Przez pięćdziesiąt lat dzielących nasz kraj od wybuchu II wojny światowej trudno było znaleźć większą dawkę informacji na temat Związku Strzeleckiego. Organizacja, przez szeregi której przewinęło się w okresie międzywojennym ponad milion osób skazana miała zostać na zapomnienie. Głównym powodem takiej sytuacji była jej historia i wierność wskazaniom Józefa Piłsudskiego. W 1987 r. ukazała się książka Kazimierza Pluty-Czachowskiego „Organizacja Orla Białego”, która była poświęcona dziejom jednej z pierwszych organizacji konspiracyjnych, które powstały po klęsce we wrześniu 1939 r. Ponieważ OOB tworzona była na bazie struktur Związku Strzeleckiego, to udało się autorowi choć w skrócie przybliżyć czytelnikom historię największej organizacji proobronnej II RP. Po 1989 r. reaktywował się ruch strzelecki, ale pozycji książkowych ukazujących historię i dorobek ZS na rynku wydawniczym nie było. W pracach poświęconych obronności w latach 1918-1939 pojawiały się informacje o działalności Związku, ale miały najczęściej charakter kilkunastostronicowych fragmentów większych całości. Dopiero dwie pozycje książkowe autorstwa Aldony Zakrzewskiej i Małgorzaty Wiśniewskiej zmieniły tę sytuację. Jednak ich ograniczony nakład i naukowy charakter nie pozwoliły dotrzeć im pod strzechy.

Wydawnictwo „Bellona” podjęło trud zmiany tego stanu rzeczy. W serii „Historia” ukazała się popularnonaukowa książka Małgorzaty Wiśniewskiej „Strzelcy w II Rzeczypospolitej”. Wydaje się, że wydawnictwo znakomicie wstrzeliło się w czas i tematykę. Trwająca w ciągu kilku ostatnich miesięcy dyskusja nad tworzeniem struktur, w ramach sytemu obronności państwa, które miałby być oparte m.in. na organizacjach strzeleckich znacząco odnosi się do okresu międzywojennego, gdzie udało się stworzyć półmilionowe (w 1939 r.) zaplecze osobowe dla Wojska Polskiego. Potencjalnymi odbiorcami książki mogą być zarówno strzelcy jak i osoby zajmujące się problematyką obronności od strony zawodowej jak i amatorskiej.

Książka składa się z jedenastu rozdziałów o charakterze chronologiczno-problemowym. Ukazuje genezę powstania Związku Strzeleckiego w latach poprzedzających wybuch pierwszej wojny światowej, a następnie reaktywację Związku w 1919 r. oraz jego dzieje, podzielone na okresy ściśle związane z wydarzeniami okresu międzywojennego. Dodatkowo autorka przedstawia problematykę programu, celów działania oraz ich realizację, kwestie wychowania patriotyczno-obywatelskiego, wyszkolenia wojskowego i proobronnego. Kolejne z rozdziałów dotyczą wpływów Wojska Polskiego na kierowanie ZS, współpracę tej organizacji z Państwowym Urzędem Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego oraz innymi organizacjami proobronnymi, a także roli kobiet w ZS.

Związek Strzelecki powstał w 1910 r., jako stowarzyszenie gromadzące młodzież przygotowującą się do przyszłej walki o niepodległość Polski. Wykorzystanie istniejącego prawodawstwa autro-węgierskiego pozwoliło przygotować liczący kilkanaście tysięcy zasoby ludzkie, które dały początek przyszłym Legionom Polskim. Reaktywowanie w 1919 r. ZS miało na celu kontynuowanie przedwojennych tradycji, ale także miało służyć realizacji koncepcji „narodu pod bronią” czyli powszechnego przygotowania społeczeństwa do przyszłego konfliktu. Odpowiedzialność za obronę granic spoczywać miała nie tylko na zawodowej armii, ale na wielomilionowej rzeszy przeszkolonych wojskowo obywateli. Najcięższy okres wojny polsko-bolszewickiej przyniósł zastój w pracy Związku spowodowany masowym odpływem członków do szeregów walczących.

