Podobno nie ma ludzi zdrowych – są tylko źle zdiagnozowani.
Dr med. Marek Kamiński poszedł tym tropem i postanowił wypełnić istotną lukę w polskiej historiografii, próbując opisać rzeczywisty stan zdrowia Józefa Piłsudskiego i jego rodziców.
Takiej inicjatywie należałoby tylko przyklasnąć, bo o Piłsudskim pisali już chyba prawie wszyscy: historycy dziejów najnowszych, historycy wojskowości, historycy obyczaju, politycy, dziennikarze, pisarze, itd. więc najwyższy czas, żeby osobą Marszałka zajął się lekarz z prawdziwego zdarzenia.
Z zamieszczonej na odwrocie okładki krótkiej notki biograficznej wynika, że autor ten wymóg spełnia: absolwent Wydziału Lekarskiego Akademii Medycznej w Białymstoku, dyplomowany specjalista chorób wewnętrznych, wieloletni pracownik naukowy swojej macierzystej uczelni, jak też University of North Carolina, Harvard Medical School i University of Winconsin. Do tego – co wynika z treści książki – doświadczony praktyk. Można by rzec: właściwy człowiek na właściwym miejscu.
Książka została podzielona na dwie części: pierwszą, zatytułowaną „Między Matką a Synem”, w której – wg informacji od wydawcy – „zgodnie z wymogami sztuki lekarskiej autor przytoczył i rozpatrzył praktycznie nieznane bądź też niezauważone świadectwa na temat zdrowia rodziców przyszłego marszałka, jak i jego samego, zanim zaczął chorować” i „omówił zmitologizowany do pomnikowych rozmiarów jego związek z matką” oraz część drugą, noszącą tytuł „Weryfikacja wyroku Weckenbacha”, która: „stanowi analizę rozpoznania medycznego wiedeńskiego specjalisty prof. Weckenbacha [dot. rzekomego stwierdzenia u Piłsudskiego „ewidentnej kiły trzeciorzędowej”– przyp. PG]”. Oczywiście są to marketingowe chwyty wydawcy, o co mniejsza (chociaż sformułowanie: „zanim zaczął chorować” jest mylące, bo w rzeczywistości autor próbuje doszukać się chorób, kiedy Piłsudski pozostawał jeszcze w stanie embrionalnym). Grunt, że książka zapowiada się ciekawie. I tak też jest.
Przede wszystkim książkę bardzo dobrze się czyta. Autor unika lekarskiej nowomowy i trudnych do przełknięcia sformułowań rodem z podręczników medycyny oraz nie stroni od gawędziarstwa , co jest niewątpliwym atutem książki. Niestety, znacznie gorzej przedstawia się jej zawartość merytoryczna.
Teoretycznie rzecz biorąc – zgodnie z wymogami sztuki lekarskiej – rozpoznanie kliniczne buduje się na podstawie znajomości techniki badania, symptomatologii i nozologii, a także umiejętności logicznego wnioskowania.[i]
Rozumiem, że w sytuacji gdy rozpoznanie kliniczne jest dokonywane po upływie 80-ciu czy nawet 130-tu lat od śmierci pacjenta, można przymknąć oko na brak pełnego badania podmiotowego tudzież na brak wyników laboratoryjnych i obrazowych pacjenta. Jednak w takim wypadku warunkiem rzetelnego rozpoznania jest uzyskanie możliwie najpełniejszego obrazu klinicznego choroby, co z kolei sprowadza się do sporządzenie bogatej kwerendy – przede wszystkim w zachowanej literaturze wspomnieniowej i pamiętnikarskiej, bo raczej nie można liczyć by gdzieś, w jakiejś zakurzonej teczce archiwalnej, udało się odnaleźć zapomniane karty chorobowe pacjenta.
Z przykrością trzeba skonstatować, że taka kwerenda nie została przeprowadzona w sposób należyty. W przypadku pacjenta Józefa Piłsudskiego autorowi udało się stosunkowo dobrze rozpoznać jedynie ostatni okres życia Marszałka – głównie za sprawą pamiętników: Lepeckiego i Hrynkiewicza, natomiast cały okres poprzedzający nastanie Lepeckiego w belwederskiej adiutanturze pozostawia wiele do życzenia (może za wyjątkiem lat 1900-1901, o czym niżej).
W przypadku pacjentki Marii z Billewiczów sprawa przedstawia się jeszcze gorzej, bo całą „kwerendę” stanowi dziurawy jak sito dziennik Bronisława Piłsudskiego, obejmujący jedynie ostatnie dwa lata życia matki oraz bliżej nieznana publikacja internetowa Witolda Kowalskiego (podobno przodka Piłsudskich), która także opiera się na dzienniku Bronisława.
Niestaranna kwerenda skutkuje niepełną znajomością tematu, o którym się pisze. Autor nie zauważa niektórych momentów w życiorysie Piłsudskiego, które wydają się istotne zarówno dla dokonania obiektywnego rozpoznania klinicznego, jak i do snucia różnych demaskatorskich teorii. Wystarczy wspomnieć o tajemniczej chorobie, na którą zapadł Piłsudski wkrótce po objęciu sterów władzy w Polsce i która była na tyle poważna, że poskutkowała sporządzeniem testamentu, bądź o poświęceniu Belwederu przez ks. Kaczyńskiego latem 1932 roku, które rzekomo miało stanowić remedium na dręczące Marszałka widzenia i omamy. Powyższe mankamenty byłyby mniej istotne w wypadku, gdyby autor starał się zachować w swojej książce pozory obiektywizmu, jednak stają się wyjątkowo rażące w sytuacji, kiedy autor za wszelką cenę próbuje podważać powszechnie przyjęte ustalenia. Mając niepełne bądź niedostateczne źródła informacji, autor radzi sobie jak może, niestety często uciekając się do mniej lub bardziej świadomego manipulowania czytelnikiem.
