Paweł Duber należy do młodego pokolenia historyków, którzy w swej działalności naukowej podjęli trud przybliżenia szerzej rzeszy odbiorców meandrów polskiej polityki wewnętrznej w latach 1926-1939. Po opublikowaniu prac poświęconych Kazimierzowi Świtalskiemu autor podjął się zadania przedstawienia działalności polityka okresu międzywojennego, który był najczęściej powoływany na stanowisko prezesa Rady Ministrów w latach 1918-1939. Kazimierz Bartel, to postać, która przed 1926 rokiem nie należała do najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego. Stąd też ukazanie się książki, która w kompleksowy sposób przedstawia meandry wejścia w główny nurt polityki po maju 1926 r. profesora lwowskiego uniwersytetu, jest wydarzeniem godnym odnotowania i uwagi.

Nazwisko Kazimierza Bartla nie powoduje zainteresowania równego temu, które wiązałoby się z „pierwszym ułanem Drugiej Rzeczypospolitej” czy ostatnim międzywojennym ministrem spraw zagranicznych Józefem Beckiem. Dlatego też lektura książki stanowić może, dla osoby nie znającej kulis prowadzenia polityki przez obóz piłsudczykowski, spore zaskoczenie. Premier, mimo, że dołączył do elity władzy dość późno, stał się sprawnym wykonawcą polityki Marszałka, a w niektórych momentach przejawiał również własną inicjatywę, której nie spodziewali się po nim inni politycy znajdujący się w otoczeniu Józefa Piłsudskiego.

Praca podzielona jest na pięć rozdziałów, które mają charakter chronologiczno-problemowy. Pierwszy przybliża działalność Kazimierza Bartla do roku 1926. Mimo początkowych trudności w nauce, późniejszy pięciokrotny premier szybko, w wieku 30 lat, uzyskał tytuł profesora na Politechnice Lwowskiej. W latach pierwszej wojny światowej służył w armii austriackiej, w wojskach kolejowych, co jak się wydaje było merytoryczną podstawą do późniejszej działalności w sferze publicznej. Znajomość zagadnień kolejnictwa dała asumpt do powołania go w szeregi Wojska Polskiego, w którym objął z czasem funkcję szefa Wojsk Kolejowych. Miał okazję poznać w tym czasie Józefa Piłsudskiego, który doceniając jego umiejętności w tym zakresie spowodował wejście prof. Bartla w skład rządów Leopolda Skulskiego, Władysława Grabskiego i Wincentego Witosa. Pełnił w nich funkcję ministra kolei żelaznych. Od 1922 był posłem na Sejm z ramienia PSL „Wyzwolenie”.

Drugi rozdział poświęcony jest okresowi tuż po maju 1926 r., kiedy to trzykrotnie stanął na czele rządu. Wybór Kazimierza Bartla na stanowisko premiera tuż po zakończeniu porządków majowych dla wielu współczesnych mu polityków i obserwatorów życia politycznego było zaskoczeniem. Jednak cechy charakteru polityka, takie jak pracowitość, umiejętność znajdowania kompromisów , a zarazem lojalność spowodowały, że obozowi sanacyjnemu udało się przeforsować składy gabinetów akceptowanych przez Marszałka mimo braku wystarczającej większości w Sejmie. Co najważniejsze przeprowadzono także rewizję konstytucji marcowej.

Kolejna część pracy Pawła Dubera poświęcona jest okresowi, w którym Kazimierz Bartel pełnił funkcję wicepremiera w rządzie Józefa Piłsudskiego. Wobec skoncentrowaniu się Marszałka na sprawach polityki zagranicznej i sprawach wojskowych techniczne zadanie kierowania pracami rządu spadło na dotychczasowego prezesa Rady Ministrów. Na te niespełna dwa lata przypadł okres wyborów parlamentarnych oraz wybór nowego marszałka Sejmu. Pierwsze z wydarzeń spowodowało, że osłabieniu uległa pozycja wicepremiera, który okazał się po części ofiarą zwycięskiej koncepcji Kazimierza Świtalskiego i Walerego Sławka. Próba wyboru Kazimierza Bartla na stanowisko marszałka Sejmu zakończyła się niepowodzeniem, w czym mieli także udział niektórzy z najbardziej zaufanych współpracowników Komendanta.

Kolejny rozdział obejmuje okres sprawowania po raz czwarty przez prof. Bartla stanowiska szefa rządu. Okazało się, że sprawność w prowadzeniu bieżącej polityki nie jest wystarczającym argumentem do tego, aby na dłużej pozostać na czele rządu. Wewnętrzne rozgrywki wewnątrz obozu piłsudczykowskiego doprowadziły do zmniejszenia znaczenia szefa gabinetu. Do poprawy wizerunku na pewno nie przyczyniła się sprawa ministra Czechowicza oraz zapatrywania premiera na kształt przyszłej konstytucji, które w znaczący sposób różniły się od propozycji Walerego Sławka i innych uczestników procesu decyzyjnego.

