Nakładem „Bellony” ukazała się książka dr. hab. Wiesława B. Łacha dotycząca „buntu” gen. Lucjana Żeligowskiego oraz wydarzeń, które wiązały się zajęciem spornego terytorium Wileńszczyzny. Tematyka ta nie stanowi „białej plamy” w naszej historiografii, prace m.in. prof. Piotra Łossowskiego dość precyzyjnie opisują wydarzenia, które stanowiły pokłosie sporu między Polską a Litwą odnośnie terenu Wileńszczyzny.

Autor recenzowanej książki jest oficerem Wojska Polskiego w stanie spoczynku, a także profesorem Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. W swoim dorobku ma sporo publikacji, które stanowiły niewątpliwie podstawę do napisania recenzowanej pracy. Należało przypuszczać, że autor wykorzysta w publikacji swe doświadczenia wojskowe i historyczne.

Książka podzielona jest na szesnaście rozdziałów, które omawiają poszczególne zagadnienia związane z wydarzeniami z lat 1920-1922. Pierwsze dwa rozdziały dotyczą charakterystyki wojskowo-geograficznej terenu Wileńszczyzny oraz Litwy Kowieńskiej. Pozwala to lepiej orientować się w warunkach, w jakich przyszło działać i toczyć walki obu stronom konfliktu. Dzięki uzupełnieniu tekstu o mapy (choć w mocno uproszczonej wersji) czytelnikowi łatwiej o umiejscowienie poszczególnych zdarzeń.

Trzeci rozdział dotyczy przyczyn konfliktu polsko-litewskiego, który dotyczył nie tylko terenów wokół Wilna, ale także Suwalszczyzny. Ze względu na objętość pracy przyczyny te omówione zostały w sposób skrótowy. Rozdział ten opisuje także przebieg walk o samo Wilno w roku 1919, a kończy się opisem wydarzeń z lipca 1920 r., kiedy to Polacy, w trakcie wycofywania się przed wojskami bolszewickimi, opuścili ukochane miasto Marszałka.

Następne rozdziały ukazują potencjał militarny Litwy, który z oczywistych względów nie mógł być porównywalny z polskim, a także przebieg konfliktu o Suwalszczyznę. Roszczenia Litwinów dotyczące terytoriów wchodzących już w skład odrodzonej Polski stanowiły kolejną przyczynę braku porozumienia pomiędzy sąsiadującymi ze sobą państwami. Walki z bolszewikami latem 1920 r. dawały Litwinom nadzieję, na utrzymanie (zapewne do momentu, w którym innych decyzji odnośnie Wilna nie podjęliby bolszewicy) swej dawnej stolicy w ramach państwa litewskiego. Odwrócenie się losów walk polsko-rosyjskich na nowo postawiło kwestię przynależności państwowej stolicy Gedyminowej. Litwini nie zamierzali rezygnować z terenów, które kiedyś wchodziły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, licząc w tym zakresie na wsparcie państw Ententy, które zamierzały przy dyplomatycznym stole określić przebieg przyszłej granicy polsko-litewskiej.

Józef Piłsudski zdawał sobie sprawę ze znaczenia Wileńszczyzny dla Polski. Jednak ze względu na toczące się rozmowy na temat przynależności znacznej części obszarów położonych na wschód od Bugu nie mógł zdać się na zbrojne rozstrzygniecie sprawy Wilna przez Wojsko Polskie. O tych sprawach traktują siódmy i ósmy rozdział książki Wiesława B. Łacha.

Osobą, która miała stanąć na czele wojsk zajmujących Wileńszczyznę, wybrany został przez Józefa Piłsudskiego Lucjan Żeligowski. Zadanie było na tyle trudne, mniej pod względem militarnym, a bardziej politycznym, że do wsparcia generała oddelegowany został najbliższy współpracownik Marszałka Aleksander Prystor. Także skład wojsk podlegających Lucjanowi Żeligowskiemu został dobrany pod kątem pochodzenia żołnierzy. Mimo tych przygotowań nie obyło się bez wątpliwości wśród kadry oficerskiej, które mogły zaburzyć harmonogram działania, mocno skorelowany z prowadzonymi równolegle pertraktacjami pomiędzy Polską a Litwą. Także dowodzący akcją czuł się dotknięty terminem „bunt”, którym określano jego działania.

Opis marszu na Wilno zawarty jest w rozdziale dziewiątym. Kolejny opisuje działania, jakie podjęto w momencie utworzenia Litwy Środkowej. Tworzenie struktury władzy, organizacja administracji, a także działania komisji rozjemczej obrazują próby unormowania życia na terenach opanowanych przez wojska podległe Lucjanowi Żeligowskiemu. Zajęcie spornych terenów nie zakończyło walk. Litwini próbowali odzyskać utracone tereny, co opisane jest w rozdziale jedenastym. Jednak walki te nie rozwinęły się w większy konflikt, głównie ze względu na niezbyt dużą liczebność wojsk litewskich i stojące za gen. Żeligowskim Wojsko Polskie.

