Urząd. Niemieccy dyplomaci w Trzeciej Rzeszy i w RFN

Nakładem Wydawnictwa Dolnośląskiego ukazało się na polskim rynku księgarskim tłumaczenie dzieła Niezależnej Komisji Historyków do Zbadania Historii Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Czasach Narodowego Socjalizmu i Republiki Federalnej zatytułowanego Das Amt Und die Vergangenheit. Deutsche Diplomaten im Dritten Rech Und in der Bundesrepublik. Komisja ta utworzona została na polecenie ministra spraw zagranicznych RFN Joschki Fishera 11 VII 2005 r. w związku z kontrowersjami, które wewnątrz ministerstwa wywołała zmiana przez Fischera w 2003 r. zasad pisania nekrologów zmarłych byłych pracowników Auswärtiges Amt (AA-niemieckiego MSZ) o nazistowskiej przeszłości.

Praca jako całość nie posiada wstępu. Nie posiada go też żaden z rozdziałów recenzowanej monografii; brak im wszystkim także wniosków końcowych. Omówienie zakresu i skali badań, wykorzystanych materiałów itp. w szczątkowej formie znajduje się w Posłowiu i podziękowaniach. Informacje na ten temat rozproszone są także w tekście pracy. Całość podzielona jest na dwie części: Przeszłość Urzędu (sześć rozdziałów podzielonych na podrozdziały) oraz Urząd i przeszłość (dziewięć rozdziałów podzielonych na podrozdziały). Dzieło zaopatrzone jest w wykaz źródeł i obszerną bibliografię. Wykorzystane dokumenty pochodzą z archiwów niemieckich, amerykańskich, brytyjskich, francuskich i izraelskich. Archiwaliów z Europy Środkowowschodniej (podobnie jak wytworzonej na tym obszarze literatury przedmiotu) nie wykorzystano, co w odnośnych rozdziałach silnie waży na obrazie działań niemieckich w tym regionie. Rozprawę zamyka Wykaz skrótów. Do wydania polskiego dołączony został Leksykon nazw i terminów niemieckich oraz nazistowskich. Brak niestety jakichkolwiek indeksów, co zważywszy na kronikarską naturę narracji Autorów, opisujących jednostkowe losy poszczególnych urzędników AA, jest poważną wadą edytorską.

Kolejne rozdziały pracy uporządkowane są chronologicznie.

Rozdział I, II i III (Ministerstwo Spraw zagranicznych i ustanowienie dyktatury; Lata przed wybuchem wojny i Starzy i nowi dyplomaci) – poświęcone są postawie AA i jego urzędników wobec nazizmu z obaleniem mitu o powszechnej, konserwatywnej opozycji keizerowsko-weimarskich kadr wobec kierowanych do dyplomacji towarzyszy partyjnych z NSDAP. Ciekawa jest przy tym informacja, iż wstąpienie do SS, przynajmniej w latach 1943-44, wymagało oficjalnego wystąpienia z Kościoła.

Rozdział IV (Ministerstwo Spraw Zagranicznych podczas wojny) skoncentrowany jest zasadniczo wokół Holocaustu i wojny z ZSRR. Pozostałe wątki potraktowano marginalnie (co jest charakterystyczne dla współczesnej niemieckiej polityki historycznej) lub pominięto – jak kwestię współpracy III Rzeszy z ZSRR i rolę komunistów niemieckich. Redaktorzy wydania polskiego pogłębiają tę cechę, zamiast ją minimalizować. Charakterystyczny jest sposób zaprezentowania sylwetki Ernsta Thälmanna (s.65). przedstawionego w przypisie odredakcyjnym jako „członek Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. W 1924 (…) wybrany do Reichstagu.” Thälmann od 1920 r. był zaś w KPD, od 1924 r. stał na czele paramilitarnej bojówki KPD Der Rote Frontkämpferbund, a od 1925 r. był przewodniczącym KC KPD. Od 1928 r. był członkiem Komitetu Wykonawczego Międzynarodówki Komunistycznej. Działał zatem jako agent Kominternu, wykonujący rozkazy Stalina, a nie jako socjaldemokrata i w tym charakterze został uwięziony i zamordowany.

