Powrót Józefa Piłsudskiego z Magdeburga w dniu 10 listopada 1918 r. rozpoczął nowy okres w zakresie kształtowania ustroju Polski. Objęcie przez niego pełni władzy w dniu 14 listopada 1918 r. znalazło odzwierciedlenie w wydanym cztery dni później dekrecie Naczelnika Państwa o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej[1]. Władza ta miała z góry ograniczony czasokres działania. Punktem krańcowym był wybór Sejmu Ustawodawczego. Głosowanie do niego odbyło się 26 stycznia 1919 r. 10 lutego tegoż roku miało miejsce pierwsze posiedzenie nowo wybranego Sejmu. Dziesięć dni później Józef Piłsudski złożył funkcję Tymczasowego Naczelnika Państwa na ręce Marszałka Sejmu Ustawodawczego Wojciecha Trąmpczyńskiego[2]. W tym samy dniu Sejm Ustawodawczy podjął uchwałę składającą się z dwóch części. W pierwszej przyjmował oświadczenie o złożeniu urzędu Naczelnika Państwa przez Józefa Piłsudskiego i składał mu podziękowanie za pełnienie urzędu dla dobra państwa. Druga część stanowiła, że „do ustawowego uchwalenia tej części Konstytucji, która  określi zasadnicze przepisy o organizacji naczelnych władz w państwie polskim, Sejm powierza dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa Józefowi Piłsudskiemu na następujących zasadach:

1.    Władzą suwerenną i ustawodawczą w Państwie Polskim jest Sejm Ustawodawczy; ustawy ogłasza Marszałek z kontrasygnatą Prezydenta Ministrów i odnośnego Ministra fachowego.
2.    Naczelnik Państwa jest przedstawicielem Państwa  i najwyższym wykonawcą uchwał Sejmu  w sprawach cywilnych i wojskowych.
3.    Naczelnik Państwa powołuje rząd w pełnym składzie  na podstawie porozumienia  z Sejmem.
4.    Naczelnik Państwa oraz Rząd są odpowiedzialni przed Sejmem za sprawowanie swego urzędu.
5.    Każdy akt państwowy Naczelnika Państwa wymaga podpisu odnośnego Ministra”[3].

   Autorem projektu uchwały był członek Konwentu Seniorów Sejmu Ustawodawczego, poseł Polskiego Stronnictwa Ludowego Franciszek Bardel. Był z wykształcenia prawnikiem, adwokatem, ale nie konstytucjonalistą. Także wśród pozostałych członków Konwentu Seniorów zabrakło osób potrafiących przygotować spójny projekt uchwały. W trakcie dyskusji nad nim pojawiały się głosy zarówno żądające likwidacji stanowiska Naczelnika Państwa, jak i powierzenia jego kompetencji Marszałkowi Senatu. Zdecydowało jednak stanowisko przedstawicieli partii centrowych i lewicowych, którzy opowiedzieli się za dalszym sprawowaniem funkcji głowy państwa przez Józefa Piłsudskiego.  Jednak cały Konwent Seniorów przyjął następujący wniosek.: „Z uwagi na anormalny stan, jaki wytwarza łączenie w rękach jednej osoby najwyższej władzy wojskowej i cywilnej, zgodzono się, że stan taki powinien trwać możliwie krótko i w tym celu postanowiono protokolarnie stwierdzić, że projekty konstytucji po pierwszym czytaniu, które może się ciągnąć najdłużej przez trzy posiedzenia, będą odesłane do komisji konstytucyjnej z poleceniem przedłożenia sprawozdania o organizacji naczelnych władz w państwie najdalej do 3 tygodni, tak aby zasady te można było w ciągu 4 tygodni uchwalić”[4].

   Projekt przedstawiono Józefowi Piłsudskiemu, który go „aczkolwiek niechętnie zaaprobował”[5].