Piąty rozdział dotyczy ustąpienia z czwartego i rozpoczęcia sprawowania ostatniego szefostwa rządu przez Kazimierza Bartla. Dla większości osób zaangażowanych w politykę było oczywistym, że piaty gabinet na czele z prof. Bartlem ma charakter przejściowy. Wiedział o tym także jego szef, ale w żadnym stopniu nie zmniejszało to jego aktywności. Niewątpliwie do przyczyn odejścia ze sceny politycznej lwowskiego profesora przyczyniła się jego postawa wobec Sejmu. Decyzje zapadające poza plecami premiera miały na celu zaostrzenie konfliktu z niższą izbą parlamentu, a Kazimierz Bartel postrzegany był jako osoba potrafiąca szukać porozumienia między legislatywą, a egzekutywą.

Z książki Pawła Dubera wyłania się obraz Kazimierza Bartla jako polityka o silnym poczuciu obowiązku, szerokim spektrum spraw, o których posiadał wiedzę i sprawnego wykonawcy poleceń Marszałka. Jednak spora doza samodzielności i chęć sprawowania urzędu, w sposób jaki przypisywany jest kanclerskiemu modelowi pracy premiera nie zjednywały mu sympatii i poparcia ze strony innych czołowych piłsudczyków owego okresu.

Wartość recenzowanej pozycji podnosi niezwykle rzetelna kwerenda przeprowadzona przez autora. Udało mu się dotrzeć do wielu niepublikowanych wspomnień, zapoznać z opiniami o bohaterze książki, jakie wyrażali ludzie nie piszący tekstów do publikacji, a co za tym idzie nie obarczonymi tendencyjnością związaną z bieżącą walką polityczną. Materiał archiwalny został uzupełniony opracowaniami i wydanymi źródłami oraz szeroką gamą tytułów prasowych relacjonujących wydarzenia polityczne epoki.

Niezwykle staranna pracę wykonał wydawca czyli Wydawnictwo Sejmowe. Z przyjemnością czyta się książkę, gdzie nie dostrzega się błędów nie tylko merytorycznych, ale także językowych czy drukarskich. Pod tym kątem Wydawnictwo Sejmowe może być punktem odniesienia dla wielu innych, bardziej popularnych oficyn.

Wątpliwości moje budzi niewielka ilość spraw. Pierwsza z nich, to odwoływanie się przez autora do wspomnień Henryka Dzendzela w wersji pierwotnej, znajdującej się w Bibliotece Zakładu Naukowego im. Ossolińskich. Wspomnienia te opublikowane zostały w „Rocznikach Dziejów Ruchu Ludowego” i czytelnikowi znacznie łatwiej będzie je znaleźć w czasopiśmie niż w archiwum. Druga sprawa, to dyskusyjna moim zdaniem teza autora, że decyzja Józefa Piłsudskiego dotycząca podwyżki wynagrodzenia kadry oficerskiej Wojska Polskiego spowodowana była chęcią zatarcia podziałów pomiędzy oficerami i zjednania ich przez Marszałka. Analizy sytuacji materialnej oficerów przed 1926 r., wskazują, że ich uposażenie pozostawało na bardzo niskim pułapie i nie odzwierciedlało zarówno potrzeb i jak i znaczenia korpusu oficerskiego. Podwyżki te były niezbędne, aby nie utracić najbardziej wartościowych oficerów, którzy mogli szukać zatrudnienia w zawodach dających im dużo większe szanse na godne życie. Ostatnia uwaga dotyczy niedopatrzenia ze str. 182, gdzie w przypisie jest mowa o odwołaniu wicepremiera, a chodzi o wiceministra Stanisława Gayczaka.

Podsumowując recenzję stwierdzić należy, że z niecierpliwością powinniśmy oczekiwać kolejnej książki pracownika Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, bo gwarantuje on wysoki poziom merytoryczny. Autorowi zaś życzę, by kolejne książki ukazywały się na takim samym poziomie redakcyjnym i edytorskim jak recenzowana pozycja.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:
Temat i treść – 9/10
Język, styl, kompozycja tekstu – 9/10
Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji
Tytuł: Działalność polityczna Kazimierza Bartla w latach 1926-1930
Autor: Janusz Tadeusz Nowak
Wydawnictwo Sejmowe
Rok wydania: 2014
Format: 175 x 245 mm
Liczba stron: 304
Oprawa: miękka
ISBN – 978-83-7666-253-4