Na rynku księgarskim pojawiła się pozycja stanowiąca pierwszą część większej całości, której tom I poświęcono notom biograficznym znanych działaczy piłsudczykowskich. Przyglądając się liście autorów od razu można dostrzec, że za wydaniem „Leksykonu” stoi grupa osób współpracująca z czasopismem „Imponderabilia Piłsudczykowskie”. Reprezentowane są trzy ośrodki uniwersyteckie: z Gdańska, Łodzi i Wrocławia. Wśród autorów znalazły się osoby z tytułami profesorskimi jak i grono, które niedawno ukończyło studia historyczne bądź prawnicze. Dwie trzecie z 47 biogramów opracowały osoby związane z Instytutem Historii Uniwersytetu Łódzkiego. Rekordzistą jest Karol Dziuda, autor trzynastu tekstów. Od razu zaznaczyć trzeba, że ilość opracowanych przez tego autora biogramów nie wpływa negatywnie na ich merytoryczną zawartość.

Cieszyć może, że grono młodych historyków podjęło się niełatwego zadania, jakim jest kompleksowe opracowanie materiałów dotyczących środowiska piłsudczykowskiego. Planowane jest wydanie dwóch tomów zawierających biogramy oraz kolejnych części poświęconych m.in. strukturom organizacyjnym obozu piłsudczykowskiego, tworzącym go środowiskom, prasie i publicystyce ruchu.

Pierwszy tom zawiera biogramy ułożone alfabetycznie od A do Ł. Wśród nazwisk umieszczonych w „Leksykonie” znajdziemy czołowych przedstawicieli polityków okresu lat 1926-1939, takich jak Józef Beck, Kazimierz Bartel, bracia Jędrzejewiczowie, podkomendnych Marszałka reprezentowanych przez Władysława Belinę-Prażmowskiego czy Leopolda Lisa-Kulę. Nie brakuje także osób współpracujących z Komendantem jeszcze w czasach nielegalnej działalności w PPS i ZWC (Witold Jodko-Narkiewicz, Gustaw Daniłowski). Znaleźć można także osoby, które większą rolę zaczęły odgrywać dopiero po śmierci Józefa Piłsudskiego. Do nich można zaliczyć Klaudiusza Hrabyka. Oprócz polityków i wojskowych, których nazwiska pojawiały się na pierwszych stronach gazet uznanie w oczach autorów i redaktorów znalazły także osoby z drugiego szeregu zwolenników Komendanta. Konstancja Jaworowska czy Alfons Kühn, to przykłady postaci, które nie odegrały największej roli w dziejach obozu piłsudczykowskiego.

Dobór autorów tekstów rzutuje także na reprezentację środowisk przedstawionych w opracowaniu. Liczna grupa łódzkich historyków spowodowała, że wśród przedstawionych polityków znalazło się spore liczebnie grono osób związanych z Łodzią. Odpowiedź czy można nazwać to nadreprezentacją pozostawiam P.T. Czytelnikom.

Biogramy opracowane są według zbliżonego schematu. Na początku każdego tekstu umieszczono imiona i nazwisko bohatera tekstu, imiona i nazwiska rodziców, datę i miejsce urodzenia oraz śmierci, a także pełnione funkcje publiczne. Teksty mają objętość od kilku do kilkunastu stron, a zakończone są podaniem podstawowej literatury odnoszącej się do sylwetki omawianej w opracowaniu. Ma ona za zadanie ułatwić dotarcie do rozszerzonej ilości informacji dotyczących danej osoby, a częstokroć zawierających dalsze wskazówki bibliograficzne.