   Brak merytorycznego przygotowania do tworzenia przepisów rangi konstytucyjnej spowodował uchwalenie przepisów obarczonych licznymi błędami i nieścisłościami. Do najważniejszych należy zaliczyć niedookreślony sposób porozumiewania się Naczelnika Państwa z Sejmem w kwestii powoływania rządu w pełnym składzie. Zastrzeżenia budziła także możliwość zakończenia kadencji Naczelnika Państwa w każdej chwili, niezależnie od długości trwania kadencji Sejmu Ustawodawczego. Nie określono także kompetencji Naczelnika Państwa, jako najwyższego wykonawcy uchwał Sejmu w sprawach cywilnych i wojskowych. Nie uwzględniono także w uchwale bliższych przepisów odnoszących się do rządu czy władzy sędziowskiej.

   W świetle postanowień „Krótkiej konstytucji” Naczelnik Państwa odpowiadał za swe działania zarówno politycznie jak i konstytucyjnie. Bez zgody rządu, wyrażonej w formie kontrasygnaty, nie mógł podejmować decyzji dotyczącej polityki państwa. Józef Piłsudski od momentu wejście w życie konstytucji z 20 lutego 1919 r. zmuszony został do praktycznego zakreślania ram swych kompetencji w zakresie powoływania i odwoływania rządu. Przychylając się do żądań partii politycznych wchodzących w skład Sejmu, powołał w dniu 27 lutego 1919 r. Ministra Spraw Wojskowych (do tego dnia na czele resortu stał kierownik płk Jan Wroczyński)[6]. Uczynił to jednak bez porozumienia się w jakikolwiek sposób z Sejmem. Spotkało się to z protestami posłów, szczególnie tych z prawej strony sceny politycznej. Przywódcy partyjni ustalili nieformalnie między sobą, prawdopodobnie na Konwencie Seniorów, że Sejm przyjmuje nominację ministra spraw wojskowych dokonaną po porozumieniu się Naczelnika Państwa z Marszałkiem Sejmu[7]. Tu także nie określono, na czym miałoby polegać owo porozumienie. Stworzyło to precedens polegający na przyjmowaniu przez Sejm informacji o powoływaniu nowych ministrów i w pewnym zakresie wyeliminowanie organu najwyższej władzy państwowe z obsadzania przynajmniej części stanowisk ministerialnych.

   Tym sposobem Józef Piłsudski zagwarantował sobie obsadzanie jednego z resortów siłowych swoim przedstawicielem. Podobna próbę podjął również w zakresie obsady ministerstwa spraw zagranicznych. Miało to o tyle duże znaczenie, że koncepcje polityczne Naczelnika Państwa były zgoła odmienne od prezentowanych przez silnie reprezentowane w Sejmie Ustawodawczym partie o charakterze narodowodemokratycznym. Nie każdy z ministrów spraw zagranicznych był człowiekiem delegowanym przez Józefa Piłsudskiego, ale często udawało mu się eliminować kandydatów reprezentujących odmienne koncepcje.

   Przez okres trzech lat praktycznie nie dochodziło do sporów dotyczących powoływania prezydenta Rady Ministrów i ministrów. Tak praktykę powoływania szefa gabinetu opisuje polityk Polskiego Stronnictwa Ludowego Maciej Rataj: „Stosując się, wbrew swej chęci i wyraźnie ujawnionemu zdaniu, do opinii Konwentu Seniorów, zgodził się Naczelnik Państwa na taką interpretację tzw. Małej konstytucji(„powołuje rząd…  na podstawie porozumienia z Sejmem”), która role głowy państwa przy mianowaniu premiera sprowadziła do mechanicznego podpisu pod decyzją ostateczną sejmu. A nawet nie sejmu jako takiego! „Wybór” premiera dokonywał się w gabinecie marszałka sejmu na tzw. Konwencie Seniorów, na który przychodziła starszyzna sejmowa (prezesi i wiceprezesi lub, w ich nieobecność, specjalni delegaci klubu). Rzucano nazwiska kandydatów na premierostwo, zwykle rzucał je marszałek, zagajając konwent: „wysuwa się w rozmowach…”

