W maju 1944 roku, podczas alianckich nalotów na Berlin, zmarł jeden z najbarwniejszych polityków okresu międzywojennego w Polsce – Leon Kozłowski. Profesor archeologii, piłsudczyk, minister reform rolnych w rządzie Walerego Sławka, i wreszcie premier II Rzeczpospolitej w latach 1934-1935. Ażeby nakreślić pełną biografię oraz oddać całą złożoność osobowości tego dygnitarza i naukowca, rozwiewając przy tym szereg mitów i kontrowersji, które narosły wokół niego przez lata, należałoby w tym celu poświęcić grubą akademicką rozprawę lub przynajmniej serię artykułów w poważnych historycznych periodykach. My ze względu na ograniczenia, wynikające z formy publikacji, skupimy się jedynie na wybranych epizodach z jego życiorysu, zachęcając jednocześnie Państwa do zapoznania się z bogatą literaturą uzupełniającą dotyczącą tej nietuzinkowej postaci.
Młodość
Leon Tadeusz Kozłowski przyszedł na świat 6 czerwca 1892 r. w Rembieszycach na Kielecczyźnie, w rodzinie drobnoszlacheckiej, kultywującej tradycje patriotyczne. Podobnie jak wielu późniejszych peowiaków i legionistów walczących u boku Józefa Piłsudskiego, przyszły polski premier był wychowywany w legendzie powstania styczniowego. W tym miejscu warto zaznaczyć, że Kozłowscy – prócz czci jaką otaczali uczestników narodowej irredenty – przywiązywali także olbrzymią wagę do edukacji swoich dzieci, wpajając im od najmłodszych lat zamiłowanie do książek i zdobywania wiedzy, co niewątpliwie w późniejszym okresie zaprocentowało wyborem kariery naukowej dokonanym przez bohatera naszej historii.
Po samobójczej śmierci ojca rodziny Stefana, która była niesłychaną tragedią dla najbliższych, familia Kozłowskich znalazła się w rozjazdach. W 1908 r. Matka Maria wraz z młodszym rodzeństwem zamieszkała w Przybysławicach, z kolei Leon wraz z bratem Tomaszem przeniósł się do Warszawy, gdzie pod czujnym okiem ciotki kontynuował edukację w szkole realnej Witolda Wróblewskiego. Już wtedy przyszły premier żywo interesował się polityką i był członkiem nielegalnego Związku Młodzieży Postępowej, który uchodził za nieformalną przybudówkę Polskiej Partii Socjalistycznej. Kilka lat później, podczas studiów w Krakowie, młody Kozłowski poznał osobiście Józefa Piłsudskiego oraz zaangażował się w działalność Związku Walki Czynnej. Jak później sam opowiadał – nigdy nie przejawiał większych talentów wojskowych – toteż przez Komendanta był wyznaczany zazwyczaj do realizacji konkretnych zadań politycznych. Warto w tym miejscu nadmienić, że to właśnie Kozłowski, gdy Pierwsza Kadrowa wymaszerowała z podkrakowskich Oleandrów w stronę granicy austriacko-rosyjskiej, aby sprowokować wybuch antyrosyjskiego powstania, bez powodzenia będzie agitował na swojej rodzinnej Kielecczyźnie współziomków, aby ci poparli wkraczających żołnierzy „kadrówki”.
Działalność naukowa i polityczna w II Rzeczpospolitej
Jeszcze przed wybuchem I wojny światowej Kozłowski ukończył studia archeologiczne i przyrodnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie rozpoczął naukę w niemieckiej Tybindze, gdzie na tamtejszej Alma Mater uzyskał stopień doktora. W 1920 r. był już doktorem habilitowanym, i do 1926 r. pochłaniała go wyłącznie praca na lwowskim Uniwersytecie Jana Kazimierza.
