„Samotnik z Sulejówka”, to częste określenie Józefa Piłsudskiego, które dotyczy lat 1923-1926. Dlaczego Sulejówek, a nie ukochane Wilno lub inne miejsce na Wileńszczyźnie? Dlaczego nie Kraków, Lwów czy Zakopane, w którym przebywał niejednokrotnie ratując nadwątlone zdrowie? Odpowiedź na to pytanie znajdą czytelnicy w książce Włodzimierza Kalickiego „Powrót do Sulejówka”. Drugie wydanie tej książki przygotowała „Agora” w momencie, gdy realizacja budowy Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku nabiera coraz bardziej realnych kształtów.

   Gdy w połowie 1923 r. Marszałek opuszczał ostatnie stanowisko w polskiej armii nie miałby gdzie się podziać, gdyby wierni podkomendni nie podjęli wcześniej inicjatywy zakupu działki i budowy willi w położonym nieopodal Warszawy Sulejówku. Oprócz wizjonerstwa w polityce oraz geniuszu w dowodzeniu Józefa Piłsudskiego charakteryzował szczególny brak troski o kwestie materialne. Zauważamy to zarówno w czasie jego pobytu na Syberii, w okresie konspiracji, walki w Legionach, zesłaniu do Magdeburga, a na pełnieniu najwyższych funkcji państwowych kończąc. Gdyby nie bliskie mu osoby oprócz skromności stroju, kojarzyłby się być może z niechlujstwem.

   Działkę, na której stanął „Milusin” nabyła Aleksandra Szczerbińska pod koniec stycznia 1921 r. Pierwotnie zabudowana była tylko drewnianym dworkiem, który po dwóch latach doczekał się w sąsiedztwie budynku murowanego, zaprojektowanego przez architekta Skórewicza. Budowę prowadził Komitet Żołnierza Polskiego, a wykonawcami byli częściowo żołnierze, a częściowo cywilni specjaliści z Sulejówka. Pośpiech, który towarzyszył budowie ujemnie odbił się na jakości wykonywanych prac. Już po dwóch latach należało przeprowadzić remont budynku, aby usunąć przyczyny coraz częstszych awarii.

   Okres spędzony w Sulejówku można uznać za najspokojniejszy w dorosłym życiu Komendanta. Bliskość żony, dzieci, sąsiedztwo starych znajomych, odsunięcie się od aktywnej bieżącej działalności politycznej przyniosło wymierny efekt w postaci spuścizny literackiej dotyczącej m.in. wojny polsko-bolszewickiej. Mógł oddawać się w Sulejówku zajęciom, o które nie podejrzewaliby go zarówno oponencie polityczni jak i przyjaciele. Oprócz lektury, rozmów z Jędrzejem Moraczewskim, który był jego sąsiadem, potrafił także godzinami spacerować po działce i wpatrywać się w rosnące kwiaty i drzewa. Zabawy z córkami, rzadkie spotkania ze znajomymi dawały chwile wytchnienia w życiu, które pełne było napięć i niebezpieczeństw.

   Sulejówek, to nie tylko miejsce wypoczynku. To także grono osób, które otaczało Józefa Piłsudskiego i dokładało wszelkich starań, aby jego pobyt w „Milusinie” był zarówno beztroski jak i bezpieczny. Dzięki autorowi poznajemy sylwetki osób, o których milczą lub co najwyżej zawierają krótkie wzmianki, oficjalne biografie. Należą do nich adiutanci, ordynansi czy kucharki, które starały się o spełnianie kulinarnych życzeń mieszkańców dworku. Wspomniano także o wielu bezimiennych podkomendnych Marszałka, którzy w czasie urlopów przyjeżdżali do Sulejówka, aby swój wolny czas poświęcić ochronie byłego Naczelnika Państwa. Nie brakuje także opowieści o ulubionej klaczy, otrzymanej w sierpniu 1914 r., a którą otoczono opieką w 7. pułku ułanów, w pobliskim Mińsku Mazowieckim.