   Po wymianie zdań następowało oświadczenie się za kandydaturą, przy czym każdy z prezesów reprezentował tyle głosów, ilu członków liczył klub. Dyrektor kancelarii sejmowej, p. Pomykalski, ze spisem klubów przed oczyma, zliczał głosy padające za i przeciw”. Jeśli kandydat otrzymał tą drogą większość, konferencja była skończona; marszałek sejmu jechał do Belwederu, zapytawszy przedtem kandydata o zgodę, by przedstawić Naczelnikowi Państwa decyzję ”Sejmu”. Naczelnik wezwawszy dla formy kandydata, wystawiał mu dokument powierzający mu „w porozumieniu z Sejmem” tworzenie gabinetu.

   Jeśli kandydat pierwszy nie uzyskał większości, brano drugiego i tak – aż do skutku!”Dzicy”, nie należący do żadnego klubu i nie mający wskutek tego zastępstwa w Konwencie Seniorów, cedowali swoje głosy do rozporządzenia zaprzyjaźnionym klubom, afiliowali się, biorąc w ten sposób pośredni udział w „Wyborze” premiera. Głos ich nieraz decydował!”[8].

   W dniu 17 marca 1921 r. uchwalona została konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej zwana powszechnie „konstytucją marcową”[9]. Zgodnie z ustaleniami z lutego 1919 r. Naczelnik Państwa powinien w tym momencie złożyć swój mandat. Jednak na podstawie art. 2 ustawy przechodniej z dnia 18 maja 1921 r. do Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 marca 1921 r. w sprawie czasowej organizacji władzy zwierzchniej Rzeczypospolitej[10] Józef Piłsudski miał sprawować swą władzę do momentu wyboru Prezydenta RP przez Zgromadzenie Narodowe.

    Od września 1921 r. funkcję prezydenta ministrów sprawował Antoni Ponikowski. W marcu 1922 r. nastąpiło krótkie przesilenie rządowe, które spowodowało niewielkie zmiany w składzie Rady Ministrów. Jednym z punktów spornych było obsadzenie stanowiska ministra spraw zagranicznych. Faworytem Józefa Piłsudskiego był August Zaleski[11]. Jednak Antoni Ponikowski nie ustąpił i ministrem pozostał Konstanty Skirmunt.

Antoni Ponikowski

 

   Wiosną 1922 r. w Genui odbywała się międzynarodowa konferencja gospodarcza, która miała m.in. za zadanie włączyć do światowej wymiany handlowej Rosji Sowieckiej. W czasie jej trwania niespodziewanie doszło do podpisania układu w Rapallo, którego stronami była Rzesza Niemiecka i Rosja Sowiecka. Zbiegło się to w czasie z wypowiedziami brytyjskiego premiera Davida Lloyd Georga dotyczącymi rewizji zachodnich granic Polski na korzyść Niemiec[12]. Te dwa wydarzenia w opinii Józefa Piłsudskiego stanowiły o wzroście zagrożenia dla Polski. W związku dnia 2 czerwca 1922 r. w Belwederze odbyło się posiedzenie Rady Ministrów, w trakcie którego zadał pytanie „czy państwo polskie znajduje się w stanie zagrożenia”. Po wysłuchaniu wystąpienia ministra spraw zagranicznych Rada Ministrów uznała, że polityka państwa polskiego musi pozostać pokojowa. Decyzje rządu nie usatysfakcjonowały Naczelnika Państwa, co było podstawą dla gabinetu o podaniu się do dymisji. Nie została ona przyjęta, a nazajutrz Józef Piłsudski zaprosił ministrów ponownie do Belwederu na dzień 6 czerwca. Tego dnia poinformował rząd o przyjęciu dymisji[13].

   Dzień później Konwent Seniorów zaprosił Józefa Piłsudskiego na swe posiedzenie w dniu 8 czerwca. W trakcie spotkania uzasadnił przyczyny swej decyzji. Wskazał na zbliżające się wybory i niekorzystną atmosferę międzynarodową. W takiej sytuacji rządzić powinien gabinet posiadający duży autorytet, którego brak było żadowi Ponikowskiego. Naczelnik przekazał pismo objaśniające okoliczności dymisji na ręce marszałka Trąmpczyńskiego[14].

