Michał Grażyński był najdłużej urzędującym z wojewodów II Rzeczypospolitej. Władzę w autonomicznym województwie śląskim objął, po przybyciu 5 września 1926 roku na polski Górny Śląsk. Wojewoda Grażyński był jedynym reprezentantem piłsudczykowskiej orientacji politycznej, który sprawował nieprzerwanie urząd w niemalże całym trzynastoletnim okresie – z wyłączeniem pierwszych czterech miesięcy rządów sanacji oraz trzech ostatnich tygodni września 1939 roku – pomajowych rządów w Polsce. Okres ten pozwolił mu wywrzeć autorski wpływ na program śląskiej sanacji w województwie, co nie zawsze pozostawało zgodne z linią polityczną realizowaną przez kolejne rządy w Warszawie.
Przyszedł na świat 12 marca 1890 roku w Gdowie (pow. myślenicki), jako Michał Kurzydło. Jego matka Maria z domu Zastawniak zmarła kiedy miał trzy lata. Po upływie trzech kolejnych jego rodzina przyjęła nazwisko Grażyński. Przypuszcza się, że nazwisko wybrała starsza siostra przyszłego wojewody – Maria, która pomysł zaczerpnęła inspirując się poematem Adama Mickiewicza, „Grażyna”[1]. Ojciec, także Michał, był nauczycielem w miejscowej szkole ludowej, do której trafił też jego syn. Kolejnym szczeblem edukacji było gimnazjum św. Anny w Krakowie, po ukończeniu którego Michał Grażyński pozostał w Krakowie. W roku akademickim 1909/1910 rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. W tym okresie kształtował się charakter przyszłego wojewody, cechowała go ambicja i pracowitość. Świadczą o tym bardzo dobre oceny – uzyskiwane zarówno w czasach szkolnych, jak i podczas studiów. W 1914 roku uzyskał doktorat z filozofii (specjalizując się w historii), na podstawie rozprawy „Reformy monetarne w Polsce w latach 1526-1528 i ich geneza”[2]. Wydawało się, że pójdzie w ślady ojca, ponieważ został nauczycielem gimnazjum w Stanisławowie. Był jednak zdecydowany dalej się kształcić, dlatego równolegle studiował prawo – także na Uniwersytecie Jagiellońskim. Plany na przyszłość zweryfikował wybuch I wojny światowej. Michał Grażyński znalazł się w szeregach armii austro-węgierskiej, która walczyła w ramach bloku państw centralnych. Nie uczestniczył długo w zmaganiach wojennych. Ranny w 1915 roku, nie brał już udziału w walkach. Pozwoliło mu to kontynuować studia prawnicze.
Zakończenie wojny i uzyskanie przez Polskę niepodległości przyniosło decyzję Michała Grażyńskiego o wstąpieniu w szeregi Wojska Polskiego. W ramach Oddziału II Sztabu Generalnego związał się z działalnością polskiego wywiadu. Na początku 1920 roku podjęto decyzję o oddelegowaniu Grażyńskiego do prac Głównego Komitetu Plebiscytowego dla Spisza i Orawy, którego został wiceprzewodniczącym. W wyniku decyzji podjętej przez zwycięskie mocarstwa na konferencji w Spa – w okresie wojny polsko-bolszewickiej – zrezygnowano z plebiscytu, a władzę nad większością tego spornego terytorium oraz nad częścią Śląska Cieszyńskiego (Zaolziem) przejęła zbrojnie Czechosłowacja. Wydarzenie to wywarło znaczący wpływ na świadomość polityczną Michała Grażyńskiego, a w szczególności na jego stosunek do państwa czechosłowackiego.
