Początek lat dziewięćdziesiątych XX wieku przyniósł w Polsce możliwość publikacji i nieskrępowanego dostępu do opracowań i słowników generałów Wojska Polskiego okresu międzywojennego. Opracowania Tadeusza Kryski-Karskiego i Stanisława Żurakowskiego, Piotra Staweckiego czy Zbigniewa Mierzwińskiego stanowiły dla miłośników historii punkt wyjścia do zagłębiania się w szczegóły życia generalicji polskiej.

Kolejne lata zaczęły przynosić książki poświęcone poszczególnym generałom. Oczywiście na największe zainteresowanie mogli liczyć ci najbardziej znani, jak Kazimierz Sosnkowski, Edward Śmigły-Rydz, Bolesław Wieniawa-Długoszowski, Władysław Anders czy Mikołaj Bołtuć. Na szczęście znajdują się autorzy, którzy skłonni są poświęcić czas na opracowanie biografii generałów mniej znanych, takich jak Adolf Mikołaj Waraksiewcz, czy ostatnio Daniel Konarzewski czy Julian Stachiewicz.

Nakładem Wydawnictwa „Nauka i Innowacja” ukazała się praca dr. Piotra Kilańczyka „Julian Stachiewicz (1890-1934). Żołnierz i historyk”. Opowiada ona o utalentowanym oficerze sztabowym i historyku wojskowości, współtwórcy polskiej archiwistyki wojskowej, bracie Szefa Sztabu Głównego gen. Wacława Stachiwicza. Postaci może nie anonimowej, ale niezbyt znanej szerszemu gronu pasjonatów historii.

Praca podzielona jest na cztery rozdziały, które w sposób chronologiczno-rzeczowy opisują życie jednego z posiadaczy legendarnego „parasola”. Pierwszy rozdział dotyczy dzieciństwa i lat młodzieńczych bohatera opracowania. Już w trakcie nauki w gimnazjum we Lwowie ujawniło się u niego zamiłowanie do nauk przyrodniczych, co w przyszłości skutkować miało wyborem kierunku studiów. Od wczesnych lat szkolnych zaangażowany był także społecznie w działalność o charakterze patriotycznym i niepodległościowym. Autor ukazuje także genezę przyszłych problemów zdrowotnych generała. Intensywność działań w kierunku odrodzenia niepodległej Polski zwiększyła się znacznie od momentu wstąpienia Julina Stachiewicza do Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego. Zauważone predyspozycje dowódcze doprowadziły do objęcia przez niego komendy krakowskiego „Strzelca”, ukończenia szkolenia oficerskiego dla wąskiego grona członków ZS i rozpoczęciu pracy nad regulaminami dla organizacji paramilitarnych, grupujących polską młodzież.

Mobilizacja sił strzeleckich w sierpniu 1914 r. i ich wymarsz na teren Królestwa Polskiego nie pozostawiły „Wicza” (takiego pseudonimu używał) na uboczu wydarzeń. Został dowódcą jednej z kompanii strzeleckich wyruszających z Krakowa, ale dość szybko przeszedł do pracy sztabowej, w której chyba odnajdywał się najlepiej. W trakcie służby w Legionach trafił do Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego, gdzie starał się realizować politykę Józefa Piłsudskiego. Trudne do pogodzenia było wykonywanie poleceń płk. Sikorskiego – szefa DW NKN z lojalnością wobec Komendanta, więc nie należy się dziwić, że po niespełna pół roku Stachiewicz wrócił do I Brygady. Kres epopei legionowej poprzedzony został jeszcze jego udziałem w kursie Sztabu Generalnego przy Polskiej Sile Zbrojnej. Od września 1917 r. działał w Komendzie Głównej POW w Krakowie. O pozycji w organizacji świadczył fakt, że czasowo zastępował Edwarda Śmigłego-Rydza, podczas jego wyjazdu do Rosji.

Listopad 1918 r. otworzył okres służby Juliana Stachiewicza w Wojsku Polskim. Autor poświęcił sporo miejsca na analizę wydarzeń, jakie miały miejsce w pierwszych dniach i tygodniach odradzającego się państwa polskiego w Krakowie. Walki o Lwów i Przemyśl stanowiły wyzwanie dla tworzącego się Wojska Polskiego. Skierowane na odsiecz Lwowa siły musiały w pierwszej kolejności opanować Przemyśl. Właśnie major J. Stachiewicz był tym, który stanął przed wyzwaniem utorowania drogi do stolicy Galicji. Wykonał to zadanie zgodnie z oczekiwaniami przełożonych, ale przypłacił to uszczerbkiem na zdrowiu. Po odzyskaniu sił został skierowany na kolejny newralgiczny odcinek służby. Został mianowany szefem sztabu wojsk wielkopolskich, gdzie podlegał bezpośrednio gen. Józefowi Dowbór-Muśnickiemu. Swego rodzaju smaczkiem było to, że Stachiewicz w trakcie postępowania honorowego jakie wytoczyli oficerowie POW (L. Lis-Kula, P. Warthel de Weydenthal) gen. Muśnickiemu reprezentował tych pierwszych. Zanim jednak były dowódca I Korpusu w Rosji przybył do Wielkopolski, Stachiewiczowi udało się uporządkować organizację i strukturę wojsk powstańczych.