Niestety pozytywne wrażenia obniżają nieco błędy, które zdarzyły się autorom. Zdecydowanie do biografów nie ma szczęścia płk Władysław Belina-Prażmowski. Nie dość, że do dnia dzisiejszego nie doczekał się poważnego opracowania, to również w tym wydawnictwie znalazła się spora ilość błędów dotyczy jego życia. Na str. 45 czytamy początkowo, że szwadron przekształcono w dywizję, a w 1915 r. dywizję w pułk. Autor nie orientuje się zupełnie w nomenklaturze wojskowej, skoro nie odróżnia dywizjonu od dywizji. Na tej samej stronie można przeczytać o I Brygadzie Kadrowej. Raz jeszcze w tym samym miejscu można doznać zaskoczenia, gdy czyta się, że Wł. Prażmowski objął dowództwo pułku ułanów w grudniu 1915 r. Kilka zdań wcześniej pisano o tym wydarzeniu w kontekście miesięcy wiosennych (przekształcenie dywizjonu w pułk). Prawidłowa jest oczywiście data grudniowa. Na następnej stronie znajdziemy informacje, że pod koniec października 1918 r. otrzymał dowództwo brygady kawalerii, w skład której wchodził pułk ułanów i szwoleżerów. Jest to o tyle mało precyzyjne, że nazwę 1. pułku szwoleżerów otrzymał jeden z pułków dopiero w styczniu 1919 r. Nie dowodził także w sierpniu 1920 r. 4. dywizjonem wchodzącym w skład 6. brygady kawalerii. Od piątego lipca 1920 r. przebywał w szpitalu, a później mianowany został dowódcą kawalerii w Armii Ochotniczej. Na str. 47, gdy mowa o chrzcinach drugiego syna Beliny-Prażmowskiego, jako gości przybyłych z Józefem Piłsudskim autor wymienia płk. Michała Łubińskiego i płk. Kazimierza Stamirowskiego. Drugi z nich był wówczas majorem, a pierwszego z nich na próżno szukać wśród oficerów Wojska Polskiego. Chodzi tu o por. Michała Łubieńskiego, przyszłego dyplomatę. Na usprawiedliwienie autora można tylko napisać, że ten sam błąd popełnił Piotr Hubiak w książce „Belina i jego ułani” (podając jednak prawidłowo nazwisko Łubieńskiego).

Niestety, brak kompetencji autora w kwestiach wojskowych można by jeszcze przełknąć. Gorzej, jeśli znaczne partie teksu są, delikatnie rzecz ujmując, zbieżne z materiałem poświęconym pułkownikowi „Belinie” na stronie: http://www.janowlubelski.pl/osoby/wladyslaw-belina-prazmowski. Nie wystawia to najlepszej opinii autorowi tekstu, jak i osobom weryfikującym jego wartość merytoryczną i badawczą.

Na str. 85 mowa jest o szkole podchorążych w podkrakowskiej Stróży, w której uczestniczył Gustaw Daniłowski. Mimo dobrych chęci trudno uznać Stróżę za położoną pod Krakowem, a szkoła była szkołą oficerską Związku Strzeleckiego. Gustaw Daniłowski nie był członkiem Pierwszej Kompanii Kadrowej (str. 86). Gen. S. Dąb-Biernacki nie został przeniesiony do Oddziału GISZ w Wilnie, ponieważ Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych nie posiadał oddziałów. Był on generałem do prac z siedzibą w Wilnie. Wymieniona na str. 86 Dywizja Piechoty Legionów nosiła zaszczytny numer „1”. Dyskusyjny jest także fragment dotyczący zakończenia walk przez Front Północny po bitwie pod Tomaszowem Lubelskim. Dla decyzji generała rozwiązującej sztab Frontu można znaleźć sporo argumentów broniących jej. Ośrodek dla oficerów w Cerizay znajdował się nieopodal Angers, a nie Anders. Podobne błędy w nazwach miejscowości znajdzie czytelnik na str. 116 (Derdekały zamiast Dederkały) i na str. 129 (Karków zamiast Krakowa). Na stronie 117 dwóm generałom zmieniono stopnie. We wrześniu 1939 r. Kazimierz Sosnkowski był generałem broni, a nie dywizji. Z kolei gen. Antoni Szylling był generałem brygady. Co ciekawe dwa zdania dalej gen. Sosnkowski ma podany prawidłowy stopień. Autor recenzji zastanawia się także dlaczego słowo „bolszewików” na str. 127 nie rozpoczyna się od małej litery.