Po decyzji podjętej na konferencji w Spa Michał Grażyński – wbrew własnej woli – nie został skierowany w szeregi armii polskiej walczącej z bolszewikami. Doświadczenie, które zdobył wpłynęło na decyzję Oddziału II o przydzieleniu mu zadań w Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) Górnego Śląska[3]. Był to szczególny okres w historii górnośląskiego regionu, którego przynależność państwowa po zakończeniu I wojny światowej pozostawała długo nierozstrzygnięta. Przed wojną dzielnica ta stanowiła część państwa niemieckiego, ale przeważała ludność polskojęzyczna, jej ogół nie utożsamiał się z polskością. Szczególnie silne było poczucie śląskiej odrębności kulturowej. Michał Grażyński na Górnym Śląsku znalazł się w sierpniu 1920 roku. W tym okresie trwały tu przygotowania do realizacji 88 punktu traktatu wersalskiego, który stanowił, że mieszkańcy Górnego Śląska: „zostaną powołani do wypowiedzenia się przez głosowanie, czy życzą sobie przyłączenia do Niemiec czy Polski”[4]. Dokonać tego zamierzano poprzez przeprowadzenie plebiscytu. Jednak zanim do tego doszło wybuchło II[5] Powstanie Śląskie – zapoczątkowane wystąpieniem strony polskiej w nocy z 17 na 18 sierpnia, które przekształciło się w powstanie trwające od 19 do 25 sierpnia 1920[6]. Michał Grażyński wziął udział w walkach jako szef referatu organizacyjnego Centrali Wychowania Fizycznego (CWF) – organizacji powołanej w miejsce POW Górnego Śląska. Po kilku miesiącach został zastępcą szefa sztabu Wydziału Organizacyjno-mobilizacyjnego w Dowództwie Obrony Plebiscytu[7].
Niemcy nie dopuszczali możliwości utraty górnośląskiego regionu – argumentując, że pozbawi ich to możliwości spłaty nałożonych przez aliantów reparacji wojennych. Polacy konsekwentnie powoływali się na czynnik etniczny (przewagę ludności polskojęzycznej), ale także odwoływali się do kryterium ekonomicznego – podkreślając znaczenie górnośląskiego przemysłu dla gospodarki młodego państwa. Reprezentantem tych poglądów był przyszły wojewoda śląski, który był orędownikiem przyłączenia całego Górnego Śląska do Polski, do czego – w jego ocenie – miało doprowadzić kolejne powstanie. Uważał to za lepszą metodę rozstrzygnięcia sporu niż oczekiwanie na przewidziany na marzec 1921 roku plebiscyt[8]. Pogląd ten doprowadził do wieloletniego konfliktu z polskim komisarzem plebiscytowym – Wojciechem Korfantym. Ostatecznie wybuch III Powstania Śląskiego był konsekwencją porażki strony polskiej w plebiscycie[9] i docierających na Górny Śląsk wiadomości o projektowanej decyzji przyznania Polsce jedynie rolniczych powiatów: pszczyńskiego i rybnickiego, a Niemcom całości okręgu przemysłowego[10]. Michał Grażyński – pseudonim „Borelowski” – w III Powstaniu Śląskim (2/3 V-5VII 1921) pełnił funkcję szefa sztabu Grupy Operacyjnej „Wschód”. Konflikt z Korfantym, który stanął na czele insurekcji jako dyktator, skutkował oskarżeniem Grażyńskiego i części jego stronników o próbę przygotowania buntu przeciwko władzy. Przyszły wojewoda nie został skazany, ale opuścił Górny Śląsk.
W wyniku III Powstania Śląskiego do Polski zostało przyłączone 29% obszaru plebiscytowego, ale po polskiej stronie znalazła się większość kopalń i hut. Obszar ten, razem z częścią Śląska Cieszyńskiego, wszedł w skład polskiego województwa śląskiego. Niemcy w pozostawionej im części utworzyli rejencję opolską (Regierungsbezirk Oppeln), będącą częścią prowincji górnośląskiej (Provinz Oberchlesien)[11].
Michał Grażyński po opuszczeniu Górnego Śląska wrócił do Krakowa. Dnia 30 września 1922 roku, na Wydziale Prawnym Uniwersytetu Jagiellońskiego, uzyskał doktorat z prawa[12]. Pozwoliło mu na objęcie funkcji starszego asystenta w katedrze prof. Stanisława Kutrzeby na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego[13].W rzeczywistości jednak w pełni oddał się działalności w Oddziale II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Z przydzielonymi zadaniami wiązał się powrót na Górny Śląsk, jednak na ten przyznany Niemcom. Celem Grażyńskiego było zdobywanie informacji o warunkach Polaków w regionie. Przyszły wojewoda utożsamiany był z tak zwaną lewicą sanacyjną, która skupiła się wokół utworzonego po przewrocie majowym Związku Naprawy Rzeczypospolitej (ZNRz). Poza tym w listopadzie 1924 roku został wiceprzewodniczącym, a po objęciu rządów w Polsce przez sanację – honorowym przewodniczącym Związku Powstańców Śląskich (ZPŚl.)[14]. Grażyński uzyskał poparcie obu organizacji, co nie pozostało bez wpływu na decyzję o mianowaniu go wojewodą śląskim.