W orbicie zainteresowań badawczych lwowskiego profesora znalazła się przede wszystkim prehistoria ziem zamieszkałych przez Słowian. W licznych rozprawach pisał również o kulturze łużyckiej oraz o dziejach Wenedów na ziemiach polskich. Mimo odkrywczych i śmiałych spostrzeżeń jego krytycy zarzucali mu braki w warsztacie naukowym. Miały się one przejawiać m.in. w niechlujności wywodu, relatywizowaniu wyników obserwacji oraz w często popełnianych błędach rzeczowych. Inny wybitny polski archeolog tamtych czasów – prof. Józef Kostrzewski, w opublikowanym po II wojnie światowej pamiętniku, analizując pracę habilitacyjną Leona: „Groby megalityczne na wschód od Odry”, tak przez jej pryzmat oceniał sylwetkę autora:
„Ta całkowicie poroniona praca charakteryzuje doskonale umysłowość Kozłowskiego. Miał on ciekawe pomysły, niestety przeważnie nie kontrolowane przez krytykę, a będąc silnie nerwowy i podsycając swą nerwowość paleniem papierosów, głosił nieraz tezy całkowicie sprzeczne z dotychczasowymi obserwacjami”.
W wir wielkiej polityki lwowski uczony zostaje wciągnięty dopiero po zamachu majowym. Praktycznie od samego początku współtworzy struktury Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, a następnie z list tego sanacyjnego ugrupowania dwukrotnie zdobywa mandat poselski w wyborach 1928 oraz 1930 roku. Aktywność parlamentarna Kozłowskiego zostaje szybko zauważona i doceniona przez najważniejszych polityków obozu rządzącego, zaś jego kariera nabiera gwałtownego przyspieszenia, co wiąże się z piastowaniem coraz wyższych państwowych stanowisk. Ukoronowaniem kariery politycznej jest funkcja premiera rządu, którą pełni w latach 1934-1935. O nominacji na tak ważne stanowisko miał zadecydować bezpośrednio sam Józef Piłsudski. Według oceny Stanisława Cata-Mackiewicza, zawartej na kartach „Historii Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r.”, Marszałek myślał wtedy o lwowskim profesorze, jako o człowieku spoza istniejących układów i koterii politycznych, zaś powierzając mu misję stworzenia rządu, dawał po raz kolejny sygnał, że stawia w życiu publicznym na ludzi wykształconych.
Rząd Leona Kozłowskiego po zaprzysiężeniu. Premier siedzi drugi od lewej
Okresu premierostwa Leona Kozłowskiego nie można zaliczyć niestety do najlepszych w dziejach II Rzeczpospolitej. Za jego rządów państwo polskie borykało się bowiem z licznymi problemami natury gospodarczej. W rozgałęzieniach Wisły i Sanu ruszyły co prawda prace nad budową Centralnego Okręgu Przemysłowego, konsekwentnie rozwijano także sieć linii kolejowych, a władza inwestowała niemałe środki w budownictwo mieszkaniowe, lecz jednocześnie nowy szef rządu, jako zwolennik skrajnej polityki etatystycznej wszedł w ostry spór ze związkami zawodowymi oraz niektórymi inwestorami zagranicznymi (głównie francuskimi). Konflikt rozgorzał również na linii państwo-Kościół, ponieważ premier w ramach oszczędności budżetowych zamierzał pozbawić kler wielu przywilejów.
Przytaczany już wcześniej Cat-Mackiewicz, doceniając imponującą inteligencję Kozłowskiego, nie szczędził mu także wielu gorzkich słów, pisząc wyraźnie, iż jego charakter i sposób bycia nie pasowały do zajmowanego stanowiska:
„[…] Kozłowski sam sobie wyrządzał dużą krzywdę – miał zwyczaj śmiać się specjalnie głośno śmiechem, którego sekret posiadał, a który na ulicy straszył nerwowe panie i konie. O ile poważne błędy Jędrzejewicza płynęły z braku inteligencji, ale nie z braku powagi, o tyle błędy Kozłowskiego płynęły z lekkiego ustosunkowania się do rzeczy najpoważniejszych. […] Tego rodzaju charakter nie szkodzi przy pracy adwokatom, literatom, poetom, autorom dramatycznym, komikom itd., lecz jest niebezpieczny u zawodów takich jak sędzia, sternik okrętu, pilot, szofer, lekarz lub premier”.
