Życie i działalność Kazimierza Sosnkowskiego przez wiele lat bądź to pozostawały na marginesie zainteresowań historiografii polskiej, bądź też spotykały się z uproszczonym i schematycznym podejściem. Najczęściej wspominano o Generale, stwierdzając objęcie przez niego funkcji Naczelnego Wodza po śmierci gen. Sikorskiego i omawiając powrót Piłsudskiego z Magdeburga do Warszawy. W bardziej „szczegółowych” opracowaniach poruszano problem założenia Związku Walk Czynnej, a zwłaszcza postawy Sosnkowskiego wobec zamachu majowego i Powstania Warszawskiego, w obu ostatnich wypadkach bezrefleksyjnie posądzając go o hamletyzm. Częstokroć też zarzucano mu brak realizmu w podejściu do relacji polsko-sowieckich podczas II wojny światowej, krytykując jego postawę w tej kwestii i przeciwstawiając ją polityce Władysława Sikorskiego, Stanisława Mikołajczyka, Tadeusza Romera, Stanisława Kota, o której wyrażano się z uznaniem.
Ostatnio zaobserwować można wzrost zainteresowania osobą Kazimierza Sosnkowskiego. Przejawem tego była publikacja pracy Ireneusza Wojewódzkiego „Kazimierz Sosnkowski podczas II wojny światowej. Książę niezłomny czy Hamlet w mundurze” a jeszcze wcześniej – biografii Generała autorstwa Marii Pestkowskiej, która w dość popularnej formie przybliżała osobę Szefa szerokiemu gronu czytelników, nie tylko historyków. Nie można jednak obecnego stanu badań nad życiem Sosnkowskiego uznać za zadowalający. W żadnym stopniu nie zmieniła tego, roszcząca sobie pretensje do miana dzieła naukowego, książka autorstwa Lecha Wyszczelskiego, co najmniej kontrowersyjna z punktu widzenia merytorycznego i metodologicznego. Z tym większym uznaniem powitać należy opublikowanie w 2012 r. przez IPN albumu poświęconego osobie Generała, autorstwa Jerzego Kirszaka.
Autor, wrocławski historyk i doskonały znawca biografii „Szefa” ma już na swoim koncie wiele osiągnięć w dziedzinie wydobywania z zapomnienia postaci Sosnkowskiego i obalania mitów dotyczących jego postaci. Wystarczy wymienić tak cenne inicjatywy, jak opracowanie kilka lat temu „Wyboru Pism” Sosnkowskiego, i poprzedzenie tej publikacji obszernym rysem biograficznym, zredagowanie materiałów z wrocławskiej konferencji poświęconej Sosnkowskiemu czego efektem było wydawnictwo „Kazimierz Sosnkowski – żołnierz, humanista, mąż stanu. W 120 rocznicę urodzin” czy wreszcie szczególnie wartościowe ustalenia dotyczące problemy sukcesji po marszałku Piłsudskim w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych oraz postawy Sosnkowskiego wobec Powstania Warszawskiego.
Recenzowany album stanowi efekt 20-letniej pracy autora i rzadko spotykanej pasji badawczej. Prezentuje w postaci dobrze zestawionych materiałów koleje życia i działalności Sosnkowskiego.
