Wydawnictwo Bellona spopularyzowało historię międzywojennych elit artystycznych i politycznych dzięki Sławomirowi Koperowi. W sytuacji, gdy autor ten ostatnią swą książkę opublikował już w innym wydawnictwie jego miejsce w Bellonie przypaść ma chyba Lechowi Wyszczelskiemu. Koper piszący w sposób lekki, łatwy i przyjemny w odbiorze stanowił przykład autora podobającego się czytelnikom kolorowych magazynów. Robił to bez badania źródeł, kompilując teksty wspomnień i innych opracowań. Profesor Wyszczelski swą pozycję w świecie naukowym budował przez lata, ale jak widać sukces odniesiony przez kolegę z tej samej firmy wydawniczej podziałał na jego wyobraźnię i sam postanowił zająć się tematyką nieco lżejszą niż do tej pory. Wydawałoby się, że aparat naukowy i wiedza zgromadzona przez dziesiątki lat obcowania z materiałem źródłowym uchroni go przez pobieżnym potraktowaniem tematu. Jak się okazuje moje nadzieje były płonne.

Celem autora było przedstawienie sensacyjnych wydarzeń z życia szesnastu znanych powszechnie wojskowych i polityków międzywojnia. Autor hołduje zasadzie, że to przywódcy polityczni i wojskowi wyznaczają kierunki działania państw i narodów i oni odpowiedzialni są za ich sukcesy i klęski. Zgadzając się w tym zakresie z autorem stwierdzić można jedynie, że do kręgu owych osób kwalifikowalibyśmy nieco inne postacie. Dlaczego wśród opisywanych znalazł się Lucjan Żeligowski, a zabrakło Romana Dmowskiego, bądź kilkanaście stron poświęcono Włodzimierzowi Ostoi-Zagórskiemu a nie było miejsca dla Prezydentów II RP Stanisława Wojciechowskiego i Ignacego Mościckiego? Czy ich życiorysy były zbyt idealne i nie udałoby się znaleźć wydarzeń bliskich sensacji, które posłużyłyby za kanwę opowieści?

Bohaterami książki są osoby z pierwszych stron gazet, osoby bez których historia polityczna i wojskowa II RP wyglądałaby zupełnie inaczej. Część z nich zapisała się w pamięci potomnych lepiej lub gorzej, ale są znani, a o części wiedzą tylko miłośnicy historii. Choć ostatnio także o Józefie Piłsudskim usłyszałem od człowieka wychowanego już w szkołach III RP, że był królem Polski. Możliwe więc, ze książka prof. Wyszczelskiego ma szansę zapełnić choć część luk edukacyjnych spowodowanych przez polskie szkolnictwo. Niestety, wypełniając luki, może także powodować zakłamanie innych fragmentów naszych dziejów bądź wydarzeń z życia bohaterów.

Książka podzielona jest na szesnaście rozdziałów, w których autor stara się przedstawić mniej znane wydarzenia mające miejsce pomiędzy rokiem 1918a 1939 .W wyjątkowych sytuacjach narracja przekracza barierę momentu wybuchu drugiej wojny światowej. Autor nie nadużywa jednak tej możliwości i stara się konsekwentnie trzymać ram czasowych. Każdy z rozdziałów poprzedzony jest krótką notką biograficzną poświęcona omawianej postaci. Wskazana jest także baza książek, z której korzystał autor przy przygotowywaniu recenzowanej pozycji.

Autor odnosząc się do omawianych wydarzeń stara się zachować obiektywizm w ocenach, choć, jak to będzie jeszcze wskazane poniżej, przywołując opinie osób trzecich nie zachowuje proporcji pomiędzy głosami aprobaty i krytyki. Wydaje się, że jedne z postaci lubi bardziej (lub ma dla nich większy szacunek), inne zaś są z góry skazane na potępienie. W tej drugiej kategorii niewątpliwie znajduje się gen. dyw. Stefan Dąb-Biernacki czy gen. Tadeusz Kasprzycki. Dzieje się tak może dlatego, że obie te postaci nie doczekały się jeszcze swoich rzetelnych biografii i nadal pokutują opinie osób im nieprzychylnych bądź też wręcz z premedytacja budujących czarną legendę.

Zastanowić się można czy wszystkie przywołane w tekście informacje rzeczywiście zasługują na miano skrywanych przed szerszym odbiorem społecznym. Według autora recenzji wpływ na to może mieć zmiana nastawienia środków przekazu. Dzisiejsze media są drapieżne i nie wahają się wydobywać na światło dzienne najbardziej intymnych informacji dotyczących osób z pierwszych stron gazet. Prasa sprzed blisko stu laty miała oczywiście też okazję żerować na niskich instynktach, ale jednak istniał pewien szacunek dla osób publicznych, które same starały się zachowywać odpowiednio do zajmowanego stanowiska. Dlatego też część z przedstawionych zdarzeń znana jest miłośnikom historii, ale dla przeciętnego czytelnika będzie nowością.

