Przypadająca na bieżący rok setna rocznica powstania Legionów Polskich jest okazją do upamiętnienia wysiłku zbrojnego tej formacji. Formy, w jakich się to odbywa są zróżnicowane. Jedną z nich, adresowana do szerokiego grona odbiorców, są książki popularyzujące wydarzenia z lat 1914-1918 w sposób przystępny, a co najważniejsze także rzetelny. Zadania takiego podjęło się dwóch autorów, którzy znani są miłośnikom polskiej historii wojskowości XX wieku. Michał Klimecki i Krzysztof Filipow, to znani autorzy, którzy nie po raz pierwszy sięgają po tematykę legionową.

Książka podzielona jest na osiem merytorycznych rozdziałów, uzupełnionych wstępem, zakończeniem oraz aneksem. Pierwszy z rozdziałów wprowadza czytelnika w sytuację, jaka panowała na ziemiach polskich, ze szczególnym uwzględnieniem Galicji, po upadku rewolucji 1905 r. Autorzy prowadzą wywód, który prezentuje zmianę poglądów na formę walki o niepodległość Polski, a w konsekwencji ciąg działań, który temu miał służyć. Rozpoczął się on od odejścia od stricte partyjnej Organizacji Bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej, poprzez stworzenie niejawnych Związku Walki Czynnej i Armii Polskiej, a następnie już oficjalnych organizacji takich jak Związek Strzelecki, „Strzelec”, Polskie Drużyny Strzeleckie czy Drużyny Bartoszowe. Ukazane są także korzenie tych organizacji, które miały wpływ nie tylko na działalność przed 1914 r., ale także w okresie istnienia Legionów Polskich.

Drugi z rozdziałów przedstawia gorący okres poprzedzający wybuch Wielkiej Wojny oraz pierwsze dni i tygodnie działań oddziałów strzeleckich, które z czasem stały się jednostkami Legionów Polskich. Nieodzownym elementem każdego opracowania dotyczącego Legionów są wątki pozamilitarne, które dotyczą działań politycznych pozwalających objąć ochroną działalność de facto skierowaną nie tylko przeciwko imperium rosyjskiemu, ale także przeciwko pozostałym zaborcom. Formowanie oddziałów strzeleckich wiązało się z dużym wysiłkiem organizacyjnym i finansowym, za którym stały dziesiątki, jeśli nie setki anonimowych osób, wspierających pierwszoplanowych aktorów wydarzeń.

Kolejny rozdział opisuje zmarnowanie wysiłku związanego z tworzeniem Legionu Wschodniego, który pozwoliłby znacząco zwiększyć siłę polskich formacji wojskowych obecnych na froncie wojny z Rosją. Zapoznać się w nim można także z opisem walk, jakie prowadził 1. pułk piechoty Legionów w Królestwie Polskim, a następnie na Podhalu, a także z wysiłkiem 2. i 3. pułków piechoty, które rzucone zostały do walki z Rosją na niezwykle ciężkim odcinku, jakim były Karpaty. Rozdzielenie pułków legionowych przyniosło nie tylko odmienne ich podejście do osoby Józefa Piłsudskiego, ale także do sensu walki, którą prowadziły. Pułki tworzące przyszłą II Brygadę starały się za wszelką cenę wykonać otrzymane rozkazy, nie zawsze oszczędzając krew polskiego żołnierza. I Brygada, będąc nie mniej waleczną, starała się nie szafować niepotrzebnie życiem i zdrowiem żołnierza, równocześnie nie zapominając o nadrzędnym celu, którym było odrodzenie Polski.

Czwarty rozdział dotyczy prawie rocznego pobytu Legionów na Wołyniu. Waki z okolicy Kostiuchnówki, to jeden z najlepiej opisanych okresów funkcjonowania Legionów. Zanim jednak do tej bitwy doszło toczyła się kampania jesienna 1915 r. na Wołyniu, w czasie której legioniści zdobywali coraz większe uznanie w oczach wojskowych niemieckich i austro-węgierskich. Znacząca cześć rozdziału dotyczy także działań zmierzających do zmniejszenia wpływu oficerów austriackich na Legiony Polskie, a także ich konsolidację wojskową i polityczną. Znaczącą rolę odegrała w tym Rada Pułkowników, która stała się organem wywierającym nacisk na Komendę Legionów, aby ta coraz głośniej upominała się o przekształcenie formacji legionowych w Wojsko Polskie, a także, wspólnie z Naczelnym Komitetem Narodowym, próbowała sprawę polską uczynić jednym z elementów rozgrywki politycznej. Opis bitwy pod Łowczówkiem jest kulminacyjną częścią rozdziału i pokazuje jak olbrzymi wysiłek oraz idące za nim straty osobowe wiązały się z powstrzymaniem ofensywy Brusiłowa.

