żołnierza jest stworzyć dla Ojczyzny piorun co błyska, a gdy
trzeba uderzy") mijając stała ekspozycję Broni
i Uzbrojenia Europejskiego i
Wschodniego umieszczoną w dawnym pokoju adiutanta J. Piłsudskiego – Michała Fuksiewicza
(sala wyposażona pierwotnie w piec z cegły zaprojektowany przez St. Rzeckiego).

Sanktuarium
W osobistym pokoju Komendanta z 1914 r.
ozdobionym płytami z marmurów bolechowickich, dębnickich i kararyjskich, umieszczono
eksponaty stanowiące przedwojenne wyposażenie tego miejsca: w marmurowej niszy pomiędzy
oknami brązowe popiersie Marszałka, wykonane przez St. Rzeckiego. Zdewastowaną po II
wojnie światowej rzeźbę zrekonstruował w 1990 r. w Gliwickich Zakładach Urządzeń
Technicznych, artysta rzeźbiarz Krzysztof Nitsch; mundur marszałkowski J. Piłsudskiego
eksponowany 
w gablocie na ścianie północnej zastąpił zaginiony mundur strzelecki
ofiarowany do Sanktuarium w 1938 r. przez żonę Aleksandrę, wnękę z gablotą
wieńczył kartusz
 z inicjałem "JP", krzyżem Polonia Restituta i buławami
marszałkowskimi; w centralnym miejscu, na kolumnie z nieoszlifowanego marmuru
dębnickiego z czterema orłami strzeleckimi z inicjałami "JP" na tarczach
amazonek, ustawiono w 1938 r. rzeźbę maski pośmiertnej Marszałka wykonaną z alabastru
– w 1990 r. zaginiony oryginał zastąpiono gipsową kopią. Sanktuarium ozdobiono
detalami kamiennymi i żeliwnymi oraz sztukateriami zawierającymi elementy nawiązujące
do motywów strzeleckich, legionowych i chwały wojskowej. Na żyrandolu, portalach,
bramkach wejściowych, podłodze i krzyżowym sklepieniu odnaleźć można Krzyż
Legionów, inicjały "JP", daty urodzin i zgonu Józefa Piłsudskiego
(1867-1935), motyw Krzyża "Polonia Restituta", orły strzeleckie, odznaki 1
Brygady, wężyk generalski. Podobnie ozdobiono zrekonstruowane w 1990 r. kolorowe
witraże (pierwotnie wykonane w Krakowskim Zakładzie Witrażów S.G. Żeleński) w oknach
na ścianie zachodniej.

Sala Sztandarowa
W Sali Sztandarowej (w 1914 r. pokój
komendanta Kwatery Głównej Mieczysława Trojanowskiego), zgodnie z przedwojennymi
koncepcjami, umieszczono eksponaty nawiązujące do przewidywanego tutaj Muzeum Legionów.
W miejscu sztandarów 1, 2, 3, 4, 5, 6 pułku piechoty legionów, 2 pułku artylerii
lekkiej, 2 pułku szwoleżerów, 
2 pułku ułanów, umieszczono sztandar 1 Pułku Piechoty
Legionów WP, jednostki wywodzącej się z szeregów 1 Kompanii Kadrowej (sztandary z
okresu międzywojennego przekazał po II wojnie światowej do Muzeum Wojska Polskiego
ksiądz Walenty Ślusarczyk z Nowej Słupii w Górach Świętokrzyskich. Część jego
bogatych zbiorów, w tym pamiątki z okresu powstań narodowych oraz sztandar 2 Pułku
Artylerii Lekkiej – przed II wojną także w Sanktuarium – znajdują się obecnie w muzeum
klasztoru cystersów w Wąchocku). Wnętrze Sali Sztandarowej ozdobiono w 1938 r.
marmurową posadzką ułożoną w szachownicę, żeliwnym świecznikiem, inskrypcją
"JÓZEF PIŁSUSDSKI"; uchwyty sztandarów odlane z żeliwa posiadały motyw
Krzyża "Polonia Restituta", a okna (projekt i wykonanie w Krakowskim Zakładu
Witrażów S.G. Żeleński) wypełniono w 1938 r. gomółkami.

Centralne miejsce na wprost wejścia
zajmuje obecnie obraz lwowskiego malarza-batalisty Stanisława Batowskiego
przedstawiający "Wkroczenie strzelców 
J. Piłsudskiego do Kielc". Artysta
uchwycił moment przywitania przez kielczan strzelców wraz z Józefem Piłsudskim,
Kazimierzem Sosnkowskim i Tadeuszem Kasprzyckim na ulicy Dużej (obecnie Jana Pawła II)
12 sierpnia 1914 r. (przed wojną obraz ten stanowiący główną część tryptyku
znajdował się od 1935 r. w Sali Kominkowej Domu WF i PW im. Marszałka J. Piłsudskiego
– Wojewódzki Dom Kultury). Obok niego obraz (oryginał w Muzeum Wojska w Kołobrzegu)
przedstawiający potyczkę na ulicy Konstantego (obecnie H. Sienkiewicza) przed Hotelem
"Bristol". Trzecia część – walki strzelców pod Karczówką – zaginęła.
Całość dzieła St. Batowskiego możemy zobaczyć na szkicu olejnym jego autorstwa.

Uwagę zwracają niezrealizowane
projekty "Sanktuarium" kieleckiego artysty malarza Henryka Czarneckiego. Na
środku sali na marmurowym stoliku umieszczono "Księgę Złotą Miasta Kielc" –
kronikę miejską – w której odczytać można wpisy osobistości życia politycznego
przybywających do miasta przed II wojną światową: autografy marszałka Edwarda Rydza
Śmigłego, gen. Kazimierza Sosnkowskiego i ministra Józefa Ulrycha. 

O wydarzeniach z sierpnia 1914 r. przypomina również model "Pomnika
Czynu Legionowego", odsłoniętego 2 października 1938 r. na Rogatce
Krakowskiej 
wg
projektu Jana Raszki (odtworzony w 1991 r.).

Baszta – Kaplica Matki Boskiej
Ostrobramskiej

Ostatnim etapem rekonstrukcji Sanktuarium było odtworzenie kaplicy Matki
Boskiej Ostrobramskiej w baszcie. Kaplicę poświęcił 7 lutego 2005 r. biskup
kielecki 
ks. Kazimierz Ryczan. Na ołtarzu w niszy okiennej wyłożonej miedzianą,
patynowaną blachą, zdobioną  mosiężnymi
guzami, umieszczono wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej, pod nim cztery kute
z żelaza świeczniki. Przywrócono oryginalną szaro-błękitną kolorystykę
ścian, u sufitu zawieszono ozdobny żyrandol. Świadkiem przedwojennego wyposażenia
jest okienko z gomółkowymi szybkami oprawionymi w ołów, znajdujące się
przy schodach wiodących na wyższe kondygnacje baszty. Dwa duże okna zasłonięte
drewnianymi okiennicami miały pierwotnie podobne oszklenie. 
pr. dr Jan Główka

Tekst i zdjęcie udostępnione przez Muzeum Narodowe w Kielcach

http://www.muzeumkielce.net/index.html 

Zobacz także artykuł o Sanktuarium