Przy omawianiu okresu sprawowania przez Leona Kozłowskiego funkcji premiera, nie sposób przemilczeć tragicznego, a zarazem brzemiennego w skutki wydarzenia, jakim było morderstwo ówczesnego ministra spraw wewnętrznych – Bronisława Pierackiego, dokonane przez ukraińskich nacjonalistów przy ul. Foksal w Warszawie. Wzburzenie opinii publicznej po zamachu było na tyle duże, że w konsekwencji doprowadziło ono do utworzenia obozu dla więźniów politycznych w Berezie Kartuskiej. Autorem koncepcji „miejsca odosobnienia”, gdzie na podstawie decyzji administracyjnych miano osadzać jednostki zagrażające porządkowi publicznemu, był nie kto inny, tylko Kozłowski. Jego propozycję zaakceptował Piłsudski, a następnie na mocy rozporządzenia prezydenta Ignacego Mościckiego pomysł wszedł w fazę realizacji.
Lwowski profesor nie miał większego wpływu na kształt polityki II Rzeczpospolitej na arenie międzynarodowej, ponieważ każde, nawet najmniejsze posunięcie w tej dziedzinie było owocem decyzji podejmowanych albo przez Piłsudskiego, albo przez posiadającego dużą autonomię ministra spraw zagranicznych – Józefa Becka. Warto jednak zauważyć, iż ze względu na swą aktywność naukową w Niemczech oraz konkretne działania rządu, któremu przewodził – powszechnie był postrzegany jako germanofil i przeciwnik zbliżenia politycznego z Francją.
Końcówka rządów Kozłowskiego upłynęła pod znakiem prac nad nową ustawą zasadniczą. Konstytucja, która ostatecznie przeszła do historii jako kwietniowa, miała utrwalać władzę obozu sanacyjnego w Polsce, a bezpośrednim impulsem do jej wprowadzenia był gwałtownie pogarszający się stan zdrowia Marszałka Piłsudskiego. W swoich konkretnych zapisach znacząco wzmacniała ona pozycję prezydenta względem parlamentu i była uważana przez opozycję polityczną za antydemokratyczną. W pracach nad jej treścią brał udział również Kozłowski, lecz propozycje przez niego wysuwane nie znalazły zrozumienia i nie zostały ostatecznie zaakceptowane przez jego partyjnych kolegów.
Na politycznej emeryturze
Gabinet stworzony przez lwowskiego uczonego ostatecznie podał się do dymisji 28 marca 1935 roku. Następcą Kozłowskiego na stanowisku premiera został Walery Sławek, uchodzący za jednego z najbardziej zaufanych ludzi Marszałka. Już klika miesięcy wcześniej w kuluarach szeptano, że chory na raka wątroby Piłsudski prawdopodobnie nie dożyje końca roku. Chodziło, więc o to, by w chwili śmierci faktycznej głowy państwa, na czele rządu stał człowiek silny i najlepiej orientujący się w zawiłościach polityki prowadzonej przez „Dziadka”. Biograf Leona Kozłowskiego, a zarazem jego bratanek – Maciej Kozłowski, w swej książce „Sprawa premiera Leona Kozłowskiego” opisuje dodatkowe okoliczności odwołania stryja, zwracając uwagę na jego osobisty konflikt z prezydentem Mościckim, który ostatecznie przelał czarę goryczy.
Jak wynika z autobiografii polskiego premiera, sporządzonej podczas pobytu na Łubiance – miał on powrócić do sprawowanej przez siebie funkcji jesienią 1935 roku, bowiem zgodnie z ostatnią wolą Marszałka, po wejściu w życie nowej konstytucji, planowano przeprowadzić wybory parlamentarne oraz gruntownie przemeblować dotychczasową scenę polityczną. Na nowego prezydenta namaszczony został Sławek, a Kozłowskiemu miano powtórnie powierzyć misję stworzenia rządu.
Śmierć Józefa Piłsudskiego 12 maja 1935 roku bardzo szybko ujawniła tajone w obozie sanacyjnym waśnie. Wkrótce też doszło do walki o władzę między dwiema frakcjami piłsudczyków. W tej konfrontacji stronnictwo Walerego Sławka i utożsamiany z nim Leon Kozłowski, zostało pokonane i zmarginalizowane przez triumwirat Mościcki – Beck – Rydz-Śmigły. Tak więc aż do wybuchu II wojny światowej profesor znajdował się na obrzeżach życia politycznego, dzieląc czas między sprawowanie mandatu senatora, a aktywność naukową.