Andrzej Galica dowództwo batalionu w 4. pp objął dopiero w maju 1915 r., a nie zaraz po awansie na kapitana we wrześniu 1914 r. Na str. 155 zmieniono imię gen. Zagórskiemu. Zamiast Włodzimierz jest Marian. Na str. 228 z generała Leopolda Okulickiego zrobiono Ludwika. Trzy strony dalej, gdy mowa jest o przeniesieniu Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego do Legionów pojawia się data 7 lipca zamiast sierpnia. Na stronie 234 mowa jest o kapitanie ZS Ludwiku Muzyczce. W Związku Strzeleckim nie było stopnia kapitana, organizacja miała własne nazewnictwo stopni, odrębne od wojskowego. Szkoła oficerska ZS w Stróży odbyła się latem 1913, a nie 1912 roku (str. 260). Wacław Kostek-Biernacki nie był członkiem I Kompanii Kadrowej (str. 267). Nie mógł także wiosną 1931 r. wydać zarządzenia dotyczącego ograniczenia zadłużania się samorządów w komunalnych kasach oszczędności, skoro wtedy był jeszcze dowódcą 38. pp. Rozbieżność w latach sprawowania funkcji ministra reform rolnych przez Leona Kozłowskiego pojawia się na stronach 272 i 274. Prawidłowe daty znajdują się na drugiej ze stron. Wacław Lipiński w trakcie działalności w tajnym skautingu w Łodzi stał na czele plutonu I Drużyny im. Tadeusza Kościuszki, a nie II Drużyny (str. 294). Bezkrytyczne zaufanie pokładane w Wikipedii może prowadzić na manowce. Widać to wyraźnie na stronie 302, gdzie mowa jest o ukończeniu przez Leopolda Lisa-Kulę tajnego kursu oficerskiego ZS w Zakopanem w 1913 r. Chodzi tu oczywiście o wakacyjną szkołę oficerską ZS w Stróży, której uczestnicy pojawili się na kilka dni w Zakopanem, ale ciężko w kontekście tego pobytu mówić o tajności. Kazimierz Iranek-Kosmecki wymieniony na str. 304, to oczywiście oficer o nazwisku Iranek-Osmecki.

Nieco zastrzeżeń można mieć także do osoby odpowiedzialnej za indeks osobowy. Eugeniuszowi Koko przypisuje ona autorstwo czterech biogramów, a faktycznie podpisany jest pod trzema. Natomiast w przypadku Ewy Kacprzak (tak w podpisie), w indeksie pojawia się nazwisko Kacprzyk. Paweł Fiktus nie jest wyróżniony kursywą, która wskazuje na autorów. Marcin Gawryszczak w indeksie przedstawiany jest jako Mariusz.

Pomimo powyższych uwag warto w swoich zbiorach posiadać recenzowaną pozycję. Stanowi ona ciekawy początek większej całości. Należy także domniemywać, że coraz większe doświadczenie wydawnicze redaktorów, a także znacznej części autorów, spowoduje większą dyscyplinę przy konstruowaniu i ocenie tekstów. Do grona potencjalnych czytelników zaliczyć można nie tylko środowisko pasjonatów historii. Warto książkę polecić także tym, którzy w pracy z młodzieżą poszukują wzorów i przykładów osób, dla których praca dla Ojczyzny stanowiła jeden z podstawowych celów w życiu.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 8/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 8/10

Forma wydawnicza – 8/10

Informacje o publikacji

Tytuł: „Leksykon piłsudczykowski. Tom I. Słownik biograficzny A-Ł”

Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego

Rok wydania: 2015

Format: A5

Liczba stron: 326 +8

Oprawa: miękka

ISBN: 978-83-7865-271-7