W rozstrzygnięcie konfliktu zaangażowała się Liga Narodów. Jednak wszelkie propozycje wychodzące od jej przedstawicieli, które miały doprowadzić do pokojowego uregulowanie granic były przez obie strony konfliktu umiejętnie sabotowane. Zdając sobie sprawę z przewagi, którą dawało zbrojne opanowanie Wilna i okolic, przedstawiciele Litwy Środkowej i Polski nie zamierzali ułatwiać sytuacji Litwinom i odrzucali każde rozwiązanie, które mogło być korzystne dla przeciwników. Także Litwini zdając sobie sprawę, ze skład narodowościowy terenów, które były przedmiotem sporu jest korzystny dla Polaków próbowali ograniczyć tereny, na którym odbywałoby się referendum do obszarów, gdzie mniejszość litewska była najliczniej reprezentowana. Wobec braku szans na porozumienie Liga Narodów wycofała się z rozstrzygania sporu.

Dwa rozdziały poświęcono funkcjonowaniu wojsk Litwy Środkowej oraz organowi bezpieczeństwa wewnętrznego, jakim był Związek Bezpieczeństwa Kraju. Organizacja ta, niemalże nieznana szerszemu gronu czytelników, miała charakter formacji paramilitarnej, która miała prowadzić wyszkolenie wojskowe i działalność wychowawczą wśród swych członków. Można by go porównać do Związku Strzeleckiego funkcjonującego na terenie Polski.

Ostatni rozdział poświęcony jest specyfice ochrony granicy i likwidacji pasa neutralnego, co miało miejsce w lutym 1923 r. Sporo miejsca poświęcono w nim działalności batalionów celnych i Straży Granicznej. Dla zainteresowanych zamieszczono podział organizacyjny ochrony granicy z Litwą, Łotwą i częściowo Związkiem Sowieckim, a także wykaz poległych w trakcie starć związanych z likwidacją pasa neutralnego.

Recenzowana książka stanowi dobre wprowadzenie w tematykę konfliktu polsko-litewskiego, po przeczytaniu której można sięgnąć po bardziej szczegółową lekturę. Ze względu na zakres czasowy oraz złożoność tematu autor nie był w stanie wyczerpać tematu, który zasługuje na monografię znacznie większej objętości. Jednak docenić należy przekrojowe ujęcie, wzbogacone o spojrzenie zawodowego wojskowego, który zwraca uwagę na fakty i uwarunkowania, pomijane bądź też marginalizowane przez osoby piszące z pozycji „niewojskowych”. W znaczący sposób ułatwiają zapoznawanie się z wydarzeniami mapy, które zamieszczono w tekście. Bez nich ciężko śledzić jest zmagania zbrojne, ale także przebieg granic i linii demarkacyjnych.

Minusem niestety jest praca korektora. Co prawda liczba wychwyconych błędów nie jest może zbyt liczna, ale rzucają się one w oczy. Na str. 37 mowa jest o guberni kownieńskiej zamiast kowieńskiej. Dwie strony dalej podana jest data wycofaniu się Niemców z Wilna w grudniu 1919, zamiast 1918 roku. Na stronie 117 mowa jest o płk. Bejczarze, a na 122 o Bejnarze. W obu wypadkach chodzi o tę samą osobę, którą był płk Bejnar. Osoby znające strukturę polskiej jazdy próżno będą szukały nadniemirskiego pułku ułanów (str. 153) i słusznie będą podejrzewać, ze chodzi o nadniemeński pułk ułanów, który w 1921 r. otrzymał numer dwudziesty trzeci. Błędnie podano także nazwisko belgijskiego polityka Paula Hymansa, który na stronie 163 występuje jako Hymens. Na str. 225 występuje wywiad ściśle cenny, a nie celny.

Kontrowersyjne stwierdzenie zawarte jest na stronie 51, gdzie autor uznaje, że wobec ofensywy bolszewickiej rozpoczętej 4 lipca 1920 r. Polacy bez walki oddawali zajmowane terytoria wojskom rosyjskim. Można zastanawiać się także nad zasadnością zamieszczenia tabeli nr 21 ukazującej strukturę organizacyjną ochrony granicy z Litwą, Łotwą i częściowo Związkiem Sowieckim (str. 223) i powtórzenie tych samych danych w formie opisowej na stronach 222 i 224.

Dariusz Nowiński

 

Ocena recenzenta:

Temat i treść – 8/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 7/10

Forma wydawnicza – 8/10

Informacje o publikacji

Tytuł: „Bunt” Żeligowskiego. Kulisy przyłączenia Wileńszczyzny do Polski 1920-1922

Autor: Wiesław B. Łach

Wydawca: Bellona

Rok wydania: 2014

Format: 145 x 205 mm

Liczba stron: 248

Oprawa: miękka

ISBN – 978-83-11-13198-9