Wojciech Trąmpczyński

 

   Zdaniem Janusza Farysia Komendant chciał osiągnąć dwa cele doprowadzając do dymisji Antoniego Ponikowskiego. Pierwszy związany był z chęcią posiadania na okres kampanii wyborczej premiera realizującego jego wolę. Drugi związany był z obsadą stanowiska ministra spraw zagranicznych. Dotychczasowy minister realizował koncepcje przeciwników politycznych Marszałka[15].

   Od 7 czerwca rozpoczęły się prasowe ataki na głowę państwa. Zarzucano mu chęci wszczęcia działań wojennych i zapędy dyktatorskie. Ponadto próbowano interpretować w taki sposób zapisy konstytucji, aby wykazać, że przyjęcie dymisji rządu było sprzeczne z prawem.  Celował w tym szczególnie Stanisław Stroński[16].

   Na kształt nowego gabinetu wpływ miał mieć układ sił w parlamencie. Partie polityczne reprezentujące prawicę miały zbliżoną liczbę posłów do ugrupowań centrowych, lewicowych i mniejszości narodowych. Klubem, który nie stanowił znaczącej siły był Klub Pracy Konstytucyjnej. Jednak jego 16 głosów stanowiło o możliwości zawiązania koalicji.

   Pierwotnie Konwent Seniorów próbował powołać po raz trzeci z rzędu na stanowisko prezydenta ministrów Antoniego Ponikowskiego. 9 czerwca Trąmpczyński poinformował o tym Józefa Piłsudskiego. Jednak stanowcza odmowa ze strony samego kandydata zakończyła pierwszy etap wyznaczania kandydata na premiera. Dwa kolejne dni Naczelnik Państwa spędził na konsultacjach z klubami parlamentarnymi. Starał się uzyskać od nich informację czy istnieje szansa na sformowanie rządu opartego o większość parlamentarną oraz jak interpretują zapis „Małej konstytucji” dotyczący powoływania przez niego rządu w porozumieniu z Sejmem.  Szczególnie istotne było czy partie stanowisko Konwentu Seniorów traktują jako opinię czy jako wolę Sejmu. O ile odpowiedzi na pierwsze pytanie były jednoznaczne i potwierdzały, że w danym momencie nie ma szans na powołanie gabinetu opartego o większość sejmową, to w drugim przypadku zdania były mocno podzielone[17].

   Józef Piłsudski, po zakończeniu konsultacji, pojawił się dnia 12 czerwca na posiedzeniu Konwentu Seniorów. Poprosił o oficjalną interpretację trzeciego punktu konstytucji z lutego 1919 r. Według niego wyłoniły się trzy zagadnienia wymagające jednoznacznego rozstrzygnięcia. Naczelnik Państwa pisał:
„1. »Naczelnik Państwa powołuje rząd w pełnym składzie«. Czy ja, jako Naczelnik Państwa, mam czynną rolę i jaką?
2. Powiedziane jest »na podstawie porozumienia«. Co to ma oznaczać? Ta część jest najtrudniejsza dla mnie. Nie może mieć charakteru decyzji i uchwały, skoro jest mowa o porozumieniu. Moje zrozumienie mówi, że jakaś forma musi być znaleziona, ażeby to mogło być porozumienie. Gdzieś decyzje trzeba umieścić.
3. Powiedziane jest: »z Sejmem«. Trzecia ta kwestia, w która najmniej mogę wchodzić: pojecie Sejmu, wywołuje istotę plenum. Wprowadza jednak praktykę na tak nowe tory,że wątpię, aby uzus plenum mógł być zastosowany”[18]