Prezydent Ignacy Mościcki nominował Michała Grażyńskiego na urząd wojewody śląskiego 28 sierpnia 1926 roku. Zwraca uwagę młody wiek Grażyńskiego, który w dniu objęcia urzędu miał 36 lat. Na stanowisku zastąpił Mieczysława Bilskiego. Urząd objął na specyficznym gruncie jakim było obdarzone autonomią – w postaci Statutu Organicznego (15 VII 1920) – województwo śląskie. Znaczenie Statutu związane było w głównej mierze z sankcjonowaniem odrębnych od ogólnopolskich instytucji Sejmu Śląskiego oraz Skarbu Śląskiego[15].
Grażyński przybył na polski Górny Śląsk osiem dni po prezydenckiej nominacji. Polityczną działalność oparł na wzorach organizacyjnych Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, którego śląskim odpowiednikiem było powołane Narodowo-Chrześcijańskie Zjednoczenie Pracy (NChZP). Nazwa odwoływała się do górnośląskich tradycji – silnie związanych z wartościami konserwatywnymi i katolickimi. W ten sposób wojewoda Grażyński chciał dostosować sanację śląską do lokalnych uwarunkowań, które określały silną pozycję chadecji. Z tym też związane było konsekwentne odrzucanie oskarżeń o plany podjęcia działań wymierzonych w górnośląską autonomię. Przykładem traktowane jako programowe spotkanie z dziennikarzami, które miało miejsce 9 września 1926 roku. Wojewoda Grażyński zapewnił, że jego intencją jest prowadzenie działalności w ramach istniejącego ustawodawstwa. Opowiedział się jednak także za ulepszeniem Statutu Organicznego oraz unifikacją prawa[16]. W rzeczywistości w początkowym okresie sprawowanych rządów nie był entuzjastą górnośląskiej autonomii, ponieważ pragnął silniejszego związania województwa śląskiego z Polską. Była to konsekwencja obaw przed zagrożeniem niemieckim, które dostrzegał zwłaszcza w szkolnictwie oraz w życiu gospodarczym. Górnośląska autonomia dawała Michałowi Grażyńskiemu szerszy zakres uprawnień od innych wojewodów II RP. Wpłynęło to na pewną korektę negatywnej oceny uwarunkowań stwarzanych Statutem Organicznym. Jest to zauważalne w treści przemówień sanacyjnego wojewody, które wygłaszał na forum Sejmu Śląskiego.
W chwili obejmowania przez Grażyńskiego urzędu w województwie trwały przygotowania do wyborów komunalnych na Górnym Śląsku, które zaplanowano na 15 listopada 1926 roku. Unaoczniły one konflikty między polskimi ugrupowaniami politycznymi, które nie potrafiły podjąć współpracy przeciwko niemieckim partiom. Jedną z przyczyn było to, że sanacja śląska nie posiadała ugruntowanych struktur, co opozycja chciała maksymalnie wykorzystać. Stanowiło to wynik obaw o wzrost znaczenia nowo mianowanego wojewody. Kontrastowało to z działaniami mniejszości niemieckiej, która podjęła współpracę w duchu hasła rzuconego przez „Kattowitzer Zeitung”: „Kto nie głosuje, szkodzi niemieckości”[17]. W efekcie wyniki wyborów okazały się porażką wojewody Grażyńskiego. Niemcy uzyskali ponad 42% głosów, a na separatystyczny Związek Obrony Górnoślązaków oddano 2,3% głosów[18]. Jednak sanacyjny wojewoda wyciągnął odpowiednie wnioski z tej porażki. W miarę ugruntowywania wpływów przystąpił do działań mających na celu utrwalenie i krzewienie polskości w województwie – zagrożonej germanizacyjną działalnością niemieckich ugrupowań i organizacji mniejszościowych.