Powolna odbudowa struktur rozpoczęła się od 1921 r., ale znikome wsparcie ze strony armii, niechęć z jaką traktowała Związek endecja i hierarchia kościelna pozwoliły stworzyć liczącą kilkadziesiąt tysięcy członków strukturę. Momentem przełomowym dla rozwoju organizacji okazał się maj 1926 roku. Zmiana władzy pozwoliła na aktywniejszą działalność połączona ze wsparciem ze strony władz i armii. Utworzenie Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego stworzyło podstawy do zwiększenia zasięgu prowadzonego przysposobienia wojskowego, w którym wiodącą role odgrywał Związek Strzelecki. Wiązało się to jednak ze zmniejszeniem wpływu czynnik cywilnego na prace organizacji i coraz większe oddziaływanie elementu wojskowego. Dotyczyło to zarówno wyszkolenia wojskowego jak i kładzenia akcentów na wychowanie patriotyczne i obywatelskie. Związek Strzelecki był także inicjatorem powołania Związku Naprawy Rzeczypospolitej czyli formacji politycznej grupującej lewicową cześć ruchu piłsudczykowskiego.

Narastające zagrożenie konfliktem zbrojnym spowodowało, że w oparciu o struktury ZS zamierzano tworzyć jedną z Brygad Obrony Narodowej. Jednak krótki czas pomiędzy podjęciem takiej decyzji, a wybuchem wojny nie pozwolił na realizację tego zamierzenia.

Cenna częścią książki są te fragmenty, które mówią o roli ZS w szerzeniu kultury czy sportu wśród młodego pokolenia Polaków. Ilość świetlic, chórów, bibliotek czy klubów sportowych przekraczała w II RP łączną ilość strzelców działających w organizacjach strzeleckich w dniu pisania recenzji. Kolejnym obszarem działania, którego nie można przecenić jest aktywizacja zawodowa społeczeństwa. Związek był organizatorem licznych kursów zawodowych, które umożliwiały ich uczestnikom osiągnięcie podstawowych kwalifikacji niezbędnych do wykonywania m.in. takich zawodów jak rolnik, stolarz itp.

Niestety, autorce i wydawnictwu nie udało się uniknąć błędów. Co do rozkładu odpowiedzialności pomiędzy autorkę, a redaktor merytoryczną recenzent nie będzie się wypowiadał, pozwalając wyjaśnić to osobom zainteresowanym.

Trudno znaleźć wytłumaczenie dla pomyłek związanych z częścią nazwisk pojawiających się w publikacji. Na stronie 30 znaleźć można nazwisko namiestnika Galicji raz, jako Dobrzyński, a drugi raz, jako Bobrzyński. Dwie strony dalej znajdujemy nazwiska dowódców plutonów w czasie szkoły oficerskiej w Stróży. Według autorki jednym z nich był Stanisław Kittary. Oczywiście chodzi o Pawła Kittaya ps. „Stanisław”. Autorce brak konsekwencji w zapisywaniu nazwiska przyszłego Marszałka Polski Edwarda Śmigłego-Rydza. W większości przypadków nazwisko występuje w takiej właśnie formie (choć sam zainteresowany jeszcze w pierwszej połowie lat trzydziestych XX w. używał formy Rydz-Śmigły), ale na str. 36 jest tylko Edward Rydz. Na stronie 61 błędnie zapisano nazwisko por. Dobiesława Damięckiego. Kolejny błąd znajduje się na str. 81, gdzie nazwisko Komendanta Głównego ZS Kazimierza Kierzkowskiego zamieniono na Kieszkowski. To samo dotyczy Stefana Leukos-Kowalskiego, który na str. 276 nosi nazwisko Lenkos-Kowalski. W Bibliografii pojawia się jako autor jednej z wykorzystywanych pozycji Henryk Bobiński, gdy chodzi o Henryka Bagińskiego.