Owa manipulacja jest dokonywana na dwa sposoby:
1. poprzez wyrywkowe i wybiórcze traktowanie materiałów źródłowych,
2. poprzez udostępnianie czytelnikowi bardzo skromnych informacji na temat poszczególnych chorób.
W pierwszym wypadku autor przytacza wyłącznie te cytaty, które pasują do jego układanki, pomijając fragmenty niewygodne – przy czym jest to działanie o tyle niezrozumiałe, że teksty, które autor podaje takim albo są powszechnie znane (dla znawców tematu) albo są ogólnie dostępne w sieci, więc rzetelność i wiarygodność autora można tu łatwo zweryfikować.
Druga metoda manipulacji jest bardziej wyrafinowana, gdyż autor ogranicza do minimum nozologię omawianych jednostek chorobowych , nie wdając się przy tym w jakąkolwiek diagnostykę różnicową. Tym samym czytelnik, który przystępuje do lektury nie mając żadnego przygotowania medycznego (a takich jest zapewne zdecydowana większość), zmuszony jest traktować hipotetyczne rozpoznania autora jako „prawdy objawione”, nie mając świadomości, że medycyna od dawna zna jednostki chorobowe o podobnej symptomatologii, ale o zdecydowanie innej etiologii niż ta przypisywana im przez autora.
W tym miejscu należy podkreślić, że znaczną część książki zajmują rozważania autora na tematy medyczne i okołomedyczne, przy czym jest to medycyna przez duże „M”, gdyż rozważania nie dotyczą niewinnego kataru, tylko skomplikowanych procesów chorobowych o objawach wielonarządowych, których interpretacja może być wieloznaczna nawet dla lekarza specjalisty.
W efekcie powstała książka, która jest bardzo nierówna. Rozdziały dotyczące: symulacji choroby psychicznej przez Piłsudskiego w latach 1900-1901 oraz historii badania mózgu Marszałka zostały napisane na dosyć przyzwoitym poziomie, chociaż nie jestem pewien, jaka w tym jest rzeczywista zasługa autora, gdyż – sądząc po przypisach i bogatej bibliografii – te tematy były badane już wcześniej. Znacznie gorzej prezentują się rozdziały, w których autor trafia na dziewiczy grunt i musi zaczynać badania praktycznie od zera. Paradoksalnie jest to ta część książki, w której autor – jako specjalista chorób wewnętrznych – powinien mieć najwięcej do powiedzenia. Nietrudno zgadnąć, że jest to część, w której autor zmaga się z plotką na temat rzekomej „ewidentnej kiły trzeciorzędowej”, którą miał zdiagnozować u Piłsudskiego prof. Weckenbach, a w której to części autor poszedł po najmniejszej linii oporu zarówno na etapie kwerendy, jak i na etapie prowadzenia rozpoznania.
Z niezrozumiałych dla mnie powodów został tu zignorowany cały postęp naukowy, jaki osiągnęła medycyna po 1935 r. – mam tu na myśli nie tyle osiągnięcia w szeroko pojętej diagnostyce (co akurat w przypadku tej książki może nie mieć zastosowania), ale przede wszystkim fakt wyodrębnienia i zdefiniowania nowych jednostek chorobowych, szczególnie tych o symptomatologii zbliżonej do chorób sugerowanych(?) przez autora w książce.
Za to absolutnie kuriozalne i wołające o pomstę do nieba są rozdziały poświęcone rodzicom przyszłego Marszałka, gdzie autor przywdziawszy maskę demaskatora i pogromcy mitów, nie tylko pominął cały historyczny kontekst związany z obecnością Piłsudskich na Litwie, ale nawet nie zadał sobie trudu, by sięgnąć do „Beniowskiego” – choćby dla poznania literackiego kontekstu słynnego cytatu umieszczonego na wileńskim nagrobku.
W rezultacie czytelnik otrzymuje bardzo niespójny, wręcz karykaturalny obraz Marszalka. Ponieważ praktycznie na każdym etapie życia Piłsudskiego autor dostrzega u niego jakieś symptomy choroby psychicznej, w ostatecznym efekcie Marszałek jawi się jako pacjent z wrodzoną skłonnością do zaburzeń psychicznych (jako że pochodził ze związku prawie kazirodczego), z wrodzonymi skłonnościami do depresji (po matce – symulantce, alkoholiczce i narkomance), z zaburzeniami psychicznymi nabytymi (?) wskutek długotrwałej konspiracji bądź symulacji choroby psychicznej w carskim więzieniu, któremu w dodatku wydaje się, że jest Napoleonem. Do tego dochodzą zaburzenia osobowości z tytułu rzekomej kiły trzeciorzędowej. Czyli wariat do potęgi: raz, dwa, trzy, … piątej albo szóstej (?)
Nie wiem, czy wariat może zachorować na „porażający rozpad osobowości”? Skoro taka sugestia wychodzi spod ręki doktora medycyny, to chyba może. Jednak w pewnym momencie lektury zapala się lampka ostrzegawcza, że autor chyba jednak przesadza, że tych wariactw jest tu stanowczo za dużo…
Ale przejdźmy do konkretów.
Na początek autor bierze się za rodziców Piłsudskiego. Oficjalnie robi to pod pretekstem przeprowadzenia „wywiadu rodzinnego”, jednak szybko zdradza się (choćby tytułami rozdziałów), że jego prawdziwe intencje są zgoła odmienne, a jego wnioski będą … nazwijmy to: mało obiektywne. Otóż swego czasu Piłsudski nieopatrznie wypowiedział znamienne słowa: „Po ojcu odziedziczyłem zdolności, po matce – charakter.” „Zdolności” i „charakter” nie są elementami, które należy brać pod uwagę podczas wywiadu chorobowego, czy wywiadu rodzinnego, więc żeby pociągnąć ten wątek autor musi chwilowo zapomnieć o swojej lekarskiej specjalizacji i zająć się sprawami, które wykraczają poza obszar medycyny. A czyni to tylko po to, żeby wykazać, że … ojciec Marszałka nie miał żadnych zdolności, zaś Maria nie miała żadnego charakteru(!).