Właściwą część książki poprzedza słowo wstępne Jadwigi Piłsudskiej-Jaraczewskiej i obszerny zarys biografii Generała autorstwa J. Kirszaka. Przy tej okazji autor po raz kolejny dowiódł doskonałej znajomości meandrów życiorysu i działalności polityczno-wojskowej Szefa, obalając też liczne mity i wyjaśniając kontrowersje związane z tą kwestią. Zastrzeżeń nie budzi chronologiczna konstrukcja albumu. Rozdział I dotyczy pochodzenia Sosnkowskiego i jego rodziny. Kolejny, obejmujący lata 1885-1913, zawiera wyjątkowo cenne fotografie i reprodukcje, w tym protokół przesłuchania Sosnkowskiego przez carską policję z grudnia 1904 r. czy listę zatrzymanych w tym czasie przez Rosjan studentów z nawiskiem przyszłego Naczelnego Wodza WP. Również kolejna część pracy, skupiająca się na latach 1914-1920, jest dowodem rzetelności autora. Prezentowane są w niej tak interesujące materiały jak reprodukcje rozkazów Szefa Sztabu I Brygady, fotografie Sosnkowskiego dokonane na froncie I wojny światowej czy liczne materiały dotyczące działań Armii Rezerwowej, zwycięsko dowodzonej przez Generała w 1920 r. Rozdział kolejny otwierają materiały związane z wizytą ówczesnego ministra Spraw Wojskowych, we Francji w 1921 r., a kończą fotografie i dokumenty dotyczące Zjazdu Legionistów w 1939 r. Uderza mnogość fotografii i dokumentów, w głównej mierze publikowanych po raz pierwszy. Rozdział ten należy uznać za jeden z najbardziej wartościowych w tej cennej pracy. Kolejna część obejmuje najbardziej chyba tragiczny okres życia Generała, rozpoczęty nieudanymi początkowo próbami uzyskania przydziału do wojsk bijących się we wrześniu 1939 r., poprzez dramatyczne dowodzenie tzw. Frontem Południowym, wreszcie – udział w pracach rządu polskiego na wychodźstwie, organizację struktur konspiracyjnych w Kraju, przymusową „emigrację wewnętrzną” w latach 1941-1943 i pełne trudu pełnienie funkcji Naczelnego Wodza, zakończone kontrowersyjną dymisją z tej funkcji, udzieloną Generałowi przez Prezydenta RP 30 września 1944 r. Dokumentując ten jeden z najważniejszych etapów w życiorysie Sosnkowskiego, autor dowiódł ponownie sumienności i dociekliwości badacza. Szacunek wzbudzają dogłębne i żmudne kwerendy, jakich musiał dokonywać, ażeby uzyskać tak świetne wyniki. Uwagi te tyczą się rzecz jasna również pozostałych części pracy. Podobnie ostatni okres życia Generała – lata 1944-1969 spędzone w Kanadzie – został zobrazowany unikatowymi materiałami, zawierającymi szczególnie interesujące fotografie dokumentujące prywatne życie Sosnkowskiego.
Na szczególną uwagę zasługują dwa ostatnie rozdziały. Pierwszy dotyczy pięciu synów Szefa, „Budrysów”, przybliżając szerszemu gronu czytelników ich losy i działalność emigracyjną. Udokumentowanie tej kwestii to kolejny dowód na wszechstronność i szczegółowość zainteresowań autora, podobnie jak zamykający album rozdział pt. „Pamięć” prezentujący m. in. pośmiertne wspomnienia o Generale, dokumentujący uroczystości złożenia jego prochów w Ojczyźnie w 1992 r., przedstawiający nieliczne niestety tablice upamiętniające i skromny pomnik Sosnkowskiego, jak również przekłady poetyckie i dzieła artystyczne Szefa.
Pozytywnie ocenić należy też zewnętrzną formę książki, szczególnie istotną przy tego rodzaju publikacji. Odpowiedni papier i format, twarda oprawa, zwiększają jeszcze walory albumu.
Trudno dopatrzyć się błędów, uchybień czy nawet uproszczeń autora. Wręcz przeciwnie, zaakcentować należy szczegółowość, solidność pracy wykonanej przez J. Kirszaka. Książka stanowi swoisty pomnik nie tylko Generała, ale i trudu wrocławskiego historyka. Raz jeszcze podkreślić należy wyzwania, jakim sprostał autor: konieczność przeprowadzenia żmudnych kwerend, dotarcia do rozproszonych materiałów, weryfikowania nieraz wydawać by się mogło raz na zawsze przyjętych ustaleń, upór i pasję badawczą. Album jest doskonałym prognostykiem, pozwalającym spodziewać się pełnej biografii Kazimierza Sosnkowskiego autorstwa Jerzego Kirszaka, która, podobnie jak prezentowana praca, przyczyni się do zapełnienia wielu braków w historiografii dziejów ojczystych.
Informacje o książce:
Autor: Jerzy Kirszak
Tytuł: Generał Kazimierz Sosnkowski 1885-1969
Wydawnictwo: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Rok wydania – 2012
ISBN: 978-83-7629-370-7
Oprawa: twarda
Liczba stron: 474
Ocena recenzenta:
Temat i treść: 10/10
Język, styl i kompozycja tekstu: 10/10
Forma wydawnicza: 10/10
Autor recenzji:
Ariel Orzełek – student historii na UMCS, autor pracy licencjackiej poświęconej zagadnieniu relacji Kazimierza Sosnkowskiego z Józefem Piłsudskim, obecnie przygotowuje pracę magisterską poświęconą poglądom i przekonaniom politycznym Kazimierza Sosnkowskiego w latach 1918-1926. Zainteresowania badawcze: relacje świata polityki i wojskowości w II Rzeczypospolitej, poglądy, przekonania i koncepcje polityczne czołowych działaczy obozu piłsudczykowskiego.