Dość krótki pobyt „Wicza” w Wielkopolsce zakończył się w lutym 1919 r. Przeszedł do Sztabu Generalnego, a wkrótce stał się jednym z najbliższych oficerów Józefa Piłsudskiego. Brał udział w planowaniu operacji wileńskiej i pełnił funkcję szefa Oddziału III Sztabu Ścisłego Naczelnego Wodza. Tej operacji i późniejszemu okresowi szefowania przez J. Stachiewicza Oddziałowi III Sztabu Generalnego poświęcona jest znaczna część książki. Autor oprócz opisywania przebiegu służby stara się także nakreślić szerszą panoramę wydarzeń, a gdzieniegdzie wdaje się w dywagacje dotyczące możliwych do osiągnięcia efektów działań Wojska Polskiego w wojnie z bolszewikami. Pozostałą część trzeciego rozdziału zajmuje opis przebiegu służby generała po zakończeniu walk.

Czwarty rozdział dotyczy wkładu starszego brata przyszłego szefa Sztabu Głównego w organizację badań historycznych w Wojsku Polskim oraz w pionie cywilnym. Jego zasługą było utworzenie Wojskowego Biura Historycznego, rozwinięcie działalności przez Instytut Badania Najnowszej Historii Polski. To właśnie m.in. gen. Julianowi Stachiewiczowi zawdzięczamy stworzenie „Przeglądu Historyczno-Wojskowego” oraz „Niepodległości”. W swej pracy nie ograniczał się tylko do strony organizacyjnej. Był autorem tekstów dotyczących najnowszej historii wojskowości polskiej, w tym poświęconych Związkowi Walki Czynnej, walkom Legionów czy wojnie 1920 r. Jeśli dodać do tego inicjatywę i nadzór nad serią wydawnictw pod wspólnym tytułem „Zarys historii wojennej pułków polskich w latach 1918-1920”, redakcję źródeł do wojny polsko-rosyjskiej z lat 1830-1831, bitwy warszawskiej 1920 r., wspomnień internowanych i uwięzionych w czasie Wielkiej Wojny, to trudno przecenić jego dorobek.

Śmierć na skutek gruźlicy zabrała generała w wieku 44 lat. To wiek, który dawałby każdemu innemu generałowi perspektywę osiągnięcia najwyższych stanowisk wojskowych. Jednak słaby stan zdrowia niejednokrotnie zmuszał go do rezygnacji z części zamierzeń, a nawet sprawowanych funkcji. Gdyby nie powracające niedomagania zdrowotne można przypuszczać, że w 1939 r. mielibyśmy w Sztabie Głównym wybitnego oficera, który nie przechyliłby zapewne szali zwycięstwa na nasza stronę, ale znakomicie mógł wesprzeć Naczelnego Wodza w wykonywaniu jego zadań.

Uzupełnieniem zasadniczej części tekstu jest wykaz publikacji generała, bardzo obszerna, licząca 12 stron, i szeroko wykorzystana w tekście bibliografia oraz indeks osobowy.

Do największych mankamentów książki zaliczyć można zupełny brak materiału ikonograficznego. Wydaje się, że nie ma problemu z dotarciem do zdjęć zarówno w archiwach cyfrowych, wojskowych jak i tych ze zbiorów rodzinnych. Nie wiadomo czy czynnikiem decydującym o braku zdjęć była chęć obniżenia kosztów publikacji czy też inne względy. Z moich obserwacji wynika, że dla Wydawnictwa „Nauka i Innowacja” nie jest to odosobniona praktyka.

Daje się też zauważyć pewną niedbałość w kwestiach stylistycznych i składniowych. Na str. 51 użyto nazwy „Księżą Wielkiego” podczas gdy powinno być „Książa Wielkiego”. Na str. 60 jest „”Krzywopłot” zamiast „Krzywopłotów”. Dziesięć stron dalej, w trzech linijkach można znaleźć trzy kolejne błędy – jest Pułku zamiast pułku, artylerię pozbawiono ogonka w ostatniej literze oraz źle odmieniono po raz kolejny wyraz „pułk”. Na str. 112 jest kopania zamiast kompanii i brakujący przecinek. Na str. 120 niepotrzebnie pojawia się kropka przed nazwiskiem kapitana Prymusa. Ostrów Mazowiecka jest rodzaju żeńskiego, w przeciwieństwie od Ostrowa Wielkopolskiego (str. 150). Na stronie 212 powinno być „popierany” zamiast „popieranego”.

Brakło także konsekwencji w zapisie nazwiska i stopnia Mieczysława Wyżeł-Scieżyńskiego. Opisując wydarzenie odległe od siebie zaledwie o dwa dni, autor raz używa stopnia majora i pełnej wersji nazwiska (str. 104), by osiem stron dalej pisać o poruczniku Ścieżyńskim.

Pomimo powyższych uchybień należy wysoko ocenić recenzowaną pozycję, rekomendując ją każdemu, kto interesuje się biografiami generalicji polskiej i historią naszej wojskowości.

Dariusz Nowiński

 

Ocena recenzenta:

Temat i treść – 8/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 8/10

Forma wydawnicza – 8/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Julian Stachiewicz (1890-1934). Żołnierz i historyk

Autor: Piotr Kilańczyk

Wydawnictwo Nauka i Innowacja

Rok wydania: 2014

Format:150 x 225 mm

Liczba stron: 270

Oprawa: miękka

ISBN – 978-83-64864-97-1