Zdemaskowanie nieudolności ojca przebiega szybko. Wprawdzie nie znamy źródeł takich rewelacji, jak informacja ze str. 53, jakoby ojciec Piłsudskiego uruchomił w Zułowie gorzelnię bez uprzedniego zabezpieczenia beczek do konfekcjonowania spirytusu, tudzież innych przykładów złej działalności inwestycyjnej, ale w tym wywodzie nie chodzi o to, żeby cokolwiek udowadniać i nie ma w nim miejsca na takie świadectwa, jak to poniższe – wystawione przez syna jednego z zarządców Zułowa (wytłuszczenie PG):
„Ojciec Marszałka znalazł Zułów nie zagospodarowanym i zadłużonym. Przez pierwsze 12 lat, będąc dobrym gospodarzem — podniósł stan gospodarki i część długów spłacił. (…) Po zbudowaniu szeregu budowli, Piłsudski przystąpił do przerobienia browaru na drożdżownię. W tym celu po kosztownym przebudowaniu fabryki niedawno wybudowanej i sprowadzeniu całej aparatury, zamówił kocioł parowy. W lipcu 1875 r., w dniu tym, gdy kocioł był sprowadzany ze stacji Podbrodzie, odległej o 14 km, należało przeciągnąć go przez głęboki parów, w którym płynie rzeka Mera. Do przeciągnięcia owego kotła przez parów Piłsudski wezwał do pomocy wszystkich mężczyzn z folwarku. Tymczasem z powodów niewiadomych, może z zaprószenia ognia z papierosa, wybuchł we dworze pożar. Odległość od parowu wynosiła około 4 kilometrów. Do ratunku dworu nie pozostał nikt dorosły, bo wszystko znalazło się przy przeciąganiu kotła przez parów. Zanim przybył ktokolwiek, celem niesienia ratunku, spalił się odnowiony dwór i prawie wszystkie bliskie zabudowania, nawet stodoła i młyn, odległe o 250 metrów od dworu.” Mniejsza o przyczyny i okoliczności spalenia zabudowań, ale ciekawe jest, że według tej wersji wydarzeń gorzelnia (drożdżownia) w Zułowie w ogóle nie została uruchomiona (?)
Jak już zostało wspomniane, praktycznie jedynym źródłem autora służącym do omówienia stanu zdrowia Marii z Billewiczów Piłsudskiej, prób przedstawienia jej ogólnej charakterystyki oraz stosunku do Józefa jest „Dziennik” Bronisława Piłsudskiego z lat 1882 – 1885.
Dziennik ten ma dwie podstawowe wady:
1. był prowadzony przez nastoletniego młodzieńca, o jeszcze niedojrzałej psychice,
2. zawiera liczne luki, szczególnie w momentach newralgicznych dla rodziny Piłsudskich – a takim była np. śmierć Marii w dniu 1 września 1884 roku (20 sierpnia wg starego porządku).
Dlatego też, o ile dziennik może stanowić pewną podstawę do opisu przebiegu choroby Marii (pomiędzy lutym 1883 a wrześniem 1884 roku), o tyle w żadnym wypadku nie może być źródłem do formułowania jakichkolwiek wniosków i opinii dotyczących okoliczności śmierci matki Marszałka.
Tymczasem autor postąpił dokładnie odwrotnie. Zamiast przyjąć za punkt wyjścia objawy choroby opisane przez Bronisława (ból nogi, gorączka, wrzody, niegojąca się rana, itp.) i spróbować znaleźć jednostkę chorobową o zbliżonej symptomatologii, autor skoncentrował się na poszukiwaniu między wierszami dziennika śladów rzekomej depresji, symulacji i histerii, by na koniec – z pozornie niezrozumiałych powodów – bezrefleksyjnie powtórzyć za wspomnianym Witoldem Kowalskim hipotezę o rzekomej samobójczej śmierci Marii. W żadnym miejscu autor – nawet pobieżnie – nie odnosi się do schorzenia, którego nazwa pada i we wspomnieniach Aleksandry Piłsudskiej (które podobno autor zna), i dalekiego kuzyna Piłsudskich, Stanisława Giedgowda i – last but not least – prof. dr Odo Bujwida – przyjaciela rodziny Billewiczów. Wszyscy oni odnotowali, że przyczyną śmierci Marii był nawrót gruźlicy kości biodrowej, na którą chorowała w młodości (vide operacja w Berlinie, którą autor odnotował, lecz nie zauważył związku przyczynowo – skutkowego z przebiegiem ostatniej ciąży). Oczywiście rozpatrując ogólny stan psychofizyczny Marii pod koniec jej życia, należałoby też wziąć pod uwagę możliwość wystąpienia depresji – bo która matka nie wpadłaby w rozpacz i przygnębienie po śmierci półtorarocznych bliźniąt (zmarły na pokokluszowe zapalenie płuc wiosną 1884 roku – kilka miesięcy przed śmiercią Marii), ale póki co, nic nie wskazuje na istnienie jakichkolwiek przesłanek, żeby w tym przypadku nie tylko zakładać, ale nawet dopuszczać możliwość samobójstwa. W każdym razie cel autora został osiągnięty – Maria otrzymała etykietkę kobiety bez charakteru:
„Gdyby [Maria – przyp. PG] rzeczywiście była kobietą silną i zdecydowaną, jak to hagiografowie Marszałka przedstawiają, widząc, że mąż prowadzi siebie i systematycznie powiększającą się rodzinę do nieuchronnej finansowej ruiny, tym bardziej powinna interweniować. Ona jednak pozostała bierna, po czym uciekła w chorobę, morfinę, alkohol i bezwład” (str. 56).