   14 czerwca doszło do posiedzenia Komisji Konstytucyjnej, w trakcie którego debatowano na temat pytań zadanych przez Naczelnika Państwa. Przedstawiono trzy propozycje, które były konsekwencją stosunku danego ugrupowania do Józefa Piłsudskiego. Najbardziej przychylną mu interpretację przedstawił klub Polskiej Partii Socjalistycznej.  Według niej inicjatywa i decyzja  w sprawie powołania rządu powinna przysługiwać Naczelnikowi Państwa, Sejm może zadecydować inaczej, ale tylko na posiedzeniu plenarnym. Co do drugiej kwestii, to rząd powinien stanąć przed Sejmem celem uzyskania wotum zaufania. Ostatnie zagadnienie interpretowano w ten sposób, że Naczelnik zasięga opinii Marszałka i stronnictw w formie jaką w danym momencie uzna za najlepszą.

   Druga propozycja interpretacji wyszła ze strony Narodowego Zjednoczenia Ludowego, Klubu Pracy Konstytucyjnej oraz Zjednoczenia Mieszczańskiego.  Uznawała ona, że inicjatywa powołania rządu należeć z reguły powinna do Naczelnika Państwa.  W przypadku braku propozycji tegoż lub braku zgody Konwentu to on właśnie większością reprezentowanych głosów winien desygnować premiera.

   Trzecia propozycja pochodząca od Związku Ludowo-Narodowego, Narodowo-Chrześcijańskiego Stronnictwa Robotniczego oraz Narodowo-Chrześcijańskiego Stronnictwa Ludowego została szybko wycofana, a poparcia udzieliły one drugiej z przedstawionych propozycji.

   Dnia 16 czerwca zebrał się Sejm, na posiedzeniu przedstawiono wyniki obrad Komisji Konstytucyjnej. Poseł Rosset referował propozycję większości. Jako uzasadnienie dla zgłoszonego stanowiska przedstawiał chęć ograniczenia kompetencji Pierwszego Marszałka Polski, który w swych rękach kumulował władzę Naczelnego Wodza i Naczelnika Państwa. Referentem wniosku mniejszości był Maciej Rataj. Ukazywał on propozycje większości jako sprzeczną z obowiązującymi zapisami „Małej konstytucji”. Według niego Sejm nie ma możliwości przeniesienia swych kompetencji na Konwent Seniorów i czynić z niego instytucji uchwalającej i decydującej.

   Podjęta pod dyskusji uchwała stanowiła autentyczną wykładnię prawa. Zgodnie z nią: „Wyrazy Naczelnik Państwa powołuje i wyrazy na podstawie porozumienia z Sejmem interpretuje Sejm w ten sposób, że inicjatywa w wyznaczaniu premiera należy z reguły do Naczelnika Państwa i że w braku propozycji Naczelnika Państwa lub braku zgody ze strony Sejmu Ustawodawczego reprezentowanego przez organ regulaminowo ustanowiony Sejm przez ten organ większością reprezentowanych głosów desygnuje premiera.”. Wniosek przeszedł większością 5 głosów[19].

   Zrodził sie jednak nowy problem interpretacyjny. Użyty w uchwale zwrot „desygnuje” można było rozumieć różnorako. Tak pisze o tym Michał Pietrzak: „nie wiadomo było z kolei, czy desygnacja jest równoznaczna z powierzeniem misji tworzenia rządu, co oznaczałoby przejecie przez Sejm dotychczasowych uprawnień głowy państwa, czy też oznacza tylko wskazanie osoby posiadającej jej zaufanie, która formalne uprawnienia do rozpoczynania starań i zabiegów wokół utworzenia rządu uzyskać może jedynie od Naczelnika Państwa. Wątpliwość te musiała rozstrzygnąć praktyka.”[20].

   Interpretacja uchwały przez Naczelnika Państwa szła w kierunku uznania, że jego kompetencje wynikające z uchwały konstytucyjnej zostały uszczuplone. Miał on jedynie wskazywać kandydata, a desygnować miał go organ sejmowy.