Niestety, lista zauważonych w książce błędów jest dość długa. Trudno zgodzić się, że Józef Piłsudski został wyznaczony na stanowisko Tymczasowego Naczelnik Państwa. On tę funkcję objął samoistnie, nie mając nad sobą żadnego gremium, które podejmowało taką decyzję. Witold Jodki, które to nazwisko pojawia się na stronach 17 i 18, to Witold Jodko-Narkiewicz. Na stronie 29, gdy mowa o odmowie objęcia przez Marszalka stanowiska Prezydenta RP i sprawowaniu funkcji ministra spraw wojskowych oraz Generalnego Inspektor Sił Zbrojnych wypadałoby napisać, ze dwukrotnie stał on na czele rządu. Nie można się zgodzić na stwierdzenie zawarte na tej samej stronie, ze przez zastraszenie Sejmu ten zrzekł się części swoich uprawnień na rzecz Prezydenta. Wystarczy sięgnąć po projekty zmian konstytucji marcowej sygnowane przez ugrupowania opozycyjne wobec obozu Komendanta, aby stwierdzić, ze w tym zakresie propozycje szły w tym samym kierunku. Na stronie 31 autor stwierdza, że Józef Piłsudski miał cechy charakteru, które powodowały u niego zapędy dyktatorskie bez wskazania ich. Podobnie postępuje Lech Wyszczelski dwie strony dalej, gdzie uznając, ze w okresie choroby Marszalek nie we wszystkich sprawach miał już kontakt z rzeczywistością. Bardzo chętnie dowiedziałbym się w jakich kwestiach miał kontakt, a w jakich nie, a przede wszystkim skąd wie o tym autor. Wileński cmentarz na którym spoczęła Maria Piłsudska nazywa się Rossa, a nie Rosa (str. 35).

Na stronie 78 znajduje się informacja, że Władysław Sikorski w obawie o swe życie miał w domu karabinek saperski. Możliwe, że wiedza prof. Wyszczelskiego jest w kwestiach wojskowych zdecydowanie większa niż moja, ale obstawiam, że chodziło o karabinek snajperski. Na stronie 85 pojawia się błąd co do roku, od którego Kazimierz Sosnkowski należał do związku Strzeleckiego. Powinno być 1910, a nie 1919. Podobnie jest na stronie 267, gdzie jako datę urodzin Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego wskazano rok 1981, a jego maturę datuje się na rok 1990. Powinno być odpowiednio 1881 i 1900. Kolejny błąd co do daty znajduje się na stronie 109, kiedy to autor przypisuje Wincentemu Witosowi już w roku 1928 tworzenie Centrolewu. Formacja ta powstała w rok później. Ten sam błąd powtórzony jest na stronie 113. Miejscowość, w której zlokalizowana się letnia szkoła oficerska Związku Strzeleckiego w 1913 r. to Stróża, a nie Struża (st. 123). Rada Pułkowników powstała w Legionach w 1916 r., a nie w 1927 r. (str. 127). Pisząc o rządzie Wł. Grabskiego autor nie utrzymuje chronologii wydarzeń pisząc najpierw o powołaniu 1 lipca 1920 r. Rady Oborny Państwa, a później dopiero o utworzeniu rządu Grabskiego w czerwcu tego samego roku.

Trudno też uwierzyć w informację ze str. 159 na temat tego, że Edward Śmigły-Rydz odrzucił w 1936 r. kandydaturę Wojciecha Stpiczyńskiego na premiera ze względu na jego silny charakter. Jeśli już cos mogło decydować, to raczej stan zdrowia potencjalnego kandydata, który zmarł w sierpniu 1936 r. Zaskakujące jest stwierdzenie ze strony 168, w którym L. Wyszczelski uznaje, że Felicjan Sławoj Składkowski uważany był w wojsku za dobrego administratora, ale za ignoranta w sprawach operacyjnych. Zdziwienie jest spowodowane tym, ze gen. Składkowski za dowódcę operacyjnego nigdy uchodzić nie mógł, ponieważ był lekarzem wojskowym. To samo o ignorancji zapewne można by powiedzieć o płk. rez. Lechu Wyszczelskim. Nie można się także zgodzić z tezą, że generał wykazywał nadmierną skłonność do rozwiązań siłowych. To właśnie w czasach gdy funkcje ministra spraw wewnętrznych sprawował autor „Strzępów meldunków” wprowadzono zasadę ograniczenia użycia siły i broni palnej w starciach z demonstrantami.