Opisując działania AA prowadzone w związku z Holokaustem Autorzy wymieniają włączone do Rzeszy ziemie Polski i obszar Generalnej Guberni w jednym ciągu z Holandią, Luksemburgiem, Belgią, Francją, Danią, Norwegią i Europą południowo-wschodnią sugerując, iż warunki okupacji na tych terenach były porównywalne, a niemieccy dyplomaci pełnili na nich jakieś funkcje.

Rozdział V – Okupacja – rabunek – Holocaust jest rozbitą na poszczególne kraje (Czechosłowację i Polskę, Francję, Holandię i Belgię, Danię i Norwegię, Serbię i Grecję, Węgry oraz „sojuszników i wasali”: Finlandię, Włochy, Hiszpanię, Słowację, Chorwację, Bułgarię, Rumunię) relacją z udziału AA w zbrodniach i grabieniu okupowanej Europy, ze zdecydowanym akcentem na Holocaust i marginalnym potraktowaniem innych zagadnień, lub ich przemilczeniem.

Z uwagi na fundamentalną różnicę natury reżimu okupacyjnego w Polsce i w Czechach i odmienny status Słowacji, a odmienny ziem czeskich błędem jest połączenie w jeden podrozdział okupacji Czechosłowacji i Polski. Bezzasadne jest także zaliczenie Węgier do krajów okupowanych, a Włoch, Słowacji i Chorwacji do sojuszników. Każdy z tych krajów przeżył wszak okres zarówno sojuszu (satelizacji) z III Rzeszą, jak i okupacji niemieckiej.

            Rozdział VI Ślady sprzeciwu, formy oporu kończy część pierwszą pracy. Na jego treść składają się relacje na temat nielicznych wypadków nastawienia opozycyjnego pracowników AA wobec reżimu nazistowskiego.

Część druga pracy – Urząd i przeszłość – rozpoczyna rozdział Rozwiązanie starej służby dyplomatycznej, będący opisem procesu denazyfikacji, którym poddane zostały kadry AA ze strony zwycięskich aliantów. Sporo miejsca Autorzy poświęcają wykorzystaniu przez Amerykanów wiedzy ekspertów i dyplomatów III Rzeszy na temat ZSRR.

Pracownicy niemieckiego MSZ w trybach alianckiego wymiaru sprawiedliwości to temat rozdziału Przed sądem. Ukazana została w nim historia procesu norymberskiego w zakresie dotyczącym AA (Joachim von Ribbentrop i Constantin von Neurath) oraz tzw. „procesu Wilhelmstrasse” z głównym oskarżonym Ernstem von Weizsäkerem.

Rozdziały Tradycja i nowy początek oraz Nowi, starzy i „byli”, poświęcone są dziejom odtwarzania niemieckiej dyplomacji na przełomie lat 1940. i 1950. Ukazane są w nich przede wszystkim powody utrzymywania się w nowym AA licznego odsetka nie tylko „starych” dyplomatów z Wilhelmstrasse, ale także byłych członków NSDAP.

Rozdział Odszkodowania i pamięć to opis stosunku nowego AA do problemu rekompensaty dla dawnych pracowników, zwolnionych lub represjonowanych w czasach III Rzeszy. Wniosek płynący z tej części pracy jest zasadniczo negatywny. MSZ RFN niechętnie zatrudniał tego typu osoby i bez entuzjazmu podchodził do ich roszczeń odszkodowawczych. Łatwiej było o reaktywację urzędniczą dawnych nazistów, niż ludzi wydalonych ze służby dyplomatycznej w okresie III Rzeszy, emigrantów politycznych lub bardzo nielicznych przecież opozycjonistów. Podjęta w tym rozdziale próba rehabilitacji siatki agentów sowieckich znanych jako Rote Kapelle (Czerwona kapela), jest nieprzekonująca.

Rozdział Przeszłość jako wyzwanie dla polityki zagranicznej jest studium borykania się Bonn z dziedzictwem nazistowskim po 1951 r. – gdy RFN zaczęła tworzyć swoją służbę dyplomatyczną.

Kolejny rozdział: Nowa dyplomacja jest prezentacją przemian zasad niemieckiej polityki zagranicznej. Na tle pozostałych części pracy wyróżnia go szersze spojrzenie na sytuację międzynarodową Niemiec, wskazanie realnych dylematów i możliwości wyboru dalszej drogi RFN (neutralizacja jako cena zjednoczenia versus uzachodnienie, atlantyzm, integracja europejska i wmontowanie polityki Bonn w ogólną strategię Zachodu w jego konfrontacji z ZSRR).