   Dzień później Sejm powołał organ pod nazwą Komisja Główna., Do jej kompetencji należeć miała sprawa przesileń rządowych oraz innych, bliżej nie sprecyzowanych zagadnień. Powoływani do niej mieli być reprezentanci klubów parlamentarnych oraz grup poselskich w ilości jeden reprezentant na pięciu posłów, a w przypadku dużych klubów w proporcji jeden na dwunastu. Jednak reprezentacja nie mogła być liczniejsza niż 6 posłów z klubu bądź grupy poselskiej. Obradom Komisji miał przewodniczyć Marszałek Sejmu.

   Naczelnik Państwa po otrzymaniu informacji o sposobie interpretacji zapisów konstytucji odpowiedział zrzeczeniem się inicjatywy do powołania kolejnego rządu.  Zaskoczyło to stronnictwa prawicowe, które nie miały gotowej własnej kandydatury na premiera. Jednak już na drugim posiedzeniu Komisji Głównej prawica zgłosiła na stanowisko prezydenta ministrów Wojciecha Korfantego. Spotkało się to ze zdecydowanym sprzeciwem stronnictw lewicowych. W następstwie takiego stanowiska zgłoszono kandydaturę Stefana Przanowskiego. Zyskał on poparcie większości stronnictw sejmowych. O fakcie tym marszałek Trąmpczyński poinformował Józefa Piłsudskiego. Ten jednak nie wydał dekretu powierzającego misję utworzenia rządu Przanowskiemu.  Dekret taki wręczył kandydatowi na premiera marszałek Sejmu Trąmpczyński, który tym samym próbował przejąć uprawnienia przysługujące głowie państwa. Ponadto prawica próbowała wprowadzić do rządu poprzedniego ministra spraw zagranicznych Skirmunta. Wywołało to sprzeciw Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast”, a w konsekwencji rezygnację kandydata.

   Na posiedzeniu Sejmu w dniu 20 czerwca posłowie PPS zgłosili wniosek o naruszenie uchwałami z 16 i 17 czerwca 1922 r. małej konstytucji i konstytucji uchwalonej 17 marca 1921 r. Zarzucono nieprawność powołania Komisji Głównej jak i działań marszałka Sejmu. Debata w dniu 24 czerwca zakończył się głosowaniem, w którym wniosek o ponowne zajęcie się sprawą odrzucono. Równolegle na posiedzeniu Komisji Głównej toczyła się batalia skierowana przeciwko stronnictwom prawicowym zmierzającym do zawłaszczenia uprawnień Naczelnika Państwa w zakresie powoływania gabinetu. Zmusiło to marszałka Sejmu do złożenia wizyty Józefowi Piłsudskiemu i przekazanie prośby o przejęcie inicjatywy w procesie tworzenia rządu. Naczelnik wyraził zgodę pod warunkiem zwrócenia się do niego z taką prośbą przez Sejm Ustawodawczy. Komisja Główna przychyliła się do żądania i jednogłośnie poprosiła Marszałka o desygnowanie premiera.

   Kandydatem Naczelnika Państwa na szefa Rady Ministrów został Artur Śliwiński, dotychczasowy wiceprezydent warszawy. Na posiedzeniu Komisji Głównej kandydatura Artura Śliwińskiego uzyskała poparcie 226 posłów. Wobec tego Józef Piłsudski wystosował pismo do niej, w którym stwierdzał, że uchwałę dotycząca powołania Artura Śliwińskiego „przyjmuje w tym rozumieniu, że nie stanowi ona rozstrzygnięcia poruszonej przeze mnie sprawy zasadniczej, dotyczącej prawno-państwowych zasad tworzenia rządu w Polsce, lecz jest jedynie odroczeniem tego konstytucyjnego zagadnienia. Ze względu na zasadniczy i ważny dla państwa charakter sprawy proszę o możliwie spieszne jej załatwienie”[21]

Artur Śliwiński

   Desygnowany na premiera A. Śliwiński rozpoczął formowanie gabinetu. Stronnictwa prawicowe podjęły akcje zmierzającą do utrudnienia sformowania rządu, a następnie uzyskania przez niego wotum zaufania od Sejmu. 5 lipca prezydent ministrów wygłosił expose na forum parlamentu. Spowodowało ono trwająca przez trzy posiedzenia dyskusję, która zakończył się uchwaleniem wniosku odmawiającego gabinetowi zaufania ze strony Sejmu.