Następny rozdział poświęcony jest okresowi, który przyniósł faktyczną likwidację Legionów. Odejście z frontu, nadzieje na rozwinięcie wojsk polskich do znaczących rozmiarów, ale w połączeniu z tworzeniem państwa polskiego, a w końcu kryzys przysięgowy faktycznie zakończyły epopeję Legionów. Autorzy przedstawiają próby działań niemieckich zmierzających do sformowania Polskiej Siły Zbrojnej, która miałaby zastąpić dotychczasową formację militarną złożoną z Polaków. Przydatne do analizy ówczesnych wydarzeń jest przedstawienie struktury społecznej żołnierzy legionowych. Wysoki odsetek osób z średnim i wyższym wykształceniem czynił z nich ideowych i świadomych swej wartości wojskowych. Istotna rola, jaką odgrywał mimo odejścia z funkcji Komendanta I Brygady Józef Piłsudski, zmusiła w końcu Niemców do internowania go, co w żaden sposób nie zmieniło nastawienia żołnierzy do dalszej służby w Legionach. Nawet II Brygada, która okazała się najmniej podatna na wpływy Józefa Piłsudskiego w ostatecznym rozrachunku uznała trwanie przy państwach centralnych za bezcelowe.

Kolejne trzy rozdziały dotyczą odznaczeń, mundurów i miejsc wiecznego spoczynku legionistów. Odznaczenia i odznaki nadawane były legionistom zarówno przez władze austriackie, jak i przede wszystkim w ramach własnych jednostek. Omówione zostały odznaki brygadowe i pułkowe, a także nadania orderu Virtuti Militari w okresie międzywojennym. Opisane zostały od strony wizualnej jak i zasad ich przyznawania. Pochodzenie mundurów, ich wygląd i zmiany, jakie zachodziły w tym zakresiee są przedmiotem rozważań w przedostatnim rozdziale. Ostatni zaś opisuje miejsca spoczynku poległych legionistów. Prace nad grobownictwem legionowym oraz upamiętnieniem w inny sposób ważnych bitew trwały do 1939 r. Cześć z pomników, zarówno tych na cmentarzach, jaki i w innych publicznych miejscach została zniszczona przez okupanta niemieckiego, a część dopiero przez komunistów.

Uzupełnieniem omawianej pozycji jest aneks, którym jest obsada personalna formacji legionowych w dniu 16 listopada 1916 r. Dodatkowo zamieszczono trzy tablice przedstawiające Ordre de Batallie I i II Brygady.

Pewne uwagi można mieć do edytorskiej strony książki. Pretensje do anonimowego „Zespołu” skierować można za kilka potknięć dotyczących korekty, szczególnie w zakresie braków spacji w miejscach, w których powinny się znaleźć (np. str. 150). Nie wiedzieć czemu autorzy rok 1875 zaliczają do lat osiemdziesiątych XIX wieku (str. 21). Na str. 68 z kawalerzystów Beliny zrobiono kawalerów. Jako wyposażenie 16 batalionów na str. 95 opisano 32 karabiny. Zabrakło słowa „maszynowe”. Na str. 163 błędnie podano inicjał imienia gen. Szeptyckiego. Rotmistrz Jan Dunin-Brzezina, o którym mowa na stronie 192 nazywał się Dunin-Brzeziński.

Przeglądając bibliografię recenzowanej książki nietrudno zauważyć, że autorzy nie opierali się na opracowaniach i źródłach wydanych po roku 1990. To niewątpliwie obniża nieco wartość opracowania, nawet jeżeli przyjąć, że lista źródeł i opracowań wykorzystanych w książce jest obszerna.

Elementem, którego brakuje przy opisach, szczególnie bitwy pod Kostiuchnówką, są mapy. Zupełnie inaczej spogląda się na suchy tekst, a inaczej na mapę, która obozuje położenie stron walki i kierunki ich działań.

Na koniec uwaga zasadnicza. Książka, która została wydana przez Bellonę jest dokładnym powieleniem książki tych samych autorów, wydanej w roku 1998 przez Muzeum Wojska w Białymstoku. Atutem pierwszego wydania była twarda okładka oraz ilustracje, których nie ma w recenzowanej pozycji.

Pomimo powyższych uwag można założyć, że ze względu na nośność tematu „Legiony Polskie” Bellony staną się na najbliższych kilkanaście lat podstawowym źródłem informacji dla tych, którzy zechcą bliżej zapoznać się z epopeją wojsk wywodzących się z ruchu niepodległościowego sprzed 1914 r.

Ocena recenzenta:

Temat i treść – 8/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 8/10

Forma wydawnicza – 8/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Legiony Polskie. Dzieje bojowe i organizacyjne

Autor: Michał Klimecki, Krzysztof Filipow

Wydawca: Bellona

Rok wydania: 2014

Format: 145 x 205 mm

Liczba stron: 272

Oprawa: miękka

ISBN – 978-83-11-13255-9