Rozdział Przemiany, reformy, stare problemy jest nasyconą historiami rozmaitych urzędników AA opowieścią o nieskutecznych próbach złamania korporacjonizmu MSZ w okresie rządów Kurta Georga Kiesingera i Willy’ego Brandta i aferach związanych z wychodzeniem na jaw zatrudnienia dawnych działaczy nazistowskich. Sam Kiesinger (kanclerz RFN 1966-1969) był zresztą przykładem takiej właśnie drogi życiowej (wstąpienie do NSDAP i służba w AA III Rzeszy), o czym Autorzy piszą jednak we wcześniejszej części pracy (s. 118).

Ostatni rozdział Od „błędnego obarczania winą” do powstania komisji historyków ukazuje problemy z jakimi zmagał się AA w okresie ministerium Joschki Fischera. Polskiego czytelnika razić może przy tym skwitowanie terroryzmu lewaków z przełomu lat 1960/1970. sformułowaniem „błędy i wypaczenia ruchu z 1968 roku” (s.544). Ciekawie wyjaśniony jest powód nieskuteczności krytyki przeszłości ministra ze strony FDP, którą opinia publiczna postrzegała jako motywowaną wolą rewanżu politycznego za utratę pozycji w Bundestagu na rzecz Zielonych, a teki szefa MSZ na rzecz Fischera.

Interesującym wątkiem jest spór między emerytowanym ambasadorem Erwinem Wickertem (dawnym nazistą) a J. Fiszerem broniącym Hansa-Gerharta Schmierera (skompromitowanego w 2001 r. opublikowaniem jego listu gratulacyjnego do Pol Pota z 1980 r.). Sytuacja, w której były nazista kwestionował wiarygodność przemiany demokratycznej byłego maoisty, gloryfikującego komunistycznego zbrodniarza z Kambodży, pokazuje groteskowy wymiar międzypokoleniowego konfliktu byłych totalitarystów nazistowskich z byłymi totalitarystami komunistycznymi z pokolenia roku 1968.

Praca nie jest niestety wolna od licznych błędów merytorycznych. Spośród najważniejszych z nich można wskazać na:

s.27 o urzędnikach niemieckiego MSZ czytamy: „Była to ta sama elita, która pełniła służbę pod cesarzem (…) elita, która w 1941 roku miała firmować narodowosocjalistyczną politykę zaborczą i politykę zagłady”, co sugeruje jakoby zaborczy i eksterminacyjny charakter polityka niemiecka uzyskała dopiero w chwili najazdu na ZSRR.

s.67: Autorzy piszą: „«Deutscher Reichsanzeiger» – urzędowe czasopismo Rzeszy Niemieckiej, istniało od 1819.” Nie jest to możliwe, gdyż w 1819 r. nie istniała Rzesza Niemiecka. W istocie od 1819 r. istniało urzędowe pismo rządu pruskiego Allgemeine Preußische Staatszeitung, które po kilku zmianach tytułu (1 VII 1843 – 1 V 1848 – Allgemeine Preußische Zeitung, od 1 V 1848 r. – Allgemeiner Preußischer Staats-Anzeiger, od 1 VII 1851 r.Königlich Preußischer Staats-Anzeiger od maja 1871 r. – Deutscher Reichs-Anzeiger und Königlich Preußischer Staats-Anzeiger powszechnie skracane do: Reichs- und Staats-Anzeiger) ostatecznie przyjęło podany w opracowaniu tytuł dopiero po 1871 r. Od listopada 1918 r. do 14 IV 1945 r. ukazywało się ono jako Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger zaś w okresie RFN funkcjonuje jako Bundesanzeiger.

s.67: Z zapisu wynika, że między 25 VIII 1933 r. a 7 IV 1945 r. powstało 358 list osób, którym odebrano obywatelstwo niemieckie, po czym jest konstatacja, że odebrano je 33 Niemcom. Całość jest nielogiczna. Jest też sprzeczna z informacją ze s. 70, gdzie mówi się tylko o jednej z list z grudnia 1936 r., obejmującej 38 osób w tym Tomasza Manna.