Istotną rolę w programie politycznym sanacyjnego wojewody odgrywała gospodarka. Szczególnie był zainteresowany rozwojem polskiego przemysłu na Górnym Śląsku. W tej materii ideowo był bliskiEugeniuszowi Kwiatkowskiemu, który był wicepremierem, ministrem przemysłu i handlu (1926-1930) oraz ministrem skarbu (1935-1939). Oznacza to, że był zwolennikiem etatyzmu i państwowego interwencjonizmu[19]. Wydaje się, że pogląd ten był konsekwencją zjawisk gospodarczych charakterystycznych dla okresu międzywojennego – szczególnie po wielkim kryzysie gospodarczym (od 1929), który w Polsce trwał aż do 1935 roku, odciskając trwały ślad w mentalności polskich polityków[20]. Potwierdzają to słowa sanacyjnego wojewody, wypowiedziane w 1933 roku na Zjeździe Działaczy Gospodarczych i Społecznych Województwa Śląskiego: „przeżywane przez nas przesilenie gospodarcze ma istotnie charakter strukturalny. Prostą konsekwencją tego założenia jest, że nie da on się przetrzymać, ale musi być opanowany przez planową i programową akcję, zmierzającą do takich posunięć w elementach życia gospodarczego, które by doprowadziły do zharmonizowania dwóch działów gospodarki narodowej i światowej, a mianowicie produkcji i konsumpcji w oparciu o zasadę sprawiedliwości w rozdziale dochodów”[21].
W polityce gospodarczej Michał Grażyńskiego najbardziej znamienny jest jednak aspekt polonizacyjnej działalności. Na polskim Górnym Śląsku dominował przemysł niemiecki oraz niemiecka wielka własność rolna i leśna. Polacy w województwie zaliczali się w większości do warstwy robotniczej i chłopskiej. Całkowite wywłaszczenie niemieckiego kapitału i własności mogło jednak jedynie pozostawać w sferze marzeń wojewody Grażyńskiego. Stanowiło to rezultat obowiązującej – z wyłączeniem cieszyńskiej części województwa – Polsko-Niemieckiej Konwencji Górnośląskiej (genewskiej) – podpisanej 15 maja 1922 roku. Konwencja ta zawarta została w intencji „oparcia ochrony mniejszości narodowych w obu częściach byłego terenu plebiscytowego na Górnym Śląsku na zasadzie słusznej wzajemności oraz w celu uwzględnienia szczególnych warunków wynikających z ustroju przejściowego”[22]. Dlatego nie mogło pozostawać realnym postulatem całkowite wywłaszczenie niemieckiego kapitału oraz wielkiej własności rolnej i leśnej z polskiego Górnego Śląska. Mimo to sanacyjny wojewoda potrafił skutecznie balansować na granicy obowiązującego ustawodawstwa. Michał Grażyński nie akceptował antypolskiej działalności niemieckich przemysłowców, czego przejawem było wpływanie przez nich na ograniczanie produkcji[23]. Dlatego wojewoda podejmował działania mające na celu usadowienie Polaków na kierowniczych stanowiskach w górnośląskim przemyśle, co odbywało się kosztem ludności niemieckiej[24]. Przewidywał też zastępowanie kapitału niemieckiego innym zagranicznym[25]. Działania podejmowane w tym kierunku rozwinął po 1933 roku, analogiczną politykę prowadząc w handlu i rzemiośle[26]. Polityka ta była rezultatem przeświadczenia o naciskach niemieckich sfer gospodarczych na ludność polskojęzyczną przy rozmaitych wyborach. W ten sposób – za działalność wymierzoną w polski żywioł – doprowadził do usunięcia z funkcji generalnego dyrektora Górnośląskich Zjednoczonych Hut Królewska i Laura, Ernesta Pietscha. Innym przykład stanowi ukaranie za to samo księcia pszczyńskiego (Jana Henryka XV Hochberga księcia von Pless). Pretekst stanowiło to, że ten nie płacił podatków. Po wieloletnich zmaganiach, w sierpniu 1934 roku, Grażyński doprowadził do powołania przymusowego zarządu nad należącym do księcia majątkiem[27]. Rodziło to sprzeciw nie tylko przedstawicieli mniejszości niemieckiej, ale i pewnych kręgów polskiego społeczeństwa na Górnym Śląsku od polskiej opozycji politycznej po Polaków – członków rad nadzorczych przedsiębiorstw[28]. Wojewoda Michał Grażyński uwzględniał głosy sprzeciwu jedynie w małym stopniu.
Szczególne znaczenie w programie wojewody Grażyńskiego odgrywał autorski program polityki oświatowej i kulturalnej. Jego pogląd na obie te dziedziny ukształtował się podczas działalności plebiscytowej na Górnym Śląsku oraz pracy wywiadowczej prowadzonej po plebiscycie w niemieckiej części dzielnicy. Sanacyjny wojewoda nie potrafił się pogodzić z przerwaniem działalności oświatowej i kulturalnej u polskojęzycznej ludności w rejencji opolskiej. Dlatego organizował pomoc w tym zakresie – przykładem utworzony z jego inicjatywy w Katowicach w 1932 roku Komitet Niesiania Pomocy Kulturalnej dla Śląska Opolskiego. Grażyński wierzył w sens wykonywanej pracy. Świadczy o tym to, że w okresie urzędowania podjął się śmiałej akcji jaką była nielegalna, przeprowadzona w tajemnicy, podróż na obszar niemieckiej części Górnego Śląska, podczas której objechał kilka miejscowości, m.in. Strzelce Opolskie, Racibórz i Bytom[29].