Niestety dla autora, z pierwszych zapisków dziennika pochodzących ze stycznia i lutego 1882 roku wynika, że Maria – dopóki jeszcze czuła się na siłach (chociaż była wówczas w zaawansowanej ciąży lub była tuż po połogu) – nie tylko miała wiele do powiedzenia w kwestii zarządzania majątkiem Piłsudskich (np. skutecznie przeforsowała osobę zarządzającego w Zułowie), ale i starała się odsunąć nieudolnego(?) męża od spraw administrowania majątkiem.
Dziennik Bronisława Piłsudskiego ma lukę pomiędzy 5 sierpnia a 27 grudnia 1884 roku (gwoli ścisłości: istnieje tam jeszcze pojedynczy, niedatowany zapis, w którym Bronisław wspomina matkę w czasie przeszłym), więc nie znajdziemy w nim zapisków z dni bezpośrednio poprzedzających śmierć Marii, ale autora to nie zraża (wytłuszczenie PG):
„(…) przez ostatnie trzy lata jej [Marii – przyp. PG] główną, wręcz obezwładniającą troską, była niemożność powstrzymania nieuchronnie nadciągającej ruiny finansowej rodziny, powodująca pogłębiającą się depresję, przed którą szukała ulgi w alkoholu i morfinie, i nic nie wskazuje na to, by w tym czasie w jej udręczonej duszy jawiły się jakieś górnolotne niepodległościowe wizje z jej Ziukiem na kasztance z marszałkowską buławą w roli głównej, nie mówiąc o „chowaniu go do roli, jaka mu wypadła” (str. 159).
Zgoda, pomnikowe opisy relacji między Marią a Ziukiem w wydaniu Pobóg-Malinowskiego i innych zapewne były przesadzone, ale czy zamiast „nic nie wskazuje”, nie lepiej – zgodnie z prawdą – napisać „nie ma dowodów”? Dlatego nie widzę żadnego powodu, żeby bazując wyłącznie na podstawie zapisków Bronisława, podważać takie wspomnienia o Marii jak to, które wyszło spod ręki samego Ziuka w 1903 roku (czyli na długo przed ustanowieniem kultu Matki Marszałka): „Matka, nieprzejednana patriotka, nie starała się nawet ukrywać przed nami bólu i zawodów z powodu upadku powstania, owszem, wychowywała nas, robiąc właśnie nacisk na konieczność dalszej walki z wrogiem ojczyzny. Od najwcześniejszego dzieciństwa zaznajamiano nas z utworami naszych wieszczów, ze specjalnym uwzględnieniem utworów zakazanych, uczono historii polskiej, kupowano książki wyłącznie polskie. Ten patriotyzm rewolucyjny nie miał określonego kierunku społecznego. Matka z naszych wieszczów najbardziej lubiła Krasińskiego, mnie zaś od dzieciństwa zachwycał zawsze Słowacki, który też był dla mnie pierwszym nauczycielem zasad demokratycznych. (…) Zaznaczyć jeszcze dla ścisłości muszę, że matka od najwcześniejszych lat starała się rozwinąć w nas samodzielność myśli i podniecała uczucie godności osobistej, które w moim umyśle formułowało się w sposób następujący: Tylko ten człowiek wart nazwy człowieka, który ma pewne przekonania i potrafi je bez względu na skutki wyznawać czynem.” Lub świadectwa Stanisława Giewdowda, który znał Marię osobiście: „Maria z rodu Billewiczów, jedynaczka z Tenień i Adamowa, z Sugint i Zułowa, niepospolitą postacią swoją wywierała na wszystkich przemożny urok. Stała się jakby odgłosem sienkiewiczowskiej bohaterki powieściowej. Była nadmiernie uczciwą , o szlachetnym charakterze, dobrym sercu i podniosłych ideałach . Ubóstwiali ja krewni, znajomi i służba. Zachwycała się dziełami wieszczów. Nienawidziła moskali i doznawała bólu z powodu upadku powstania. Zawsze mówiła dzieciom o konieczności dalszej walki o oswobodzenie ojczyzny.”
Kolejny temat poruszany przez autora to sprawa wyboru Sugint jako miejsca spoczynku bliźniaków i Marii. Zdaniem autora „wybór Sugint musiał być wyrazem jej [Marii] woli” (str. 52) – swoją drogą ciekawe sformułowanie, bo według innych opinii autora w tym okresie Marię cechowały wyłącznie „bezsilność” i „bezwład” – oraz częścią jakiegoś bliżej nieokreślonego planu, z którego sprecyzowaniem autor ma wyraźny kłopot. Wprawdzie pojawia się sugestia, że „zadecydowała raczej niechęć do Wilna, miasta kojarzącego się wyłącznie z chorobą i udręką finansowej ruiny” (str. 161), jednak ostatecznie zwycięża inna wersja wydarzeń: „Jak żyła, tak odeszła, miejscem pochówku wyrażając swą ostatnią wolę, by ją wreszcie pozostawiono w spokoju” (str. 164). A wszystko po to, żeby dowieść, że przenosząc ciało matki do Wilna Piłsudski nie tylko postąpił wbrew jej woli – „(…) woli tej jej rzekomo oddany syn w przypływie nekronarcyzmu najzwyczajniej się sprzeniewierzył” (str. 164), ale nawet poskąpił jej tabliczki z imieniem i nazwiskiem: „Bo co to znaczy >> Matka i Serce Syna<<?” (str. 162), „A tak leży bezimiennie w grobie syna” (j/w).