   Obalenie przez prawicę rządu nie dawało jej równocześnie gwarancji uzyskania większości dla nowej rady Ministrów. Stronnictwa centrolewicowe nie zamierzały popierać inicjatywy swoich przeciwników politycznych, a wyczekujące stanowisko zajął Klub Pracy Konstytucyjnej, który okazał się partnerem niezbędnym dla każdej ze stron, która myślała o formowaniu gabinetu. Naczelnik Państwa skierował 7 lipca pismo do Sejmu, w którym pytał o to czy organ ustawodawczy skorzysta z inicjatywy do tworzenia rządu. Posiedzenie Komisji Głównej dotyczyło wielu spraw, choć niekoniecznie związanych z poszukiwaniem nowego kandydata. Odpowiedź na pismo sformułowano następujący sposób: „„Jeżeli Pan Naczelnik Państwa nie skorzysta z prawa inicjatywy Komisja Główna przystąpi do desygnowania premiera”[22].

   Naczelnik Państwa poświęcił kolejne dwa dni na rozmowy z poszczególnymi ugrupowaniami, które trwały z uporem przy zajętych wcześniej stanowiskach.  W zaistniałej sytuacji Józef Piłsudski zrezygnował z inicjatywy powołania kolejnego rządu[23].

   14 lipca Komisja Główna desygnowała na stanowisko premiera Wojciecha Korfantego. Otrzymał on poparcie 216 głosów przeciwko 206. W odpowiedzi Józef Piłsudski wystosował pismo, w którym stwierdził, że nie będzie wysiłkom tworzenia rządu przeszkadzał, ale będzie zmuszony w najbliższej przyszłości urząd swój złożyć[24]. Pogorszyło to sytuacje prawicy, ponieważ KPK nie zamierzał doprowadzać do dymisji Marszałka Piłsudskiego i poparł kandydaturę Korfantego tylko pod warunkiem, ze zostanie on zaakceptowany przez głowę państwa. Rozpoczął się szereg nieoficjalnych rozmów, które podjęte zostały z inicjatywy centrolewicy. Zmierzały one do znalezienia kompromisowego rozwiązania zaistniałej sytuacji. Nie było to jednak łatwe, ponieważ kuluarowym rozmowom zaczęły towarzyszyć uliczne demonstracje i strajki. Ulica demonstrowała poparcie dla obu stron sporu. Dochodziło do starć zwolenników endecji i socjalistów.

   23 lipca 1922 r. poseł Stanisław Stroński wezwał publicznie Naczelnika Państwa do podpisania dekretu powierzającego Korfantemu misję tworzenia rządu albo do ustąpienia ze stanowiska. 25 lipca na posiedzeniu Sejmu zgłoszony został wniosek o udzielenie Naczelnikowi Państwa wotum nieufności. Uzasadniano to m.in. tym, że „Mimo oświadczenia, że nie będzie przeszkadzał w tworzeniu nowego gabinetu, p. Naczelnik Państwa postanowił nie podpisać nominacji nowego gabinetu. P. Naczelnik Państwa przeciwstawiając się uchwale
sejmowej stanął ponad prawem (…) Wobec tego, że Naczelnik Państwa wznosi sie ponad uchwały Sejmu, nie możemy mieć do Naczelnika Państwa zaufania”[25]. W obronie Józefa Piłsudskiego stanęły klubu centrolewicowe oraz mniejszości narodowe. Przeprowadzone
głosowanie odrzuciło zgłoszony wniosek stosunkiem głosów 206 do 186.

   Pomyślne dla Naczelnika Państwa głosowanie zasadniczo oznaczało tez koniec przesilenia. W wyniku przeprowadzonych konsultacji zgodzono sie na powierzenie misji formowania gabinetu prof. Julianowi Nowakowi, rektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego.