Celem Michała Grażyńskiego było doprowadzenie do rozwoju kulturalno-oświatowego województwa śląskiego. Dnia 17 stycznia 1934 roku na posiedzeniu III. kadencji Sejmu Śląskiego powiedział: „Największą siłę moralną – a przecież to jest najważniejsze – będzie tworzyć nasz organizm państwowy wtedy, kiedy każdy jego obywatel, od najwyżej postawionego w hierarchii społecznej aż do chłopa i robotnika, będzie mówił z prawdziwą radością: moje Państwo Polskie, kiedy powodzenie i klęski państwowe będzie uważał za swoje osobiste szczęście lub niepowodzenie. Aby to uskutecznić, trzeba olbrzymiej pracy na ugorach polskiej duszy, która była systematycznie przez państwo zaborcze zatruwana. Trzeba rozprawić się z elementami niewoli, które tkwią jeszcze w psychice, i rozbudzić dumę narodową, płynącą z poczucia wartości wielkiej tradycji historycznej i tych wartości kulturalnych, które stwarzamy lub stworzyć chcemy”[30]. Działalności prowadzonej w tym kierunku służyło rozwijanie budownictwa szkolnego poprzez uchwalanie kredytów, które były przyznawano śląskim gminom w celu umożliwienia rozwoju szkolnictwa[31]. Wartości patriotyczne wojewoda Grażyński krzewił poprzez sport, któremu także udzielał wsparcia[32].W cieszyńskiej części województwa przez rozwój szkolnictwa chciał wywierać wpływów na życie Polaków na należącym do Czechosłowacji Śląsku Zaolziańskim[33].
Działania podejmowane z zakresie polityki szkolnej ułatwiało to, że piastował z urzędu funkcję kuratora szkolnego. Wyzwaniem przed jakim stanął był problem rokrocznego wzrostu liczby polskojęzycznych dzieci zapisywanych do niemieckich szkół mniejszościowych[34]. Było to niepokojące zjawisko, ponieważ Niemcy wykorzystywali szkolnictwo do prowadzenia germanizacyjnej działalności pośród Ślązaków. Działania te w pełni propagowała – subsydiowana przez rząd w Berlinie – organizacja o nazwie Niemiecki Związek Ludowy na Polskim Śląsku (Deutscher Volksbund für Polnisch Schlesien), znana jako Volksbund[35]. W dawnej pruskiej części województwa obowiązywała zasada zgłaszania przez rodziców dzieci do danej placówki edukacyjnej. Rodziło to presję, którą wywierał na nich Volksbund – przejawiała się w postaci szantażu oraz przekupstwa. W tej sytuacji Grażyński pragnął prowadzenia egzaminów szkolnych – wykluczających możliwość zapisania dzieci, które nie posługują się językiem niemieckim do szkół mniejszościowych. Powodowało to zaostrzenie sporu, który był przenoszony na forum Rady Ligi Narodów i Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w Hadze. Nie znaleziono sposobu zadowalającego obie strony. Sanacyjny wojewoda nie zamierzał ustępować i prowadził politykę retorsyjnej wzajemności. Opierała się na traktowaniu mniejszości niemieckiej na polskim Górnym Śląsku w sposób analogiczny do traktowania przez władze niemieckie polskiej mniejszości w rejencji opolskiej.