Na stronie 206 pisząc o gen. Lucjanie Żeligowski autor w dwóch kolejnych zdaniach informuje o odwołaniu go z funkcji przewodniczącego sejmowej komisji wojskowej. Jedno ze zdań jest zupełnie zbędne. Niepełną znajomość dziejów Polskiej Organizacji Wojskowej wykazuje Lech Wyszczelski pisząc o Konwencie A Polskiej Organizacji Wojskowej. Konwent był organizacją niezależną, choć niewątpliwie jego członkowie na działalność POW posiadali spory wpływ.

Zaskakujące jest także oparcie opinii o gen. Kasprzyckim na wytworach Izydora Modelskiego. Ten kliniczny przykład nienawidzącego Marszalka współpracownika gen. Sikorskiego ma według autora książki stanowić wiarygodne źródło informacji. Tym bardziej, że Wyszczelski nie potrafi nawet dokładnie zacytować tekstu i w usta Modelskiego wkłada treści wypowiedziane przez kogoś innego (str. 214). Opinii przywołanych za tekstem Modelskiego jest więcej, a brak komentarza co do czasu w jakim one powstawały budzić może wątpliwość co do obiektywizmu profesora. Obarczenie odpowiedzialnością gen. Kasprzyckiego za brak przygotowania sił zbrojnych do przyszłej wojny też jest dyskusyjne. Minister spraw wojskowych odpowiadał wszak za „tor pokojowy”, za „tor wojenny” – Generalny Inspektor Sił Zbrojnych.

Tadeusz Rozwadowski nie otrzymał awansu generalskiego przebywając na placówce w Bukareszcie w 1912 r., ponieważ opuścił ją siedem lat wcześniej (str. 225). Brak jest dowodów na zawiązanie w 1925 r. w wojsku spisku mającego spowodować powrót do armii Marszałka Józefa Piłsudskiego. Dlatego też zdziwienie budzi umieszczona na stronie 246 informacja, że jednym z jego inicjatorów był gen. Gustaw Orlicz-Dreszer. Nazwisko jednego z bardziej znanych oficerów związanych ze sprawą brzeską brzmi: Kostek-Biernacki i jego pierwsza część się nie odmienia, co próbuje robić autor w dość nieudolny sposób (str. 258). Jakim „ofiarom” miał wydać gen. Dąb-Biernacki rozkaz ukarania Stanisława Cywińskiego, tego nie wiem, ale przypuszczam, że gdyby to zrobili oficerowie skutek mógłby być znacznie gorszy (str. 259). Na nowo prof. Wyszczelski pisze też historię kampanii wrześniowej. Na próżno można szukać w dotychczasowych opracowaniach i wspomnieniach, wymienionej na stronie 263, 1. Grupy Armii, którą dowodzić miał bohaterski dowódca potyczki pod Czarkowymi. Kolejne dwa błędy (w nazwisku i nazwie) znaleźć można na kolejnej stronie. Wymieniony tam pułkownik nazywał się Mieczysław Wyżeł-Ścieżyński, a nie Ścierzyński, a wyspa na której internowano na rozkaz Sikorskiego polskich oficerów to Bute, a nie Bate.

Bolesław Wieniawa-Długoszowski miał ożenić się z córką profesora Uniwersytetu Lwowskiego, a nie Jagiellońskiego, Augusta Balastisa. Ostatecznie za żonę pojął Stefanię Calvas, a nie Cavas (str. 268). Włodzimierz Zagórski nie był w październiku 1918 r. szefem sztabu Wojska Polskiego, a zastępcą szefa Sztabu Generalnego (str. 285). Sprostowania wymaga informacja ze strony 286. Włodzimierz Zagórski nie dowodził 6. pułkiem piechoty Legionów w II Brygadzie, tylko 3. pułkiem piechoty. Samoloty kupione przez Zagórskiego, to Morane Saulnier, a nie Morane Saulmier i Farman Goliat, a nie Forman Goliat. Autorowi chodziło zapewne o personel lotniczy, a nie lotny (oba błędy na stronie 289).

Zapewne część błędów powinna być wychwycona przez redaktorów wydawnictwa Bellona, ale nie zmienia to faktu, że od osoby z profesorskim tytułem wymagac należy większej staranności.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:

Temat i treść – 6/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 6/10

Forma wydawnicza – 7/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Skrywane oblicza II Rzeczypospolitej

Autor: Lech Wyszczelski

Wydawnictwo: Bellona

Rok wydania: 2015

Format:145 x 205 mm

Liczba stron: 304

Oprawa: miękka

ISBN – 978-83-11-13700-4