W tym miejscu wypadałoby zaznaczyć, że z całego majątku Piłsudskich, Suginty zostały sprzedane w pierwszej kolejności i, z tego co mi wiadomo, Józef Wincenty nie próbował ratować ich za wszelką cenę, nawet uciekając się do łamania prawa – jak to miało miejsce w przypadku sprzedaży Zułowa. Czyli stosunek rodziny Piłsudskich do tego miejsca był (relatywnie) dość obojętny, zaś Maria i bliźniaki zostały tam pochowane w sposób nie tyle przypadkowy, co raczej wynikowy – wynikający z jakiejś konkretnej sytuacji . Można by podać co najmniej kilka powodów, które mogły zadecydować o wyborze Sugint zamiast Wilna: poczynając od powodów natury religijnej (w miastach Kraju Północno-Zachodniego procesje mogły odbywać się wyłącznie na terenie kościołów, natomiast we wsiach – na terenie cmentarzy), poprzez patriotyczne (za rządów abp. Żylińskiego w kościołach diecezji wileńskiej obowiązywał nakaz odprawiania nabożeństw w języku rosyjskim, przy czym mógł on być surowiej respektowany w miastach – szczególnie w Wilnie – niż na wsiach) i pragmatyczne (ówczesny stan wileńskich cmentarzy katolickich) po czysto prozaiczne (porównanie: ceny grobu oraz kosztów pogrzebu w Wilnie oraz kosztu pogrzebu w gotowym grobowcu Michałowskich w Sugintach). Można też podać jeden powód na rzecz wyboru Sugint zamiast bliższego Zułowa: w Sugintach był kościół i cmentarz, zaś w Zułowie – tylko niewielka kaplica Michałowskich. Ale można też poprzestać na stwierdzeniu, że – po raz kolejny – autor nie ma żadnych podstaw, żeby wysnuwać swoje demitologizujące teorie.
Oskarżenia o „bezimienność” Marii w mogile na Rossie są po prostu śmieszne i chyba nie trzeba specjalnie rozwodzić się nad faktem, że nie tylko „Matka”, ale i „Syn” leżą tam „bezimiennie”. Natomiast warto przytoczyć tu fragment relacji Tadeusza Katelbacha – prawdziwego odkrywcy grobu w Sugintach – dotyczący stanu, w jakim mogiła Piłsudskich znajdowała się w połowie lat 30-tych: „Kiedy zaszliśmy na plebanię X. Bielskis [miejscowy proboszcz – przyp. PG] powiedział: >>Zaraz pokażę panom czworobok ziemi ogrodzony żelaznymi sztachetami, tuż przy kościele. Nie ma żadnego znaku. Ziemię porosła trawa. Od czasu gdy zostałem tu proboszczem, a było to bardzo dawno, wiedziałem że leży ktoś w tym miejscu z rodziny waszego Marszalka (…)<<”, czyli bardziej „bezimienna” niż w Sugintach Maria chyba być nie mogła.
Takich wpadek jest w książce znacznie więcej i analizowanie każdej z nich nie ma większego sensu, gdyż in gremio potwierdzają podejście autora, które przypomina przypisywany Heglowi sposób podejścia do faktów. Lepiej od razu przejść do głównego rozpoznania klinicznego autora, czyli do „Weryfikacji wyroku Weckenbacha”, która sprowadza się do wyszukiwania schorzeń wywołanych przez niewyleczoną kiłę w jej trzeciorzędowej formie rozwoju.
W tym miejscu wypada mi zaznaczyć, że osobiście nie mam nic przeciwko hipotezie, że Piłsudski na kiłę zachorował i zmarł na skutek niewyleczenia tej choroby. W tym względzie nie mam żadnych uprzedzeń natury obyczajowej, dogmatycznej, czy innej – np. płynącej z przekonań politycznych lub z fałszywie rozumianego patriotyzmu. Stawiam tu tylko jeden warunek: że taka hipoteza będzie należycie udowodniona lub przynajmniej – ze względu na okoliczności – wysoce prawdopodobna.
W tej części książki autor ma szerokie pole do popisu, aby zrobić użytek ze swojej wiedzy medycznej. Niestety, idzie tu po najmniejszej linii oporu, bo skoro plotka przypisała prof. Weckenbachowi rozpoznanie „ewidentnej kiły trzeciorzędowej”, to autor szuka wyłącznie kiły, nie zważając uwagi na możliwość wystąpienia innych schorzeń wielonarządowych. A – jak wiadomo – kto szuka, te znajduje.
Najpierw jednak autor musi rozprawić się z oficjalną przyczyną śmierci Marszałka czyli nowotworem wątroby.
Autor serwuje czytelnikowi następujące informacje na temat raka wątroby:
- jest on „rzadki” (str. 288),
- „(…) jest bardzo agresywny i po roku od pierwszych objawów zwykle następuje śmierć” (str. 230),
- „przy powiększeniu wątroby sugerującym nowotwór przednia powierzchnia byłaby nierówna albo nawet guzowata” (str. 236).
Po pierwsze, nie wiem na jakiej podstawie autor uważa raka wątroby za chorobę „rzadką”, skoro – wg Wikipedii – dzisiaj „jest to trzeci nowotwór pod względem umieralności. Na świecie co roku jest przyczyną śmierci 500 000 osób przy zapadalności 600 000 osób rocznie”, ale być może przedwojenne statystyki były inne w tym zakresie (?). Po drugie, agresywność raka została wspomniana w kontekście dolegliwości bólowych w prawym boku, jakie Marszałek miał odczuwać w sierpniu 1933 roku. Autor wysnuł stąd wniosek, że gdyby przyczyną tych dolegliwości był rak wątroby, Marszałek nie dożyłby maja 1935 roku. Wreszcie po trzecie, podczas badania przeprowadzonego przez dr Mozołowskiego w dniu 5 kwietnia 1935 roku wątroba Marszałka miała być gładka, natomiast według prywatnych notatek rtm. Hrynkiewicza z sekcji zwłok Marszałka:
„Wątroba – powiększona, zajmująca 2/3 jamy brzusznej, jest tak wielka, że przykrywa cały żołądek, jakby przyrośnięty do niej, z licznymi sinymi wrzodami guzowatymi. Guzy raka większe i mniejsze pokrywają całą powłokę wątroby, której waga wynosi 4050 gr.”
