Marian Zacharski znany był i jest ze swej służby w komunistycznym wywiadzie, na zlecenie którego działał w Stanach Zjednoczonych zdobywając technologie przydatne dla Związku Sowieckiego. Po 1989 r. pracował dla Urzędu Ochrony Państwa, a obecnie zajmuje się pisarstwem historycznym. Wydał książki „Rotmistrz”, „Operacja Reichswehra. Kulisy wywiadu II RP”, a ostatnio „Dama z pieskiem. Kulisy wywiadu II RP”. Dał się poznać w nich jako wielbiciel rotmistrza Jerzego Nałęcz-Sosnowskiego, polskiego oficera wywiadu, działającego przez kilka lat w Niemczech. Dotarł on do wielu tajnych materiałów, które przekazywał stronie polskiej. Jednak jego działalność była różnie oceniana przez przełożonych z „dwójki”.
Wydana ostatnio „Dama z pieskiem”, to książka ukazująca inne oblicze polskich działań wywiadowczych. Autor dotarł do niemieckich materiałów policyjnych i sadowych, w których opisane zostały sprawy dotyczące procesów prowadzonych w latach trzydziestych przeciwko osobom podejrzewanym o działalność na rzecz polskiego wywiadu. Nie znajdziemy w tych materiałach spektakularnych akcji i wyczynów wywiadowczych. Dobór materiału wydaje się być przygotowany pod z góry założoną tezę, której efektem ma być pokazanie, że poza działalnością rtm. Jerzego Sosnowskiego, inne operacje były przygotowane fatalnie, przez dyletantów, a osoby które podejmowały się współpracy z polskim wywiadem to ludzie o niebyt wysokich walorach umysłowych i moralnych. Dzięki zachowaniu materiałów niemieckich autor pozwala czytelnikowi zapoznać się z nimi, ponieważ w książce zamieszczono reprodukcje części zgromadzonego materiału dowodowego i sądowego.
Dziesięć rozdziałów książki, o bardzo zróżnicowanej objętości, dowodzić ma, że przy naborze agentów polskie służby wywiadowcze nie posiadały żadnego rozeznania w zakresie możliwości uzyskania interesujących danych, a wielokrotne ponawianie kontaktów i zlecanie kolejnych zdań nieefektywnym współpracownikom stanowiło okazję do marnotrawienia środków pozostających w gestii Oddziału II Sztabu Generalnego (Głównego). Gdyby oceniać działalność polskich służb specjalnych na podstawie książki Mariana Zacharskiego, to prawdopodobnie trudno byłoby znaleźć w okresie międzywojennym wywiad mniej efektywny od polskiego.
Oparcie się na zachowanych materiałach niemieckich stanowi zarówno plus jak i minus recenzowanej pozycji. Z jednej strony dzięki skrupulatności opisów wiemy jaki był przebieg wydarzeń, co spowodowało ujawnienie działalności wywiadowczej i jak zakończyły się poszczególne sprawy. Z drugiej zaś niewiele wiadomo jak oceniali daną sprawę sami Polacy, czy rzeczywiście nie udało się uzyskać danych, które stanowiły o opłacalności poszczególnych przedsięwzięć, a przede wszystkim jakie były przesłanki do wyboru, przynajmniej części z opisanych osób, do współpracy z wywiadem. Czytając „Damę z pieskiem” należy mieć też na uwadze, że część opisów stanowi fikcję literacką, w której autor nie zawsze odnajduje się. Tworzenie dialogów nie stanowi najmocniejszej strony autora, który czasem gubi się w tworzeniu atmosfery tamtych czasów.
Zdaniem autora recenzji najciekawszymi rozdziałami są te, które dotyczą działalności hrabiny Oktawii Wielopolskiej oraz Karla Pajonka i Fritza Lercha. Pierwsza z osób wykorzystana została do stworzenia w międzywojennej Warszawie salonu towarzyskiego, w którym spotykali się przedstawiciele dyplomatyczni wielu państw, a ze strony polskiej oprócz znanych postaci także oficerowie wywiadu. Zarówno przyczyny takiego działania, jak i dalsze losy hrabiny dowodzą, że w działalności wywiadu pieniądze i kobiety zawsze odgrywały pierwszoplanową rolę. Z kolei przedostatni rozdział pokazuje, że nawet dzięki współpracy z niezbyt lotnymi agentami udaje się pozyskać do współpracy osoby niezwykle cenne, potrafiące przekazać materiały i informacje żywotnie interesujące zarówno wywiad wojskowy, jak i przemysł cywilny.
Szkoda, że autor dokonując wyboru określonych wydarzeń, nie przedstawił ich w szerszym świetle działalności polskiego wywiadu. Być może wynika to także z tego, że nie czuje się on zbyt dobrze w tej materii. Bycie szpiegiem nie zawsze daje kwalifikacje, by pisać o innych osobach z branży w sposób kompetentny. Szczególnie jeśli dotyczy to spraw sprzed osiemdziesięciu lat. Motywacje były wtedy nieco inne niż te, które przyświecały autorowi.
Dariusz Nowiński
Ocena recenzenta:
Temat i treść: 6/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 7/10
Forma wydawnicza: 7/10
Informacje o publikacji:
Tytuł: Dama z pieskiem. Kulisy wywiadu II RP
Autor: Marian Zacharski
Wydawca: Zysk i s-ka
Rok wydania: 2013
Liczba stron: 492
Oprawa: miękka ze skrzydełkami
Format: 155 x 225 mm
ISBN: 978-83-7785-325-2