Nakładem Wydawnictwa Collegium Mazovia Innowacyjnej Szkoły Wyższej ukazała się książka „Sędziowie i prokuratorzy Siedleckiego Okręgu Sądowego w latach 1917-1950”. Jej autorami są Witold Okniński oraz Danuta Sowińska. Pierwszy z autorów jest sędzią Sądu Apelacyjnego w Warszawie, współautorem innej pozycji poświęconej siedleckiemu sądownictwu pt. „Sądownictwo siedleckie. Tradycja i współczesność”. Danuta Sowińska jest autorką pracy doktorskiej „Siedlecki wymiar sprawiedliwości w czasach II Rzeczypospolitej”. Merytoryczne przygotowanie autorów nie budzi wątpliwości i dawało podstawę do przypuszczeń o wysokiej wartości publikacji.

   Czytelnicy nie powinni zostać rozczarowani zawartością. Składa się ona z dwóch zasadniczych części. Pierwsza, to biogramy 102 sędziów i prokuratorów działających w Siedleckim Okręgu Sądowym pomiędzy 1 września 1917 r., kiedy to utworzono Sądy Królestwa Polskiego, a 1950 r. czyli datą likwidacji dotychczasowych struktur sądowych dokonanej przez władze komunistyczne. Środowisko to było zdecydowanie zdominowane przez mężczyzn. Wśród biogramów odnajdujemy tylko jeden dotyczący kobiety – Marii Chabrowskiej. Pozostali sędziowie i prokuratorzy, to mężczyźni. Nie powinno to budzić nadmiernego zdziwienia, jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że zawody prawnicze otworzyły się szerzej dla kobiet dopiero po dacie końcowej zakreślonej w publikacji. Postaci przedstawione w biogramach stanowią szeroki wachlarz prawników, którzy różnią się między sobą wiekiem (urodzeni w latach 1850-1913), miejscem pobierania nauk (Kijów, Dorpat, Kazań, Moskwa, Odessa, Kraków, Wilno, Warszawa czy Poznań), okresem pobytu i działalności w Siedleckim Okręgu Sądowym czy też pełnionymi funkcjami.

   Druga część stanowi fotograficzną dokumentację życia zawodowego i rodzinnego opisywanych osób. Stanowi ona najatrakcyjniejsza część opracowania, pozwala bowiem zajrzeć do dokumentów źródłowych dotyczących wykształcenia oraz pracy zawodowej, tekstów prasowych oraz zdjęć o charakterze zawodowym i rodzinnym.

   Wśród przedstawionych postaci można odnaleźć wiele osób, które znane były szerzej niż tylko w środowisku lokalnym. Do takich zaliczyć można Władysława Jaszczołta – podprokuratora Sądu Okręgowego w Siedlcach, późniejszego wojewodę łódzkiego i wileńskiego oraz ministra w rządzie Mariana Zyndram-Kościałkowskiego. Aleksander Karpiński sprawował mandat senatora RP w latach 1922-1927. Karol Kozłowski, miłośnik sztuki i kolekcjoner, od początku 1922 r. był prezesem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie. Towarzyszył prezydentowi Gabrielowi Narutowiczowi w zwiedzaniu „Zachęty” w dniu 16 grudnia 1922 r. i był bezpośrednim świadkiem śmiertelnego zamachu dokonanego przez Eligiusza Niewiadomskiego. Sędzia Antoni Małecki w maju 1949 r. przewodniczył procesowi oskarżonych o mord w Jedwabnem, które stało się słynne pół wieku później, po publikacji książki Jana Tomasza Grossa. Ojcem Krzysztofa, słynnego scenarzysty i senatora III RP, był sędzia Sądu Okręgowego w Siedlcach Marian Marek Piesiewicz.

   Czytając biogramy znaleźć można wiele informacji o pozazawodowej aktywności sędziów i prokuratorów. Wielu z nich czynnie uczestniczyło w życiu społecznym i politycznym. Stanowili oni elitę w swoim środowisku i ich zaangażowanie w pracę na rzecz społeczności lokalnej stanowiło wyraz odpowiedzialności, jaka na nich spoczywała. Starali się także pozostawiać ślad w historii Okręgu Siedleckiego publikując w wielu wypadkach większe i mniejsze opracowania związane z historią sądownictwa miejsca swego pobytu.