Tę rozbieżność autor kwituje następująco: „na 20 dni przed jednoznacznym stwierdzeniem choroby nowotworowej wątroby [chodzi o datę rozpoznania raka przez prof. Weckenbacha – przyp. PG], brzeg i powierzchnia tego bardzo powiększonego narządu były idealnie gładkie” (str. 232), nie zauważając, że pomiędzy badaniem z 5 kwietnia a sekcją z 14 maja upłynęło nie „20 dni”, ale ponad miesiąc. Czy to wystarczający czas, żeby na początkowo gładkiej powierzchni wątroby pojawiły się guzy nowotworu, który jest „bardzo agresywny”? Tego się nie dowiemy, bo autorowi (który od 5 kwietnia odliczył 20, a nie – jak powinien – co najmniej 37 dni) łatwiej jest podważyć relację Hrynkiewicza.
W tym celu autorowi potrzeby jest spisek dla ukrycia prawdziwej przyczyny śmierci Piłsudskiego, czyli kiły trzeciorzędowej . Ponieważ spiskowcy są na tyle nieudolni, że nie udaje im się (sic!) wyprosić rtm. Hrynkiewicza z pomieszczenia, w którym odbywa się sekcja zwłok Marszałka, autor zakłada, że rotmistrz „pewnie siedział gdzieś z boku, jako że po konflikcie z gen. Rouppertem było raczej mało prawdopodobne, by ten kawalerzysta patrzył lekarzom na ręce i sprawdzał zgodność opisu z obrazem” (str. 287). Wprawdzie przeprowadzający sekcję spiskowcy mają świadomość, że rotmistrz sporządza swoje prywatne notatki z sekcji, ale dzięki autorowi, który posadził Hrynkiewicza „gdzieś z boku”, mogą śmiało pleść androny na temat rzekomych guzów raka na wątrobie, wiedząc że nadgorliwy rotmistrz i tak nie widzi opisywanego organu.
Wystarczy jednak zajrzeć do pełnego tekstu notatek Hrynkiewicza, żeby kilka linijek poniżej wspomnianego opisu wątroby odnaleźć taki opis serca Marszałka: „Serce – normalne, tylko aorta ongiś owrzodzona ma nieliczne zwapnienia. Kształtem i wyglądem podobne do podobnych oznak spotykanych u drzew niektórych, jak wierzba , łozina , lipa. Waga serca 520 g [podkr. PG].”
To nie jest stenogram z sekcji, gdyż trudno przypuszczać by takie słowa padły z ust któregoś z patologów. Żeby pleść takie banialuki na temat podobieństwa do drzew, rotmistrz jednak musiał „patrzeć lekarzom na ręce”. A skoro tak, to i opis wyglądu wątroby mógł być relacją z tego, co wierny adiutant widział, a nie z tego co – zdaniem autora – miał jedynie usłyszeć. Czyli istnieje duże prawdopodobieństwo, że w dniu przeprowadzania sekcji wątroba Marszałka istotnie miała zmiany o charakterze nowotworowym. W takim przypadku bóle wątroby, na które Piłsudski cierpiał w lecie 1933 roku nie byłyby objawem raka (bo na to było jeszcze za wcześnie), ale objawem innego schorzenia tego organu – np. niealkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby (NASH), które – według Wikipedii – może doprowadzić do zmian o charakterze nowotworowym.
Jednak wątroba to za mało, bo autor widzi „ewidentną kiłę trzeciorzędową” w innych organach Marszałka. Na pierwszy rzut idzie mózg, który – zaatakowany przez kiłę – dałby charakterystyczne objawy: „porażającego rozpadu osobowości” oraz trudności w chodzeniu.
O tym, że Piłsudski miał trudności w chodzeniu autor wspomina dwukrotnie. Na str. 190 zestawia ze sobą przykład zachowania Marszałka w czasie defilady w dniu 11 listopada 1934 r. (za Lepeckim) oraz podczas pogrzebu Zofii Kadenacowej w lutym 1935 roku (za zdjęciem z tygodnika „Światowid”). Dla podkreślenia wagi swojego odkrycia wraca do tematu na str. 282, ponownie zestawiając powyższe daty (tym razem wyłącznie za Lepeckim). Fakt podtrzymywania Marszałka podczas pogrzebu można by skomentować krótko, że nie trzeba mieć kiły trzeciorzędowej, by mieć kłopoty z chodzeniem podczas pogrzebu rodzonej siostry, ale nie o to chodzi. Rzecz w tym, że dzięki takiemu doborowi świadectw historycznych nieświadomy czytelnik mógłby dojść do wniosku, że Marszałek jak przestał chodzić w listopadzie 1934 roku, tak nie chodził do lutego, a być może nawet do śmierci w maju 1935 roku (?).
Tymczasem z lektury zapisków rtm. Hrynkiewicza wynika, że 7 lutego 1935 roku – w dniu przyjazdu do Wilna na pogrzeb siostry – Piłsudski samodzielnie przemaszerował ok. 300 m na dworcu kolejowym oraz – pomimo możliwości skorzystania z windy – wszedł po schodach na pierwsze piętro Pałacu Biskupiego.