s.119. Jak piszą Autorzy – Giselher Wirsing – SS-Sonderführer – Departament Prasowy AA, publicysta pisma na zagranicę – „Signal”, specjalizujący się w Europie Wschodniej, po klęsce 6 Armii pod Stalingradem uznał, „iż ludność krajów okupowanych należy ściślej włączyć do planów strategicznych Trzeciej Rzeszy. W swoim memorandum w sierpniu 1942 roku zaznaczył, iż stosunek obywateli Związku Radzieckiego «do nas jako panujących [ma] zasadnicze znaczenie»”. Jest tu niezgodność chronologiczna. Bitwa pod Stalingradem toczyła się bowiem od 23 VIII 1942 r. do 2 II 1943 r., a zatem w sierpniu 1942 r. Wirsing nie mógł formułować żadnych poglądów pod wrażeniem klęski Wehrmachtu poniesionej w tym starciu, gdyż ona jeszcze nie nastąpiła.

s.131 – Autorzy podają podwójną nazwę Pressburg/Bratysława stolicy Słowacji w okresie II wojny światowej, by w dalszej części tekstu pozostać już przy samym Pressburgu. Jest to tradycyjna nazwa miasta w języku niemieckim, ale w polskim tłumaczeniu w odniesieniu do okresu po roku 1919, kiedy to przyjęto oficjalną nazwę Bratysława, a tego okresu dotyczy przecież recenzowana praca, używanie nazwy Pressburg nie ma uzasadnienia. Historyczna nazwa polska to Pożoń od węgierskiego Pozsony – obecna stolica Słowacji była bowiem przez kilka wieków miastem koronacyjnym królów węgierskich. Praca nie dotyczy jednak dziejów sprzed 1919 r., dla których nawiązywanie do tych nazw byłoby naturalne. Przyjęcie historycznej nazwy niemieckiej dla tłumaczenia polskiego nie ma zaś żadnego uzasadnienia.

s.221 – Pomylona jest rzeka Boh – będąca granicą wschodnią okupowanej przez Rumunię Transnistrii (Nie mylić z obecnym Naddniestrzem) z Bugiem – w efekcie mamy nonsensowne zdanie o deportacji „10 000 Żydów rumuńskich przez Bug na tereny okupowane przez Niemcy”. Podobny błąd na s.222.

s.308. – Nazwanie regenta Węgier, admirała Mikolsa Horthy’ego „namiestnikiem Rzeszy na Węgrzech” podważa zaufanie co do rzetelności Autorów w ogóle. Opisane przez nich samych na s.203-209 dzieje uwikłania AA w Holocaust na Węgrzech nie usprawiedliwiają zamieszczonej przez nich opinii, jakoby Horthy był „postacią nader ambiwalentną w kontekście prześladowania i wymordowania Żydów węgierskich”. Wprost przeciwnie, z narracji wynika, że rząd węgierski przed 19 III 1944 r. – tzn. przed okupacją kraju przez Niemców, skutecznie odrzucał naciski Berlina na przystąpienie do zagłady obywateli węgierskich żydowskiego pochodzenia. Znany jest też negatywny stosunek Horthy’ego – jako arystokraty węgierskiego do nazistów, których regent Węgier słusznie uważał za pochodzących z nizin społecznych prostaków. Na potrzeby czytelnika polskiego można by dodać, iż admirał Horthy w 1939 r. odrzucił żądanie Hitlera przyznania Wehrmachtowi prawa przemarszu przez terytorium Węgier do ataku na Polskę, oświadczając, iż jest to „niepodobieństwo moralne” (impossibilité morale) i że w razie próby przejścia Armia Węgierska stawi jej zbrojny opór. Ślady dyskusji na ten temat między AA a MSZ Królestwa Węgier musiały się zachować w archiwach niemieckich. Oskarżenia Autorów kierowane pod adresem Węgrów i Horthy’ego wyglądają zatem na motywowane niemiecką chęcią „podzielenia się winą” za Holocaust.

s.344 Autorzy, podając informację o tym, iż MSZ NRD powstało wcześniej niż MSZ RFN, dodają: „Nawet jeżeli obszar swobody działania wschodnioniemieckiej dyplomacji był ograniczony, to rząd Adenauera znalazł się, jeśli chodzi o politykę zagraniczną, na gorszej pozycji”. Nazwanie pola aktywności dyplomacji NRD w 1949 r. – „ograniczonym” to zbyt eufemistyczne określenie absolutnej jej zależności od ZSRR tak co do kierunku działań, jak i obsady personalnej. Sugerowanie zaś, że zakres swobody działania rządu Konrada Adenauera stawiał go w gorszej pozycji od tej, którą posiadał rząd Otto Grotewohla, jest absurdem.