Więzień w sowieckiej Rosji
Wybuch wojny zaskoczył Kozłowskiego we Lwowie. Na mocy wcześniej zawartych porozumień pomiędzy ZSRS a III Rzeszą, do miasta wkroczyła Armia Czerwona. Już w kilka dni po zajęciu stolicy Galicji Wschodniej – 26 września 1939 roku, profesor został aresztowany przez funkcjonariuszy NKWD i osadzony w więzieniu na Brygidkach. Jego denuncjacji miał dokonać jeden z szeregowych pracowników lwowskiego Muzeum Etnograficznego, jak się później okazało, ideowy komunista. Kozłowski przeszedł przez katorgę sowieckiego śledztwa, najpierw na miejscu, a później – z racji pełnionych przez siebie urzędów w II Rzeczpospolitej – na moskiewskiej Łubiance. W toku przesłuchań i znoszenia trudów więziennego życia, uczony podupadł na zdrowiu – wychudł, utracił wzrok w prawym oku, a na skutek szkorbutu wypadła mu większość zębów.
Wojenne Kolegium Sądu Najwyższego ZSRS oskarżyło byłego polskiego premiera o działalność wymierzoną w państwo sowieckie, udział w wojnie 1920 roku oraz prześladowania komunistów, które m.in. miały polegać na ich osadzaniu w obozie bereskim. Wyrok w tym procesie mógł być tylko jeden – kara śmierci. Od jego wykonania Kozłowskiego oraz innych polskich więźniów Łubianki uchronił atak Wehrmachtu na ZSRS i zawarcie 30 lipca 1941 roku w Londynie układu Sikorski-Majski, na mocy którego ogłoszono amnestię dla obywateli Rzeczpospolitej więzionych w sowieckiej Rosji.
W połowie października 1941 roku lwowski profesor wraz z innymi Polakami został ewakuowany z zagrożonej niemieckim atakiem Moskwy, a następnie udał się do Buzułuku, gdzie w myśl zawartego porozumienia rozpoczęto formowanie Armii Polskiej, która u boku czerwonoarmistów miała stawić czoło coraz dalej posuwającym się na Wschód oddziałom niemieckim. W tym miejscu zaczyna się najbardziej tajemniczy, a zarazem kontrowersyjny okres w życiorysie naszego bohatera. Polski premier z racji swego stanu zdrowia nie mógł bowiem podjąć czynnej służby i walczyć na froncie, z kolei praca w intendenturze na podrzędnym stanowisku, którą mu zaproponowano, nie zaspakajała w pełni jego ambicji. Poza tym dodatkową przeszkodę na drodze do objęcia bardziej eksponowanego stanowiska, stanowiły przedwojenne powiązania polityczne Kozłowskiego, który utożsamiany z obozem sanacyjnym, był podobnie jak i inni piłsudczycy, oskarżany o doprowadzenie do klęski we wrześniu 1939 roku.
Zdjęcie Leona Kozłowskiego wykonane w 1939 roku w więzieniu zamarstynowskim we Lwowie
Wiedząc w jakim położeniu się znalazł oraz obserwując niechęć do swojej osoby ze strony gen. Władysława Andersa, polski premier postanowił powrócić do okupowanej przez Niemców Polski, aby tam kontynuować działalność polityczną. Uważał bowiem, że w trwającym światowym konflikcie powtórzony zostanie scenariusz z 1918 roku, co w skrócie oznaczać będzie, że najpierw Niemcy wygrają kampanię na Wschodzie, a w dalszej perspektywie zostaną zatrzymani i rozbici przez aliantów zachodnich. W praktyce więc, realny wpływ na zabezpieczenie interesu Rzeczpospolitej, według niego, mogły mieć osoby przebywające w kraju.