4 marca podobnie: Hrynkiewicz odnotował 10-minutowy spacer Piłsudskiego po parku belwederskim i samodzielne wejście po schodach do apartamentu mieszczącego się na piętrze gmachu GISZ (tym razem na skutek zepsutej windy), zaś 20 marca (w dniu powrotu z kolejnej podróży do Wilna) „komendant po wyjściu z wagonu szedł do auta tak szybko, że pani Marszałkowa nie mogła dotrzymać kroku”. Czyli mamy świadectwa mówiące o tym, że kłopoty z chodzeniem nie miały charakteru ciągłego, ale okresowy. Tym samym przyczyną tej przypadłości wcale nie musiał być uwiąd rdzenia kręgowego spowodowany najpóźniejszą fazą kiły, ale często spotykana niewydolność układu krążenia , uzewnętrzniająca się opuchlizną nóg, którą zresztą u Marszałka stwierdzono (str. 240-241). Lecz czym innym jest stwierdzenie występowania obu przypadłości: niewydolności układu krążenia i trudności w chodzeniu, a czym innym – połączenie ich w jeden związek przyczynowo -skutkowy. W książce nie pada ani jedno słowo na temat możliwości wystąpienia takiej relacji, bo z pewnych, znanych tylko samemu autorowi powodów – łatwiej jest przypisać dolegliwości krążeniowe kile układu sercowo-naczyniowego (str. 226), a kłopoty z chodzeniem – kile ośrodkowego układu nerwowego (str. 282 i 283). Tymczasem…
Obiektywnie trzeba przyznać, że autor sam sobie tej kiły ośrodkowego układu nerwowego nie wymyślił. Na trop naprowadził go dr Piestrzyński, który podczas sekcji zwłok Marszałka miał zauważyć ślady rzekomego „zapalenia mózgu”, co skwapliwie podchwycił autor, widząc w tym kolejny dowód na kiłę ośrodkowego układu nerwowego – charakterystyczną dla „ewidentnej kiły trzeciorzędowej”.
Ponieważ próżno szukać takich informacji w książce, w kwestii przebiegu kiły z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego (tzw. kiły oun) musiałem posiłkować się tekstem znalezionym w internecie:
„W zależności od okresu wystąpienia objawów kiła oun przybiera najczęściej postać :
· kilka miesięcy do 1 roku – kiły oponowej w postaci ostrego kiłowego zapalenia opon mózgowych (meningitis luetica acuta)
· średnio około 7 lat – kiły oponowo-naczyniowej mózgu i rdzenia (lues meningovascularis cerebri et
medullae spinalis)
· średnio około 20 lat – porażenia postępującego (paralysis progressiva)
· średnio około 25 lat – wiądu rdzenia (tabes dorsalis)” [ii]
Ponieważ atak apoplektyczny Piłsudskiego z kwietnia 1928 r. autor postanowił przypisać kile oun, w poszukiwaniu momentu zakażenia pierwotnego przyjął nieco inny model klasyfikacji – taki, który rozkłada wystąpienie objawów kiły oun na okres 5-12 lat (str. 268). Dzięki temu zabiegowi autorowi udało się przesunąć hipotetyczny moment wystąpienia zakażenia pierwotnego z (1928 – 7 =) 1921 roku (widocznie ta data wydala się autorowi przesadną z punktu widzenia poprawności historycznej) na (1928 – 12 =) 1915 rok, który łatwiej wmówić niezorientowanemu czytelnikowi (wiadomo: wojna, okopy, za wojskiem ciągną markietantki, itd.) Pech chciał, że w obu wariantach przybocznym lekarzem Piłsudskiego był ten sam dr Piestrzyński. Toteż jest bez znaczenia, czy przyjmiemy wariant (1915 + 1 =) 1916 roku, czy (1921 + 1 =) 1922 roku – w każdym wypadku dr Piestrzyński powinien być świadkiem zachorowania Piłsudskiego na ostre zapalenie opon mózgowych. Nie będę tu przytaczał objawów tego zapalenia – zaręczam, że są one charakterystyczne. Wystarczy konstatacja, że jeżeli autor szuka daty zakażenia pierwotnego w latach 1914-1922, to dr Piestrzyński nie mógł dziwić się widokiem mózgu swojego Komendanta podczas sekcji. A skoro takie zdziwienie nastąpiło, to znaczy, że w inkryminowanym okresie Piłsudski nie mógł przejść ostrego zapalenia opon mózgowych, więc nie mógł mieć kiły oun.
Cóż zatem – jak nie kiła – mogło być przyczyną zarówno fizycznych zmian w mózgu Piłsudskiego, jak i „porażającego rozpadu osobowości”? Współczesna medycyna dysponuje długą listą jednostek chorobowych, które mogą powodować zespoły otępienne, zaburzenia osobowości, trudności w chodzeniu, itp. objawy. Ich przyczyny mogą być różne: bakterie (niekoniecznie krętka bladego), wirusy, czy nawet mechaniczne uszkodzenia mózgu (np. w skutek uderzenia). Wystarczy tu wspomnieć o chorobie Niemanna-Picka, niekiłowych infekcjach ośrodkowego układu nerwowego, postępującym porażeniu nadjądrowym (PSP), czy zaburzeniach metabolicznych na skutek chorób tarczycy lub niewydolności (sic!) wątroby. Możliwości jest sporo, trzeba tylko choć na chwilę zdjąć maskę demaskatora i pogromcy mitów i spróbować spojrzeć na zagadnienie w sposób obiektywny.
Na koniec dochodzimy do punktu, od którego wszystko powinno się zacząć, to jest do poszukiwania momentu zakażenia pierwotnego domniemanej kiły. Autor bardzo oszczędnie dzieli się swoją wiedzą na temat kiły i powodowanych przez nią powikłań, niemniej na str. 260 została zamieszczona krótka notatka na temat faz przebiegu kiły i jej objawów w poszczególnych fazach wraz z informacją, iż „do dwóch lat [od zakażenia – przyp. PG] chory może jeszcze zarazić innych” (w tym momencie nie jest ważne, czy owe dwa lata wzięły się z wiedzy ówczesnych, czy współczesnych lekarzy, gdyż trudno przypuszczać, iż przed stu laty nieleczona choroba mogła mieć inny przebieg niż obecnie).
Na str. 260-269 autor podał dwie przypuszczalne daty zarażenia: jesień 1908 r. (w okresie przypadającym na akcję pod Bezdanami) oraz koniec 1915 r. Pierwsza data wzięła się z udokumentowanego zachorowania Piłsudskiego na grypę na początku 1909 r. , która – wg autora – mogła być objawem kiły drugorzędowej oraz z błędnego przekonania autora, że przez „pierwsze dni czy tygodnie po akcji” Piłsudski nie spotykał się z Aleksandrą (wówczas jeszcze Szczerbińską). Kryterium wyboru drugiej daty zostało opisane powyżej, Tu można jedynie dodać, że koniec 1915 r. odpowiadał autorowi także ze względu na inną udokumentowaną grypę, którą Piłsudski miał przebyć na początku 1916 roku.