   Zdarzały się okazje, aby w podwarszawskiej miejscowości pojawiały się większe grupy odwiedzających. Trzykrotnie pretekstem były imieniny Komendanta. Jak opisuje autor 19 marca 1924 r. nie lada wyczynem było dostanie się do pociągu jadącego z Warszawy do Sulejówka. Tysiące mieszkańców stolicy chciało oddać hołd zwycięskiemu Naczelnemu Wodzowi. Rok później utworzono nawet specjalny Komitet Organizacyjny, który odpowiadał za uczczenie imienin Józefa Piłsudskiego. W 1926 r.  Związek Strzelecki zainicjował marsz na trasie z Belwederu do Sulejówka, która już rok później pokonywana była w przeciwnym kierunku. Jednak największym echem odbiło się spotkanie w dniu 15 listopada 1925 r., kiedy to w Sulejówku pojawili się oficerowie wierni Marszałkowi. Gen. Gustaw Orlicz-Dreszer ofiarował wtedy wdzięczne serca i zaprawione w bojach szable. Według autora miał to być moment rozpoczęcia akcji zmierzającej do powrotu Komendanta na szczyt władzy państwowej. W manifestacji brało udział, według gen. Dreszera, dwa tysiące oficerów. Nie należy się dziwić, że po tym zdarzeniu władze poczuły się mniej pewnie i rozpoczęły przenoszenie najbardziej aktywnych piłsudczyków do prowincjonalnych garnizonów.

   Wydarzenia z maja 1926 r. spowodowały powrót Józefa Piłsudskiego do Warszawy, a Sulejówek stał się dla niego miejscem krótkotrwałego wypoczynku. Nieco więcej czasu spędzała tam Aleksandra Piłsudska z córkami. Śmierć Marszałka zamknęła pewien etap w historii „Milusina”. Nadeszła wojna, a po niej sowiecka okupacja. Losy marszałkowskiej willi były jednak nader ciekawe. Otaczął ją ochroną, w miarę swoich możliwości, były żandarm Konstanty Miloch. Czuwał nad nią zarówno w czasie, gdy zajmowali ja Niemcy, ale także w okresie, gdy służył już w „ludowym” Wojsku Polskim. Kres funkcjonowania „Milusina”, jako miejsca pamięci o Józefie Piłsudskim, położyła wizyta niejakiego Piotra Jaroszewicza w 1947 r. Od tego momentu, aż do końca XX wieku posiadłością Piłsudskich zarządzać będzie już kto inny. Dopiero decyzja władz Sulejówka o budowie nowego budynku dla przedszkola, pozwoliła potomkom Józefa Piłsudskiego odzyskać nieruchomość, która była, zgodnie ze słowami Aleksandry Piłsudskiej, ich prawdziwym domem.

   Wartość recenzowanej pozycji podnoszą szczególnie liczne fotografie, które obrazują zarówno wygląd dworku z zewnątrz i wewnątrz, jak i liczne zdjęcia osób, które z „Milusinem” były związane. Pochodzą one głównie z zasobów rodzinnych Piłsudskich. Oddają one zarówno charakter budynku, a także atmosferę, która towarzyszyła jego mieszkańcom. Drugim atutem są relacje przywoływane przez autora, a pochodzące od osób, które pamiętały jeszcze pobyt Marszałka w Sulejówku, a także wydarzenia, które miały miejsce w okresie późniejszym. Dzięki temu udało się zachować wiele szczegółów związanych z tym miejscem, które w inny sposób nie mogłyby dotrzeć do osób interesujących się życiem Komendanta. Dotyczy to także osób, które były w tamtym okresie ściśle związane z Marszałkiem, jak małżeństwo Jędrzejewiczów czy członkowie ochrony.

   W minimalnym stopniu obniżają ocenę książki drobne błędy. Józef Piłsudski aresztowany został w 1900, a nie 1901 roku (str. 11), odsiecz Lwowa organizowana była w pierwszych dniach listopada, a nie października 1918 r. (str. 25). W sierpniu 1914 r. nie było jeszcze I Brygady, która powstała w grudniu tego samego roku (str. 41). Na stronie 59 chodzi o marsz Belweder-Sulejówek, a nie Sulejówek-Belweder. Ulubioną zabawą córek Marszałka był zapewne krykiet, a nie krokiet (str. 86).

   Dokonując podsumowania należy stwierdzić, ze recenzowana pozycja stanowi bardzo wartościową pozycję, uzupełniającą się z książką Jerzego Kochańskiego „Wyznawcy Niepodległej”. Warto po nią sięgnąć, chcąc poznać inne oblicze Marszałka niż tylko polityka czy wojskowego. Warto, aby w momencie oddania do użytkowania Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, ukazało się kolejne wydanie tej książki, być może jeszcze bardziej szczegółowe i opowiadające o „Milusinie” aż do dnia wydania.

Dariusz Nowiński
 
Ocena recenzenta:
Temat i treść: 8/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 9/10
Forma wydawnicza: 9/10
Informacje o publikacji:
Tytuł: Powrót do Sulejówka
Autor: Włodzimierz Kalicki
Wydawca: Agora
Rok wydania: 2014
Liczba stron: 132
Oprawa: twarda
Format: 215 x 270 mm
ISBN: 978-83-268-1310-8