Po kilkunastu dniach pobytu w Buzułuku polski premier postanowił wyruszyć w stronę przesuwającego się frontu niemiecko-sowieckiego. Jedyne relacje jakie posiadamy na temat tej podróży pochodzą od samego Kozłowskiego. Rzecz jasna, brak innych źródeł powoduje, iż opis jego przejścia na stronę niemiecką może być w bardzo łatwy sposób zakwestionowany. Na przykład Dariusz Baliszewski w artykule „Leon niezawodowiec” opublikowanym w 2006 roku na łamach tygodnika „Wprost”, pisze iż:
„Między bajki należy włożyć wersję o samotnej, prywatnej, sienkiewiczowskiej wędrówce schorowanego, wycieńczonego człowieka (bez dokumentów i rozkazów) na linię frontu, gdzieś pod Tułę”.
Tyrada Baliszewskiego – chociaż słusznie zawiera wiele sceptycyzmu – nie jest do końca prawdziwa, ponieważ Kozłowski nie odbywał swej podróży samotnie, prawdopodobnie posiadał również niezbędne dokumenty. Lwowski profesor pisze wyraźnie, iż wraz z przyjacielem wyruszył z Buzułuku 27 października 1941 roku, aby po ciężkiej, liczącej ok. 1000 kilometrów wędrówce, przejść przez linię frontu 10 listopada. Kluczowa w tej opowieści jest oczywiście obecność przy polskim premierze tajemniczego towarzysza podróży. Miał on bowiem, wedle relacji, doświadczenie w poruszaniu się po Rosji oraz posiadał niezbędne do odbycia dalekiej wędrówki papiery. Jego tożsamości nie udało się ustalić Sądowi Polowemu w Buzułuku oraz powołanej jeszcze w czasie wojny przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego, specjalnej komisji. Identyfikacja stała się dopiero możliwa wiele lat później, gdy uzyskano dostęp do berlińskich archiwów. Notatka sporządzona przez radcę Starkego z 24 lutego 1942 roku, przytaczana w pracy Macieja Kozłowskiego, wskazuje wyraźnie, iż kompanem polskiego premiera był niejaki Andrzej Litwińczuk – prawdopodobnie przed 1939 rokiem pracownik warszawskiego magistratu.
Dariusz Baliszewski z kolei, opierając się na tajnych dokumentach przechowywanych w teczce gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, sugeruje iż przez linię frontu Kozłowskiemu pomogli przejść dwaj wysocy oficerowie zaopatrzeni w sowieckie przepustki, zaś sam profesor miał być emisariuszem. Pytanie tylko czyim i do kogo? Bez większej liczby dokumentów, które potwierdzałyby tę rewelację, jesteśmy skazani wyłącznie na domysły. Pewne jest natomiast to, że opuszczenie przez profesora Buzułuku potraktowane zostało w Londynie, jako akt zdrady. A sprawa stała się głośna i niewesoła, gdy Kozłowski po przekroczeniu granicy frontów dostał się w ręce Niemców. Warto zauważyć, że praktycznie od samego początku planowana podróż wiązała się z dużym ryzykiem. Polski premier mógł zostać w każdej chwili złapany, a co za tym idzie, musiał brać pod uwagę możliwość, że jego ujęcie zostanie rozegrane propagandowo, zarówno przez Niemców i Sowietów, jak i przez nieprzychylne mu władze na emigracji.
Proces i wyrok w Buzułuku
Lwowski profesor opuścił miejsce formowania się Armii Andersa w październiku, a już w grudniu 1941 roku polski rząd w Londynie wiedział o jego pobycie na terenie Niemiec. W Buzułuku z polecenia Naczelnego Wodza – gen. Władysława Sikorskiego – wszczęto proces, w którym oskarżano byłego premiera o dezercję i podjęcie kolaboracji z władzami III Rzeszy. Na szczegółowe opisanie całego postępowania potrzebowalibyśmy osobnego artykułu, więc skupmy się jedynie na nieścisłościach, które ujawniły się w toku śledztwa, a które winny mieć wpływ na ostateczny wyrok.
Po pierwsze, mimo tego, że Sąd Polowy w styczniu 1942 roku skazał Leona Kozłowskiego na karę śmierci, nie potrafił w żaden sposób ustalić, czy w chwili opuszczenia Buzułuku był on cywilem, czy żołnierzem pełniącym służbę. Nie istniał wówczas żaden dokument, który potwierdzałby przydział Leona do konkretnych zadań w tworzącym się wojsku, a zeznania przesłuchiwanych w tej sprawie świadków były ze sobą sprzeczne.