   29 lipca dokonano reasumpcji głosowania w sprawie powierzenia tworzenia rządu Korfantemu i zwrócono sie do Naczelnika Państwa o desygnowanie premiera[26]. Nowak uzyskał poparcie 240 posłów, przeciw opowiedziało sie 186. Sformowana Rada Ministrów
niewiele odbiegała składem od gabinetu Artura Śliwińskiego. Z ostrym atakiem prawica wystąpiła przeciwko ministrowi spraw zagranicznych Gabrielowi Narutowiczowi, co znalazło swoje konsekwencje niespełna piec miesięcy później, a także ministrowi sprawiedliwości Wacławowi Makowskiemu. 3 sierpnia rząd otrzymał wotum zaufania ze strony Sejmu 193 głosami za, przeciwko 139[27].

Julian Nowak

 

   Istnieje zgodność w ocenie skutków przesilenia. Większość historyków uznaje, że prawica poniosła porażkę nie realizując żadnego ze swych zamiarów. Nie zdołała odwołać Naczelnika Państwa, sformować swego rządu, utraciła wpływy w ministerstwach
spraw zagranicznych i skarbu.

   Naczelnik Państwa zachował stanowisko, zdołał ograniczyć rolę Sejmu w formowaniu gabinetu, w rządzie znaleźli sie ministrowie starający sie realizować politykę szefa państwa. Sejm zdołał zwiększyć swój wpływ na obsadzanie stanowiska prezydenta ministrów,
ale musiał także uznać znacząca rolę głowy państwa w tej procedurze. Miało to jednak o tyle małe znaczenie, że rząd Juliana Nowaka był ostatnim, który powołany został w myśl przepisów „Małej konstytucji”.

 

         Dariusz Nowiński

 

Przypisy:

[1] Dziennik Praw Państwa Polskiego 1918, nr 17, poz. 41.
[2] Sejm Ustawodawczy. Stenogram posiedzenia z dnia 20 lutego 1919 r., łam 52 i 53.
[3] Dziennik Praw Państwa Polskiego 1919, Nr 19, poz. 226.
[4] M. Pietrzak, Rządy parlamentarne w Polsce w latach 1919-01926, Warszawa 1969, str. 45.
[5] Ibidem, str. 46.
[6] Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Faryś, J. Pajewski, Poznań 1991, str. 43.
[7] M. Pietrzak, op. cit. str. 164.
[8] M. Rataj, Pamiętniki 1918-1927, Warszawa 1965, s. 62-63.
[9] Dziennik Ustaw, 1921, nr 44, poz. 268.
[10] Dziennik Ustaw, 1921, nr 44, poz. 269.
[11] Gabinety Drugiej…, str. 87.
[12] W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego t. II, Warszawa 1998, str. 371.
[13] J. Faryś, „Konflikt Naczelnika Państwa z Sejmem w 1922 roku” w: „Dzieje Najnowsze”, 1975, nr 3, str. 41.
[14] W. Jędrzejewicz, J. Cisek, op. cit. str. 372.
[15] Faryś J. op. cit. str. 42.
[16] Ibidem, str. 43.
[17] Ibidem, str. 43.
[18] J. Piłsudski, „Pisma zbiorowe”, t. V, Warszawa 1937, str. 250.
[19] J. Faryś, op. cit., str. 44.
[20] M. Pietrzak, op. cit., str. 139.
[21] J. Piłsudski, op. cit., str. 255-256.
[22] Ibidem, str. 257.
[23]  Ibidem, str. 257-258.
[24] Ibidem str. 258.
[25] Sejm Ustawodawczy, Sprawozdanie stenograficzne z 330 posiedzenia w dniu 26 lipca 1922 r., łam 10/11.
[26] J. Faryś, op. cit., str. 51.
[27] Sejm Ustawodawczy, Sprawozdanie stenograficzne z 333 posiedzenia w dniu 3 sierpnia 1922 r., łam 39.

 

Zdjęcia: Wikipedia