   Jedną z cech opisywanego okresu jest znaczna mobilność sędziów i prokuratorów, którzy często zmieniali miejsce swej pracy. Także przechodzenie z zawodu do zawodu nie było rzadkie. Nasiliło się ono po 1945 r., kiedy to zaczęto od sędziów wymagać znacznej spolegliwości w stosunku do sugestii pochodzących od osób zajmujących kierownicze stanowiska w aparacie partyjnym i państwowym. Dla osób nie potrafiących zrozumieć nowych zwyczajów w zawodach sędziego i prokuratora z reguły miejsca nie było. Warto zacytować jedną z opinii, jakie pojawiły się książce. Ta dotyczy Franciszka Kryńskiego: „w chwili obecnej wykazuje słabą znajomość przepisów prawnych, a jeszcze mniejsze zrozumienie klasowe istoty tych przepisów. W orzeczeniach opiera się często na starych przepisach. Na obecnym etapie walki klasowej nie może pełnić funkcji sędziego”. Jakże odmienne to od podejścia w okresie II RP, gdy złożenie zdania odrębnego w „procesie brzeskim” nie przeszkodziło sędziemu Stanisławowi Leszczyńskiemu w zostaniu sędzią Sądu Apelacyjnego w Warszawie.

   Autorom przyszło zmierzyć się ze sporym wyzwaniem, czego przyczyną była ograniczona możliwość dotarcia do źródeł. Jednak wykorzystali oni w znacznym stopniu to, co było w zasięgu ich możliwości. Potencjalnym źródłem, którego nie spenetrowano są publikacje dotyczące oficerów II RP. Dotarcie do nich było o tyle łatwiejsze, że dostępne są one w znacznym stopniu w Internecie. Umożliwiłoby to wzbogacenie życiorysów, jaki i w kilku przypadkach pomogło ustalić choćby daty urodzenia.

   Niestety nie udało się autorom uniknąć kilku potknięć, które nieco obniżyć muszą ocenę książki. Najłatwiejsze do uniknięcia było niealfabetyczne uszeregowanie biogramów. Niewątpliwie autorzy mieli taki zamiar, ale w efekcie nie udało się to. Trudno zrozumieć, dlaczego Teodor Grauman znalazł się na dziewiętnastej pozycji zamiast na piętnastej, dlaczego Jan Piekarczyk jest przed Edwardem Pęchalskim, Leon Siemiński i Józef Mieczysław Sikorski za Zygmuntem Skibniewskim, Eugeniusz Władysław Stodolak o trzy miejsca dalej niż wynikałoby to z układu alfabetu, a Michał Willamowicz o trzy miejsca wcześniej.

   Znaleźć można kilka błędów, które znaleźć powinni redaktorzy wydawnictwa. Zamach na prezydenta Gabriela Narutowicza miał miejsce 16 grudnia, a nie stycznia 1922 r. (str. 58), 76. pułk piechoty nosił imię Ludwika Narbutta, a nie Gabriela Narutowicza (str. 72). Józef Nawrocki mógł ukończyć cztery klasy Gimnazjum Towarzystwa „Uczelnia” w Łodzi, a nie Gimnazjum im. M. Kopernika. Nową nazwę i imię wielkiego astronoma szkoła otrzymała dopiero w 1919 r. 36 pp i Legia Akademicka to pojęcia tożsame, bo pełna nazwa pułku brzmiała „36 pułk piechoty Legii Akademickiej” (str. 48).

   Wykorzystanie materiałów dotyczących oficerów Wojska Polskiego umożliwiłoby ustalenie daty urodzenia m.in. Aleksandra Zaniewskiego. Urodził się 12 kwietnia 1888 r. Natomiast Witold Zawadzki urodził się najprawdopodobniej 7 marca 1891 r. Oficerami Wojska Polskiego, czego nie odnotowano w publikacji, byli m.in.: Mieczysław Andrzej Czarnocki, Marian Idźkowski, Lucjan Moniuszko (na załączonym zdjęciu występuje w mundurze oficera WP), Antoni Nakonieczny, Edward Pęchalski, Stefan Szydłowski, Stanisław Turowicz, Michał Willamowicz,

   Podsumowując powyższe należy uznać, że czytelnik otrzymuje wartościową pozycję, która szczególnie dla badaczy historii regionu może być ważnym przyczynkiem. Wypadałoby życzyć innym ośrodkom, aby znaleźli się w nich ludzie z pasją, którzy swą mrówcza pracą i benedyktyńską cierpliwością wzbogacą wiedzę o historii lokalnej społeczności.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:
Temat i treść: 8/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 8/10
Forma wydawnicza: 9/10

Informacje o publikacji:
Tytuł: Sędziowie i prokuratorzy Siedleckiego Okręgu Sądowego w latach 1917-1950
Autor: Witold Okniński, Danuta Sowińska
Wydawnictwo: Collegium Mazovia Innowacyjna Szkoła Wyższa
Rok wydania: 2013
Liczba stron: 184
Oprawa: twarda
Format: 215 x 215 mm
ISBN: 978-83-63169-24-4