Po drugie, wątłe podstawy posiadało również oskarżenie o współpracę z Niemcami i działalność na szkodę Polski. Opierało się ono w praktyce na fakcie przekroczenia przez polskiego premiera linii frontu oraz na późniejszych doniesieniach niemieckiej prasy. Maciejowi Kozłowskiemu, który przeprowadzał kwerendy, m.in. w berlińskich archiwach, nie udało się odnaleźć żadnych dokumentów, potwierdzających kolaborację lwowskiego profesora z niemieckim rządem. Ponadto zachowane listy Leona, pisane do rodziny, wskazują raczej na to, że jego postawa względem władz III Rzeszy była krytyczna i daleka od zawierania jakichkolwiek zobowiązujących umów.
Pobyt w Niemczech
Po zatrzymaniu przez niemiecki patrol i wstępnym rozpoznaniu, Leon Kozłowski został przewieziony do Berlina. Ucieczkę polskiego polityka z ZSRS bardzo szybko wykorzystał aparat propagandowy III Rzeszy, uderzając bezpośrednio w zawarty kilka miesięcy wcześniej układ Sikorski-Majski. Wtedy też pojawiło się realne zagrożenie stworzenia przez Niemców kolaboracyjnego polskiego rządu, co niewątpliwie doprowadziłoby do poważnego kryzysu politycznego na emigracji oraz w okupowanym kraju. O tym, jak ważna była w owym czasie dla stosunków polsko-sowieckich sprawa premiera Kozłowskiego, niech najlepiej zaświadczy fakt, że na jego casus w jednej z prywatnych rozmów z gen. Andersem powoływał się sam Józef Stalin, zarzucając Polakom wiarołomstwo.
Zaraz po zatrzymaniu Kozłowski wykazał się wielką niefrasobliwością, opowiadając niemieckiemu korespondentowi wojennemu – Hansowi Huffskiemu o swoim pobycie w więzieniach na terenie ZSRS oraz nastrojach panujących w tworzącej się Armii Andersa. Relacja niemieckiego dziennikarza, co prawda nie została opublikowana w żadnej z gazet, ale pozyskane wiadomości stały się użyteczne dla niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Podczas pobytu w Berlinie polski premier nigdy nie poszedł na oficjalną współpracę z Niemcami. Jego zachowanie momentami było wręcz zaprzeczeniem jakiejkolwiek kolaboracji. Dla przykładu, na jednej z konferencji prasowych, zwołanej po przekroczeniu przez niego frontu, cytował wiersz Heinricha Heinego, niemieckiego poety żydowskiego pochodzenia, który był surowo zakazanym przez nazistowską cenzurę. Pracując z kolei w berlińskim Muzeum Etnograficznym przygotowywał obszerną monografię pradziejów Słowian, w której udowadniał, że to właśnie oni byli rdzenną ludnością, zamieszkującą niemiecką Brandenburgię. Mimo ciągłej obserwacji i kontroli ze strony gestapo, profesor w listach do najbliższej rodziny bez zahamowań opisywał też pogarszającą się sytuację III Rzeszy, wyrokując jej ostateczną klęskę.
Niemcy w miarę możliwości starali się wykorzystywać polskiego polityka w działaniach propagandowych, co nie zawsze było sprzeczne z polskim interesem narodowym. Wiosną 1943 roku, Kozłowski jako profesor archeologii uczestniczył w ekspedycji do Katynia, gdzie odkryto ciała pomordowanych polskich oficerów. Owocem tej podróży stało się podpisane przez niego oświadczenie mówiące, iż zbrodni tej dokonali Sowieci.
Tajemnicza śmierć
W lutym 1944 roku polski premier po raz ostatni wystąpił publicznie, odpowiadając na łamach prasy polskojęzycznej w Generalnym Gubernatorstwie na kłamstwa rozpowszechniane przez tzw. komisję Burdenki, która oskarżała o masowe mordy w lesie katyńskim III Rzeszę. Kilka miesięcy później Kozłowski już nie żył. Zginął podczas alianckich bombardowań Berlina. W tym miejscu dochodzimy do ostatniej nieścisłości w jego życiorysie.