Sprawiło to, że Michał Grażyński stał się dla Niemców uosobieniem oporu przeciw poprawie stosunków polsko-niemieckich, na które wpływ miało przyjęcie polsko-niemieckiej deklaracji o niestosowaniu przemocy (26 I 1934)[36]. Dał temu wyraz Hermann Göring w rozmowie – przeprowadzonej w 1937 roku – z polskim wiceministrem spraw zagranicznych, Janem Szembekiem[37]. Rozumiał to rząd w Warszawie. Michał Grażyński miał przeciwko sobie ministra spraw zagranicznych Józefa Becka oraz wspomnianego Szembeka. Efektem wzajemnych animozji było zapobieżenie przez Becka i Szembeka przeprowadzeniu w Warszawie przez Związek Powstańców Śląskich manifestacji 5 tys. powstańców śląskich z okazji rocznicy III Powstania Śląskiego (3 V 1935)[38]. Drugi z wymienionych rozmawiał z wojewodą Grażyńskim w końcu 1938 roku i powiedział mu, że polska prasa „przybrała ton niedopuszczalny, a osobiste ataki na osobę Hitlera nie mają żadnego sensu i celu, przeciwnie, mogą być propagandowo wykorzystane przez przeciwko nam na Zachodzie”[39]. Wojewoda tylko pozornie liczył się tą krytyką. Miał bowiem powiedzieć Szembekowi, że „ostatnio zapadła decyzja, by na jedno uderzenie niemieckie odpowiadać jako odwet poczwórnie”[40]. Wcześniej – 7 października 1937 roku – w ramach odbywającego się posiedzenia rządu, na którym obecny był prezydent Ignacy Mościcki, kierujący pracami Obozu Zjednoczenia Narodowego płk Adam Koc zarzucił wojewodzie śląskiemu „odmienne poglądy na politykę zagraniczną państwa”[41]. Wynikający z prezentowanego stanowiska negatywny stosunek Niemców do Grażyńskiego uległ zaostrzeniu po jednostronnym wypowiedzeniu przez Hitlera polsko-niemieckiej deklaracji. W niemieckiej instrukcji prasowej pochodzącej z połowy sierpnia 1939 roku napisano: „Aresztowania i szykany na ternie Górnego Śląska mają być przedstawiane w prasie jako robota wojewody Grażyńskiego. Swój urząd wykorzystywał on zawsze po to, aby tępić Niemców. Chętnie przyjął niemiecką pomoc, aby zająć obszar Zaolzia, a teraz się nam odpłaca”[42].
Kwestia Śląska Zaolziańskiego stanowiła dla Michała Grażyńskiego powód do dumy – mimo negatywnej aury, którą zapowiadało to wydarzenie. Obszar ten przyłączony do Polski 2 października 1938 roku wszedł w skład województwa śląskiego. Miało to symboliczne znaczenie dla Grażyńskiego jako polityka. Pozostawał niechętny państwu czechosłowackiemu – pamiętał o sposobie w jaki Czesi zajęli Zaolzie oraz o krzywdzącej Polskę decyzji podjętej na konferencji w Spa. Dotyczyła także obszaru Spisza i Orawy, gdzie był wiceprzewodniczącym Głównego Komitetu Plebiscytowego dla Spisza i Orawy. Dlatego po wkroczeniu Wojska Polskiego na Zaolzie powiedział z niekłamaną satysfakcją burmistrzowi czeskiego Cieszyna – Józefowi Kożdoniowi: „My Polacy lubimy sytuacje jasne i cenimy charaktery określone. Dlatego odnosimy się z szacunkiem do uczciwych Czechów i Niemców, ale nie możemy tolerować żadnych typów pośrednich”[43].
Postrzeganie sanacyjnego wojewody wyłącznie przez pryzmat walki politycznej z opozycją – często przesadnie upraszczane poprzez posługiwanie się przykładem osobistej awersji do Wojciecha Korfantego – jest krzywdzące. Nie ulega wątpliwości, że działania Grażyńskiego na polu zwalczania opozycji wpisywały się w ogólnopolską koncepcję autorytarnych rządów sanacji. Nie powinno to jednak rzutować na całościową ocenę polityki wojewody Grażyńskiego. Sanacyjny wojewoda doprowadził do powstania w województwie Muzeum Śląskiego, Instytutu Pedagogicznego, Instytutu Śląskiego, Konserwatorium Muzycznego, Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych, Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego i Wyższego Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych. Wspierał także Teatr Polski oraz przyczynił się do utworzeniaŚląskiego Towarzystwa Literackiego. Mimo podejmowanych działań wojewodzie nie udało się powołać uniwersytetu ani politechniki. Jednak nie ustawał w dążeniach. Jeszcze 23 stycznia 1939 roku powiedział:„Wołanie naszego terenu o stworzenie u nas politechniki jest również dowodem siły tego samego prądu myślowego i ideowego, który może przynieść Polsce jak najlepszy rezultat”[44]. Wbrew stawianym zarzutom Michał Grażyński rozumiał górnośląską specyfikę, mimo że nie był rodowitym Ślązakiem. Jego zdolności polityczne zostały docenione po wybuchu II wojny światowej – w pierwszych dniach września został mianowany ministrem propagandy RP[45].Emigracyjny rząd gen. Władysława Sikorskiego nie był Grażyńskiemu przychylny, jako politykowi tworzącemu orientację piłsudczykowską. Oskarżany o odpowiedzialność za porażkę w kampanii 1939 roku trafił do obozu karnego Rothesay w Szkocji.Po wojnie nie zdecydował się na powrót do Polski – pozostawał nieprzejednanym krytykiem systemu komunistycznego. Na emigracji w Wielkiej Brytanii związany był z działalnością harcerstwa. Zmarł, potrącony przez samochód, 10 grudnia 1965 roku – w wieku 75 lat.
