Okres II Rzeczpospolitej, to czas szybkich karier dla ludzi wybitnie uzdolnionych. Brak administracyjnych obostrzeń, nieskrępowana inicjatywa, ciężka praca dawały możliwość zrobienia kariery w różnych środowiskach. Do wyjątków nie należeli tylko trzydziestoletni generałowie. Mało kto zapewne kojarzy, że słynny wywiad udzielony przez Marszałka w kwietniu 1926 r. przeprowadzony został przez dziennikarza liczącego zaledwie dwadzieścia jeden lat. Dziś tak młody człowiek byłby zapewne studentem drugiego roku dziennikarstwa, może zaliczyłby jakieś miesięczne bezpłatne praktyki w lokalnej rozgłośni radiowej bądź redakcji niezbyt poczytnego czasopisma. O tym, że mógłby przeprowadzić wywiad z jedną z dwóch, trzech najważniejszych ludzi w kraju mógłby tylko pomarzyć.

   Jednak Konrad Wrzos, bo o nim tutaj mowa, od trzech lat terminował już w fachu dziennikarskim. Rozpoczął przygodę z ta branżą od „Kuriera Polskiego”, następnie współtworzył „Nowy Kurier Polski”, pracował dla „Epoki”, „Gazety Polskiej” i w końcu dla „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”.  Pisywał także dla „Wiadomości Literackich”. Przez kilkanaście lat stał się jednym z najwybitniejszych dziennikarzy i reportażystów, popularnością dorównującemu Melchiorowi Wańkowiczowi.  Po wybuchu wojny przedostał się do Paryża, a następnie do Ameryki Południowej, gdzie prowadził placówkę polskiego wywiadu. Zmarł w 1974 r. Jako osoba jednoznacznie kojarzona z epoka sanacji nie mógł liczyć na przywrócenie pamięci swemu nazwisku przez okres półwiecza od opuszczenia kraju.

   Wywiad z sulejowskim samotnikiem, był pierwszym, który przeprowadzał z tak znaną osobistością. Miał miejsce pod koniec kwietnia 1926 r., a więc tuz przed przełomowymi wydarzeniami w historii II RP. Otworzył mu on jednak drzwi do kolejnych osób ze szczytów władzy, ale przede wszystkim pozwolił z bliska obserwować działania ministra spraw wojskowych. Towarzyszył m.in. Marszałkowi w słynnym wyjeździe do Genewy, do Ligi Narodów w celu określenia stosunków między Polską a Litwą. Rozmowy swe zebrał w wydawnictwach, które ukazały się w drugiej połowie lat trzydziestych. Były to „Piłudski i piłsudczycy”, „11 głów narodów i armii” oraz „Pułkownik Józef Beck”. Obecnie opracował je naukowo Piotr Cichoracki, który jest także autorem przedmowy.  Rozmówcami Konrada Wrzosa oprócz Józefa Piłsudskiego był także Ignacy Mościcki, Walery Sławek, Gustwa Orlicz –Dreszer, Marian Zyndram-Kościałkowski, Stanisław Car, Kazimierz Sosnkowski, Jan Jur-Gorzechowski, Stanisław Burhardt-Bukacki, Adam Koc, Stanisław Patek, bracia Mieczysław i Stefan Dąbkowscy, Tadeusz Kasprzycki, Bogusław Miedziński, Edward Śmigły-Rydz i Józef Beck, któremu w recenzowanej książce poświęcono najwięcej miejsca. Znalazł się tu także rozdział poświęcony pobytowi Józefa Piłsudskiego na Maderze.

   Większość wywiadów posiada jeden wspólny element, którym jest opowieść interlokutora Konrada Wrzosa o początkach współpracy z Józefem Piłsudskim.  Osobą o najdłuższym stażu znajomości z Komendantem był Ignacy Moscicki, który w wywiadzie nazwał się najstarszym piłsudczykiem, wywodząc swą znajomość jeszcze z okresu pobytu Józefa Piłsudskiego w Londynie w 1894 r.  Wywiad ten dodatkowo traktowany jest jako moment oficjalnego rozejścia się Prezydenta RP z grupą skupiona wokół Walerego Sławka, który miał objąć najwyższe stanowisko państwowe po wejście w życie konstytucji z 23 kwietnia 1935 r.

   Na przeciwległym biegunie, jeśli chodzi o moment osobistego spotkania z  Komendantem, mieści Stanisław Car. Poznali się w 1916 r., a już dwa lata później, w grudniu 1918 r., stanie się on Jego najbliższym cywilnym współpracownikiem, piastującym stanowisko szefa Cywilnej Kancelarii Naczelnika Państwa. Stanisław Car nazwie siebie „adoptowanym piłsudczykiem”, a za największy brak w swoim życiorysie będzie traktował swą  nieobecność w odradzającym się Wojsku Polskim czyli w Legionach.

   Nie wszyscy z rozmówców Konrada Wrzosa od samego początku znajomości z Józefem Piłsudskim akceptowali bezkrytycznie wizję twórcy PPS-Frakcji Rewolucyjnej. Mówią o tym Jan Jur-Gorzechowski oraz bracia Dąbkowscy. Niemniej jednak z czasem oni również uznali, że przywództwo Józefa Piłsudskiego i jego propozycje są najprostszą drogą do odrodzenia Rzeczpospolitej.

   Jedyną osobą, z którą dziennikarz nie przeprowadził rozmowy był następca Marszałka na stanowisku ministra spraw wojskowych. Rozdział traktujący o Tadeuszu Kasprzyckim skomponowany jest głównie ze wspomnień Józefa Piłsudskiego oraz „Kartek z dziennika oficera I Brygady” autorstwa Kasprzyckiego.

   Teksty autorstwa dziennikarza „IKC”-a stanowią cenny materiał dotyczący najbliższych współpracowników Komendanta. Pokazuje genezę tej współpracy oraz motywy, które przyświecały im w momencie związania się z przyszłym Naczelnym Wodzem i Naczelnikiem Państwa. Biorąc pod uwagę role, które odgrywali na scenie politycznej Drugiej Rzeczpospolitej, stanowi to ważny przyczynek do historii ruchu piłsudczykowskiego.

   Autor wywiadów nie był historykiem i w jego opisach spotkać można pewne nieścisłości, na które wskazuje Piotr Cichoracki, starając się także ukazać ewentualne motywy braku precyzji. Nie rozstrzygając czy są one zamierzone czy też nie należy stwierdzić, że nie wpływają one w znaczący sposób na odbiór tesktu.

   Podsumowując recenzję należy stwierdzić, że otrzymujemy pozycje cenną, stanowiącą ważny element w poznaniu najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego nie tyle przez oficjalne biografie, ile przez ukazanie ich własnych przemyśleń, odczuć i działań. Czerpać z nich mogą także ci, którzy bliżej poznać chcą przebieg wydarzeń z lat 1905-1914 czyli okres działania w PPS, OB. PPS, ZWC czy ruchu strzeleckim. Pozycja ta jest także ważna dla osób interesujących się działaniem Józefa Becka, zarówno jako na płaszczyźnie prywatnej jak i służbowej.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:
Temat i treść: 9/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 9/10
Forma wydawnicza: 9/10

Informacje o publikacji:
Tytuł: O Piłsudskim i piłsudczykach
Przedmowa i opracowanie naukowe: Piotr Cichoracki
Wydawnictwo: LTW
Rok wydania: 2013
Liczba stron: 328
Oprawa: twarda
Format: 180 x 245 mm
ISBN: 978-83-7565-284-0