We wstępie do „Moich przeżyć…”, które są opublikowanymi wspomnieniami, spisanymi przez Kozłowskiego podczas pobytu w Niemczech – Bogusław Gogol i Jacek Tebinka piszą, iż hotel „Alemannia”, w którym mieszkał polityk, został zniszczony. Z tekstu można domniemywać, że na budynek spadły alianckie bomby, doprowadzając tym samym do śmierci wszystkich osób tam przebywających. Autorzy informację na temat śmierci Leona Kozłowskiego oparli na oficjalnych doniesieniach prasy gadzinowej, rodzina natomiast została poinformowana, że ich krewny zmarł na atak serca. Istnienie tych dwóch wersji śmierci profesora wywołuję wśród historyków falę spekulacji i domysłów. Niektórzy z nich zastanawiają się, czy polski premier nie został przypadkiem zamordowany. Wskazywać miałaby na to wiedza, którą posiadał na temat zbrodni katyńskiej. Podczas oględzin miejsca ludobójstwa, miał on mianowicie dowiedzieć się, iż zabójstwa polskich oficerów dokonywane przez NKWD w 1940 roku, odbywały się za wiedzą i akceptacją sił politycznych w Niemczech. Gdyby rewelacja ta okazała się prawdziwa, byłby to dodatkowy argument, potwierdzający koordynację działań między władzami sowieckimi i niemieckimi w eksterminacji ludności polskiej w latach 1939-1941.
Ocena
Z powyższego krótkiego szkicu, który naturalnie nie wyczerpuje tematu i pomija wiele ciekawych wątków, wyłania się obraz Leona Kozłowskiego jako postaci niejednoznacznej. Polski archeolog z pewnością nie należał do najwybitniejszych polityków, których wydała II Rzeczpospolita, jednak trudno mu również przypisywać zdradę interesów narodowych oraz brak patriotyzmu. Sam pobyt w III Rzeszy i wykorzystanie przez tamtejszy aparat propagandowy, to jednak za mało by wymieniać jego nazwisko w jednym szeregu z jawnymi niemieckimi kolaborantami, jakimi byli Vidkun Quisiling czy Philippe Pétain. Nie ulega również wątpliwości, że wyrok wydany na Kozłowskiego w Buzułuku posiadał wyraźne polityczne zabarwienie i był w dużej mierze manifestacją polityczną, mającą pokazać Stalinowi, że Polacy są jednością i popierają porozumienie zawarte z nim przez gen. Sikorskiego. A jednocześnie ukrócają w swych szeregach samowolę i działania wymierzone w ZSRS.
Dokładniejszych badań wymagają okoliczności przekroczenia przez polskiego premiera granicy frontów. Pojawia się tutaj wiele ciekawych hipotez i nie można wykluczać również tej, mówiącej że Kozłowski od samego początku podróży chciał być ujęty przez Niemców, po to aby móc im przedstawić swoją polityczną ofertę. Jeżeli przyjąć, że powyższe założenie jest prawdziwe, to należy też zauważyć, że musiał on bardzo szybko zorientować się w tym, że III Rzesza nie jest państwem, z którym sojusz przyniesie Polsce jakiekolwiek wymierne korzyści.
Paweł Cichocki
Wykaz literatury przedmiotu:
- D. Baliszewski, Leon niezawodowiec, „Wprost” nr 2, 2006.
- S. Cat-Mackiewicz, Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r., Londyn 1982, s. 249-250.
- J. Kostrzewski, Z mego życia. Pamiętnik, Wrocław 1970, s. 124.
- L. Kozłowski, Moje przeżycia w więzieniu sowieckim i na wolności w czasie wojny w Rosji sowieckiej, Warszawa 2001.
- M. Kozłowski, Sprawa premiera Leona Kozłowskiego. Zdrajca czy ofiara? Warszawa 2005.
- P. P. Wieczorkiewicz, Ostatnie lata Polski niepodległej, Łomianki 2014, s. 7- 26.
Zdjęcia:
Wikipedia, Narodowe Archiwum Cyfrowe