Na str. 34 Małgorzata Wiśniewska powtarza informacje zawarte na dwóch poprzednich stronach dotyczące składu plutonów w trakcie trwania szkoły Stróży, nie zauważając zarazem, że podaje inne stany liczebne uczestników. Raz jest to około 90 osób, a raz około 100 uczestników. Trudno zgodzić się także ze stwierdzeniem ze str. 35, że w ZS obowiązywały do 1914 r. stopnie wojskowe. Były to stopnie strzeleckie i trudno oczekiwać, żeby były uznawane w c.k. armii. Na str. 41 znajdujemy informację o batalionie strzeleckim dowodzonym przez Kazimierza Herwina-Piątka. „Herwin” dowodził Pierwszą Kompanią Kadrową, która była częścią batalionu dowodzonego przez Kazimierza Sosnkowskiego, a od 12 sierpnia przez Edwarda Śmiglego-Rydza. Tak samo błędna jest informacja mówiąca o tym, że oddziały strzeleckie zostały wcielone do Legionów i skupione w I Brygadzie. Pierwsza Brygada powstała dopiero 19 grudnia 10914 r., a strzelcy znaleźli się w utworzonym w sierpniu tego roku 1. pułku piechoty. Na str. 110 powtórzono te same dane ilościowe dotyczące referentów kulturalno-oświatowych, które figurują już na stronie 109. Niezręcznego określenia użyto na str. 117, gdzie pada stwierdzenie, że ppor. Znamieckiego podmieniono na ppor. Leonarda Zarzyckiego. Na stronie 166 korekta nie wychwyciła, że właściwą formą jest okręg, a nie okrąg. Inny przykład niefrasobliwości korekty można znaleźć na str. 252, gdzie znajdujemy sformułowanie „po powiedzenia” zamiast „do powiedzenia”. Nieprawdą jest, że dopiero w latach trzydziestych decyzją PUWFiPW pozbawiono ZS możliwości działalności w szkołach (str. 169). Decyzje taką podjął minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego w 1922, który zezwolił na działalność w zakresie przysposobienia wojskowego na ternie szkól tylko Związkowi Harcerstwa Polskiego. Ogólne braki w znajomości historii polskich działań militarnych wykazuje autorka w przypadku informacji o formowaniu pułku strzeleckiego w 1921 r. Umiejscawia to zdarzenie na jesieni tego roku, a następnie pisze, że pułk brał aktywny udział w III powstaniu śląskim. Na stronie 217 błędnie podano nazwę krakowskiego kopca. Powinno być Sowiniec, a nie Słowiniec. Na stronie 267 mowa jest o stanowisku prezesa Rady Głównej, a chodzi o prezesa Rady Naczelnej, bo taką nazwę nosił organ Związku. Na stronie 291 autorka pisząc o dostosowaniu struktury ZS do podziału administracyjnego wojska myli obwody z okręgami.

W części dotyczącej działalności kobiet w ZS autorka stosuje własny pomysł na ukazanie działalności poszczególnych grup wiekowych. Przedstawia je od najstarszych do najmłodszych. Autorowi recenzji wydaje się, że ukazanie zmian, jakie zachodziły w zakresie wychowania i wyszkolenia kobiet łatwiej prześledzić rozpoczynając od najmłodszego przedziału wiekowego. Nie wiadomo tez skąd autorka opisując podział wiekowy wśród męskiej części członków Związku odnalazła juniorów ( str. 340). Chodzi oczywiście o junaków. Szczytem absurdu jest zdanie ze strony 343. Małgorzata Wiśniewska pisze o współpracy ZS z różnymi organizacjami kombatanckimi i proobronnymi. Wymienia wśród nich… „Strzelca”!!! Osoba, która napisała dwie książki o Związku Strzeleckim zdaje się nie wiedzieć, że „Strzelec”, to popularna nazwa ZS, używana w powszechnym obiegu w okresie międzywojennym.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:

Temat i treść – 7/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 7/10

Forma wydawnicza – 8/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Strzelcy w II Rzeczypospolitej. Tajniki jednej z największych organizacji paramilitarnych II RP. Wierna gwardia Komendanta.

Autor: Małgorzata Wiśniewska

Wydawnictwo: Bellona

Rok wydania: 2014

Format: 165 x 235 mm

Liczba stron: 352

Oprawa: twarda

ISBN – 978-83-11-13496-6