Przypisy:
[1] J. Łączewski, Michał Grażyński (1890-1965). Sylwetka polityka, Częstochowa 2000, s. 11.
[2] W. Zieliński, Michał Grażyński 1890-1965. Wojewoda śląski, Katowice 1986, s. 4.
[3] W. Musialik, Michał Grażyński (1890-1965). Biografia polityczna, Opole 1989, s. 20.
[4] Dz.U.1920 nr 35 poz. 200. Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 roku.
[5] I Powstanie Śląskie miało miejsce przed przybyciem na Górny Śląsk Michała Grażyńskiego (16/17-24 VIII 1919).
[6] C. Brzoza, A. L. Sowa, Historia Polski 1918-1945, Kraków 2006, s. 47.
[7] H. Rechowicz, Wojewoda śląski dr Michał Grażyński, Warszawa-Kraków 1988,s. 32.
[8] Ibidem, s. 33.
[9]Uprawnionych do głosowania zostało 1 221 274 mieszkańców – za Polską opowiedziało się 479 365 osób (40,3%), a za Niemcami 707 393 osoby (59,7%).
[10] Encyklopedia powstań śląskich, F. Hawranek, A. Kwiatek, W. Lesiuk, M. Lis, B. Reiner (red.), Opole 1982, s. 274-275, 409.
[11] M. Masnyk, Prowincja górnośląska (1919-1922). Podział Górnego Śląska po I wojnie światowej (1918-1922), [w:] Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek (red.), Gliwice 2011, s. 222-226.
[12] W. Zieliński, op. cit., s. 4.
[13] W. Musialik, op. cit., s. 72.
[14] K. Nowak, Bez kompleksów. Wokół myśli śląskiej wojewody Michała Grażyńskiego, [w:] Oni decydowali na Górnym Śląsku w XX wieku, J. Mokrosz, M. Węcki (red.), Katowice-Rybnik 2014, s. 29.
[15] M. W. Wanatowicz, Województwo śląskie (1922-1939), [w:] Historia Górnego Śląska…, op. cit., Gliwice 2011, s. 241.
[16] H. Rechowicz, op. cit., s. 57.
[17] Cyt. [w:] Ibidem, s. 61.
[18] Ibidem, s. 62.
[19] Ibidem, s. 255.
[20] C. Brzoza, A. L. Sowa, op. cit., s. 210.
[21] Zjazd Działaczy Gospodarczych i Społecznych Województwa Śląskiego zwołany przez Narodowo-Chrześcijańskie Zjednoczenie Pracy (BBWR na Śląsku) w dniu 17 września 1933 roku w Katowicach, Katowice 1933, s. 16-19. Cyt. za:H. Rechowicz, op. cit.,s. 256.
[22] L. Ręgorowicz, Wykonanie polsko-niemieckiej Górnośląskiej konwencji zawartej w Genewie 15 maja 1922 roku w zakresie szkolnictwa, Katowice 1961,s. 12.
[23] H. Rechowicz, op. cit., s. 255.
[24] Ibidem, s. 251.
[25] Ibidem, s. 255.
[26] Ibidem, s. 257.
[27] Ibidem, s. 253.
[28] Ibidem, s. 253-254.
[29] Ibidem, s. 268.
[30] Sten., III SŚ, pos. 37, 17 I 1934.
[31] Sten., III SŚ, pos. 37, 17 I 1934.
[32] „Polska Zachodnia” 4 XII 1926.
[33] Sten., III SŚ, pos. 37, 17 I 1934.
[34] H. Rechowicz, op. cit., s. 138-139.
[35] Ibidem, s. 244.
[36] E. C. Król, Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919-1945, Warszawa 2006, s. 182.
[37] O. Terlecki, Pułkownik Beck, Kraków 1985 s. 189.
[38]J. Łączewski, op. cit., s. 190.
[39] E. C. Król, op. cit., s. 215.