s.542 – Przypis odredaktorski „*Republika berlińska – tradycyjne określenie Republiki Weimarskiej” jest błędny. Termin użyty został w tekście głównym w kontekście przełomu lat 1989-1990, zakończonego zjednoczeniem Niemiec i przeniesieniem stolicy z Bonn do Berlina. Republika berlińska to zatem RFN po zjednoczeniu, w odróżnieniu od Republiki bońskiej z lat 1949-1990.

s.549 – Błąd redaktora i/lub Autorów pracy w odniesieniu do skrótu CSR* – w odredakcyjnym przypisie rozwiniętego jako: Czechosłowacka Republika Socjalistyczna. Powinno być: CSR (ČSR – czes. Československá republika, słow. Česko-Slovenská republika) – Republika Czechosłowacka lub CSRS (ČSRS – czes. i słow. Československá socialistická republika) – Czechosłowacka Republika Socjalistyczna. Ponieważ chodzi o uwięzienie Franza Nüssleina w Czechosłowacji w latach 1945-1955, zastosowanie ma wyłącznie nazwa Republika Czechosłowacka – CSR z punktem zwrotnym w 1948 r., kiedy to komuniści w drodze zamachu stanu przejęli władzę w tym kraju. Jego nazwę na CSRS zmienili jednak dopiero w konstytucji z 1960 r. Nüsslein był zatem więziony wyłącznie w CSR, choć po 1948 r. była ona komunistyczna.

            Praca zawiera także liczne błędy wynikające z wadliwego tłumaczenia. Niektóre z nich mają znaczenie merytoryczne. Do szczególnie rażących należą:

s.164/165 – jest: ośrodków naczelnego dowództwa armii i armii pancernej – powinno być: ośrodków naczelnego dowództwa armii i armii pancernych. Tłumacz najwyraźniej nie był świadom istnienia w strukturze Wehrmachtu związków operacyjnych zwanych armiami pancernymi.

s.223 – jest: „…marnowania cennego miejsca na okrętach” – powinno być: „…na statkach” . Ponieważ chodzi o emigrację 75-80 tys. Żydów z Rumunii do Palestyny w 1942 r., należy wątpić, aby przewóz tych osób odbywał się przy użyciu jednostek rumuńskiej Marynarki Wojennej. Termin okręty jest więc tu niestosowny.

W pracy złamana jest zasada jednolitości terminologicznej. Tłumacz stosuje termin Związek Radziecki, używając jednocześnie przymiotnika sowiecki i terminu Sowieci. (np. na s. 158-163 i 254-255). Nie jest dopełniona także zasada jednolitości reguł. Wrocław występuje pod niemiecką nazwą Breslau, co jest do zaakceptowania dla okresu 1871-1945. Przyjęcie jednak takiej reguły wymagałoby jej stosowania także do innych miejscowości. Tymczasem Oleśnica (niem. Oels) występuje dla tego samego okresu pod polską nazwą. W efekcie np. w zamieszczonym w pracy wykładzie Autorów Ernst Eckstein zakłada SPD w Breslau, za co więziony jest w Oleśnicy (s.513).

Drobniejsze błędy tłumaczenia, które powinny być poprawione w ewentualnych kolejnych wydaniach książki obejmują:

s.72: „złamanie niemieckiej woli do samostanowienia” – niezręczne tłumaczenie – wola czegoś, a nie do czegoś.

s. 221 – jest: „załatwienia około 4000 Żydów w Jassy” – powinno być …w Jassach”.

s.313 – jest: „Kiedy (…) ukazało się oświadczenie Gausa, ono natychmiast wyzwoliło u Melchersa silną potrzebę…” – niemiecka składnia zdania.

s.418 – jest: „Tutaj właśnie pojawia prawdziwy obowiązek zadośćuczynienia…” – winno być: „… pojawia się…”

s.418 – jest: „…wstąpił na służbę dyplomatyczną w 1918 roku, gdzie najpierw przydzielono go do…” winno być: „…wstąpił do służby dyplomatycznej w 1918 r., kiedy to najpierw przydzielono go do…” – błąd składniowy.