Niestety, nawet pobieżna analiza życiorysów: Aleksandry i Józefa Piłsudskich stawia pod znakiem zapytania obie hipotezy autora. Para spędziła ze sobą nie tylko „miodowe miesiące” w Wilnie przed rozpoczęciem akcji pod Bezdanami, ale i najbliższe dni po jej zakończeniu – kiedy oboje udali się do Kijowa. Wprawdzie później ich drogi rozeszły się, ale nie na długo, gdyż w okresie, kiedy Piłsudski rzekomo miał być chory, więc mógł zarazić innych (czyli w przybliżeniu do początku 1911 r.) kochankowie spotykali się i w Zakopanem (od listopada 1908 do marca 1909), i w Krakowie (na rocznicy grunwaldzkiej w lipcu 1910), i we Lwowie, nie mówiąc już o wspólnym mieszkaniu w Hrebennem. A nie mówimy tu o parze kochanków rodem z XIX-wiecznych romansideł, gdzie kawaler przez dwa lata uderzał w konkury, nawet nie śmiąc myśleć o skonsumowaniu związku przed zaręczynami, oświadczynami, ślubem, itd., ale o romansie dwojga czynnych rewolucjonistów, którzy na co dzień balansowali na granicy życia i śmierci, więc trudno przypuszczać, że w inkryminowanym okresie para nie współżyła ze sobą, bo Ziuk akurat miał jakąś wysypkę(!) Drugi zaproponowany przez autora termin jest jeszcze gorszy, bo chociaż przypada na aresztowanie i początek internowania Aleksandry, to proste działanie arytmetyczne związane z przyjściem na świat starszej córki Piłsudskiego: (luty 1918 – 9 miesięcy) przenosi nas do maja 1917 roku, czyli w sam środek kolejnego hipotetycznego okresu zarażania.
Wnioski (i konsekwencje) chyba nasuwają się same.
Podsumowując, bardzo mi przykro, że z dobrze zapowiadającej się książki wyszło to, co wyszło. Widocznie musimy jeszcze poczekać na pojawienie się jakiegoś doktora House’a, który w sposób wiarygodny i przekonywujący wyjaśni wszelkie wątpliwości związane z ogólnym stanem zdrowia Józefa Piłsudskiego (bo – obiektywnie rzecz biorąc – trochę by się ich znalazło).
Na zakończenie proponuję dłuższy fragment „Beniowskiego” (tego z Rossy) – moim zdaniem jeden z lepszych kawałków, jakie można zadedykować matce. Na pohybel doktorom.
„Do ciebie, M[atko] moja, twarz obrócę…/ Do ciebie znowu tak jak anioł biały,/ Z obłędnych krajów… położyć się wrócę/ U twoich biednych stóp — bez szczęścia — chwały,/ Lecz bez łzy próżnej. — Obojętnie zrzucę/ Resztę nadziei — zwiedzionych przez losy…/ Jak liść — co we śnie mi upadł na włosy…/ Odbiegłem ciebie — w szaleństwa godzinie…/ Lecz ileż razy — z fal — i mórz i burzy/
Patrzałem… na twój cichy dom — w dolinie,/ Jak człowiek, który myśląc — oczy mruży, —/ Myśląc — że myślisz o mnie… o tym… [synie],/ Który Nieszczęścia Bogu… wiernie służy,/ Lecz bez nadziei… łzami twemi żywy,/ Jak — Chrystusowe w ogrójcu oliwy. —/ Z błogosławieństwa twego — miałem blaski,/ Gwiazdom podobne… i cień w puszczach Gazy…/ Nieraz ćwiek rdzawy — u podróżnej laski/ Rył imię twoje, tam… gdzie same głazy,/ I słychać tylko fal libijskich wrzaski —/ Eschylowskiemi budzone wyrazy,/ Echa słyszały twoje święte imię/ I słyszał je ten laurów las, co drzymie./ Ponad potokiem Elektry… tyś była/ Ze mną… na każdym miejscu — gdzie z przeszłości/ Dolata płaczu głos… o moja miła…/ Wszędzie, gdzie w polach się bieleją kości/I woła — głosem rycerskim mogiła/ O zemstę — wszędzie, gdzie człowiek zazdrości/ Umarłym… i chęć śmierci duszą pije…/ Tyś była ze mną… jam cię czuł — i żyję./ W Ramie — podobny głos twemu głosowi/ Słyszałem — anioł życia zadrżał we mnie —/ Aniołowie mi ciebie nadpalmowi/ Pokazywali świecącą przyjemnie/W gwiazdach… tam gdzie był żłobek Chrystusowi…/ I anioł życia smętny wyszedł ze mnie,/ Chcąc ręką dotknąć o twe serce krwawe/ I ból twój stłumić pozdrowieniem… Ave…/ Wszędzie… miłośne twoje oddychanie/ Liczyło mi czas… co upływał w ciszy;/ W tych strofach jeszcze… kiedy rym ustanie —/ Niechaj czytelnik — na końcu usłyszy/ Moje twych biednych stóp — pocałowanie,/ Bo łez nie słyszał…/”[iii]
Warszawa, czerwiec 2015 r.
Piotr Gorzelańczyk
[i] Feliks Bolechowski „Podstawy ogólnej diagnostyki klinicznej. Podręcznik dla studentów medycyny”.
[ii] Sambor Grygorczuk, Sławomir A. Pancewicz, Anna Moniuszko, Piotr Czupryna, Joanna Zajkowska, Maciej Kondrusik „Porażenie postępujące w przebiegu początkowo nierozpoznanej kiły ośrodkowego układu nerwowego – opis przypadku”.
[iii] wolnelektury.pl/media/book/pdf/beniowski-dalsze-piesni.pdf