[40] Ibidem.
[41] J. Łączewski, op. cit., s. 191.
[42] Cyt. [w:] E. C. Król, op. cit., s. 225.
[43] Cyt. [w:] G. Radomski, Samorząd terytorialny w myśli politycznej Narodowej Demokracji 1918-1939, Toruń 2009, s. 133.
[44] Sten., IV SŚ, pos. 25, 23 I 1939.
[45] J. Piotrowski, Polskie granice zachodnie w myśli politycznej piłsudczyków w latach 1939-1945, [w:] Nad Odrą i Bałtykiem. Myśl zachodnia: ludzie – koncepcje – realizacja do 1989 r., Szczecin 2013,s. 205-206.
BIBLIOGRAFIA:
ŹRÓDŁA i prace o źródłowym charakterze:
Sprawozdania stenograficzne z posiedzeń Sejmu Śląskiego (1922-1939) [Śląska Biblioteka Cyfrowa]
„Polska Zachodnia” [Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego]
Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 roku [Dz.U. 1920, nr 35 poz. 200]
Ustawa Konstytucyjna z dnia 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego. Dz.U. 1920 nr 73 poz. 497. [Dz.U. 1920, nr 73 poz. 497]
Polsko-niemiecka konwencja Górno-Śląska zawarta w Genewie dnia 15-go maja 1922 r. [Zbiory Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
L. Ręgorowicz, Wykonanie polsko-niemieckiej Górnośląskiej konwencji zawartej w Genewie 15 maja 1922 roku w zakresie szkolnictwa, Katowice 1961.
OPRACOWANIA:
C. Brzoza, A. L. Sowa, Historia Polski 1918-1945, Kraków 2006.
E. Długajczyk, Sanacja śląska, Katowice 1983.
Encyklopedia powstań śląskich, F. Hawranek, A. Kwiatek, W. Lesiuk, M. Lis, B. Reiner (red.), Opole 1982.
A. Glimos-Nadgórska, Polskie szkolnictwo powszechne województwa śląskiego (1922-1939), Katowice 2000.
Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek (red.), Gliwice 2011.
A. Kamiński, Michał Grażyński 1890-1965 (nie dokończona biografia), Kraków 1994.
J. Łączewski, Michał Grażyński (1890-1965). Sylwetka polityka, Częstochowa 2000.
W. Musialik, Michał Grażyński (1890-1965). Biografia polityczna, Opole 1989.
Nad Odrą i Bałtykiem. Myśl zachodnia: ludzie – koncepcje – realizacja do 1989 r., Szczecin 2013.
Oni decydowali na Górnym Śląsku w XX wieku, J. Mokrosz, M. Węcki (red.), Katowice-Rybnik 2014.
Oświata na Śląsku. Potrzeby, organizacja, rozwój (1922-1939), W. Bobrowska-Nowak, Katowice 1984.
M. Orzechowski, Wojciech Korfanty. Biografia polityczna, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975.
G. Radomski, Samorząd terytorialny w myśli politycznej Narodowej Demokracji 1918-1939, Toruń 2009.
H. Rechowicz, Wojewoda śląski dr Michał Grażyński, Warszawa-Kraków 1988.
Śląsk w myśli politycznej i działalności Polaków i Niemców w XX wieku, D. Kisielewicz, L. Rubisz (red.), Opole 2001.
P. Waingertner, „Naprawa”(1926-1939). Z dziejów obozu pomajowego, Warszawa 1999.
W. Zieliński, Michał Grażyński (1890-1965). Wojewoda śląski, Katowice 1986.
Zdjęcia: Wikipedia, Narodowe Archiwum Cyfrowe, internetowa Encyklopedia Województwa Śląskiego
Mateusz Hübner – ur. 26 sierpnia 1993 roku w Warszawie, syn prof. Piotra Hübnera – historyka nauki. Od 1995 roku zamieszkuje z rodziną w Toruniu. Po ukończeniu szkół powszechnych studiuje na Wydziale Nauk Historycznych UMK. W 2015 roku uzyskał licencjat na podstawie pracy „Polityka oświatowa i kulturalna wojewody Michała Grażyńskiego na polskim Górnym Śląsku w latach 1926-1939”, pisanej pod kierunkiem prof. Jarosława Kłaczkowa. Szczególnie interesuje się historią Polski XX wieku, przygotowuje prace magisterską na temat środowiska piłsudczyków. Tej problematyki dotyczą publikowane artykuły oraz organizowane konferencje.