Błędy korektorskie, o których warto wspomnieć wyłącznie na wypadek kolejnych wydań obejmują następujące przypadki:

s.64 jest: z powodu towarzyszącemu mu terroru, winno być: z powodu towarzyszącego mu terroru

s.114 jest: Walter Büttner, jeden z jego najważniejszych współpracownik, winno być: … współpracowników

s. 148 jest: Radomychl – winno być: Radomyśl

s.289 jest: tajna służby sowiecka – winno być: tajne służby sowieckie

s.362 – przypis odredaktorski – błąd zapisu – Wojsko Polskie jest nazwą własną i powinno być pisane dużą literą.

411-413 – załamane stylu, powodujące, że tekst staje się niezrozumiały: Wizerunku tej szkoły niewiele rozjaśnia fakt, że…(s.411); Ponieważ jednak szybkie zmiany niewiele przyniosły niewielkie rezultaty, więc w latach siedemdziesiątych włączono do programu nauczania rok praktyki… (s.411); Republika Federalna miała być przyjęta do ONZ i należało się spodziewać, że będzie już niedługo reprezentowana wśród innych organizacji ONZ (s.412); Osoby na stanowiskach attachés do spraw społecznych pochodzili w przeważającej części z DGB, wielu z nich (…) nadal pozostawali wierni… (s.412).

s.495 jest: Rozbrojenia i bezpieczeństwo winno być Rozbrojenie i bezpieczeństwo. Wyraz rozbrojenie nie ma liczby mnogiej.

s.495 …został mianowany (…) «pełnomocnikiem rząd federalnego… winno być: …został mianowany «pełnomocnikiem rządu federalnego….

s.499 Fakt, iż większość (…) akceptowała tę politykę (…), powodowało rozgoryczenie Bergera – winno być: Fakt (…) powodował…

s.546 – Jednak (…) kariera (…) i przemiana (…) miała jednak pewne skazy. – podwójne użycie słowa jednak w tym samym zdaniu i błędna liczba – skoro kariera i przemiana to miały, a nie miała.

Narracja nie jest wolna od zbędnych powtórzeń. Przykładem mogą być informacje o Ottonie Johnie podane w przypisie odredakcyjnym na s. 424, w większości powtórzone w tekście głównym na s. 425 oraz na temat Kurta Opplera – ambasadora w Kanadzie – podane na s.510-514 i powtórzone na s.535.

Recenzowana monografia obejmuje rozległy okres. Zasadniczo poświęcona jest uwikłaniu urzędników AA w Holocaust i skutkom tego faktu oraz sporom o nazistowską przeszłość kadr dyplomacji RFN. Pozostałe wątki działalności niemieckiego MSZ potraktowane są marginalnie. Autorzy zwykle ograniczają się do relacji na temat jednostkowych losów ludzkich. Czyni to z opisywanego dzieła raczej kronikę niż analizę historyczną. Teza główna pracy – wykazanie dużego nasycenia AA RFN dawnymi urzędnikami Wilhelmstrasse i nieskuteczności denazyfikacji po 1945 r. została przekonująco udowodniona.

We fragmentach wychodzących poza główny – rozliczeniowy nurt rozważań, praca roi się od błędów. Czyta się ją więc trudno, raczej jako narzędzie i dokument politycznej walki wewnątrzniemieckiej podjętej przez Joschkę Fischera z sympatyzującymi z CDU-CSU, a obciążonymi przeszłością kadrami MSZ, niż jako dogłębną analizę problemu. Przebija z niej niemiecka skrupulatność, ale też i brak wmontowanej w narrację głębszej pożywki intelektualnej – szerszego komentarza. Dzieło Niezależnej Komisji Historyków nie porywa. Jego lektura, może być jednak pomocna w zrozumieniu niemieckiej polityki zagranicznej, nie tyle przez ukazanie jej głównych nurtów (tego w pracy nie ma) co poprzez prezentację klimatu moralnego i swoistej kultury urzędniczej ludzi, którzy o polityce tej decydowali. W tym więc zasadza się główna wartość recenzowanej monografii. Jej lektura wymaga jednak od czytelnika krytycznego podejścia do prezentowanych stwierdzeń i zdolności do omijania pułapek, wynikających z licznych w tekście wskazanych wyżej błędów.

Przemysław Żurawski vel Grajewski

 

Informacje o publikacji: