Autor: Robert Buliński

U zarania świeżo odzyskanej państwowości Polacy zostali postawieni przed problemem obrony niepodległości. Zagrożenie nadchodziło przede wszystkim ze Wschodu. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski zyskał sojusznika w osobie Borysa Sawinkowa, legendy rosyjskiego terroryzmu antycarskiego, który reprezentował koncepcję tzw. trzeciej Rosji.

Borys Wiktorowicz Sawinkow urodził się w 1879 r. w Charkowie, ale dzieciństwo spędził w Warszawie, gdzie jego ojciec pełnił funkcję sędziego pokoju. Dzięki temu poznał polską mentalność wolnościową, co zaowocowało sympatią do Polaków. Demokratyczne i liberalne sympatie jego rodziców z kolei wytworzyły w nim nienawiść do carskiego samodzierżawia i polityki rusyfikacyjnej w stosunku do podbitych narodów. Postępowe poglądy ojca, pragnącego „służyć Rosji w imię człowieczeństwa”, sprowadziły na rodzinę Sawinkowów kłopoty ze strony władz carskich. W tej sytuacji Borys Sawinkow wraz ze swoim bratem w 1896 r. wyjechali do Sankt Petersburga, gdzie wkrótce rozpoczęli studia. Borys wybrał miejscowy uniwersytet[1]. W tym czasie wśród wielu studentów panowały rewolucyjne nastroje spowodowane postępującym bezprawiem caratu. W 1900 r. Borys Sawinkow opublikował w rosyjskim piśmie wychodzącym w Genewie artykuł pt. „Ruch robotniczy w Petersburgu a praktyczne zadania socjaldemokracji”, w którym opowiadał się za utworzeniem „silnej partii zawodowych rewolucjonistów podporządkowanych żelaznej dyscyplinie”. Z tym tekstem zapoznał się przebywający wówczas na emigracji w Szwajcarii Władimir Iljicz Uljanow, który przeszedł do historii jako Lenin. Przyszłemu „wodzowi rewolucji” bardzo spodobał się pomysł Sawinkowa, inspirując go do napisania własnego tekstu pt. „Co robić?”[2].

Po 2 latach studiów Borys Sawinkow został wyrzucony z uniwersytetu petersburskiego za działalność polityczną. Studia kontynuował w Niemczech. Po powrocie do Rosji zaangażował się aktywnie w działalność o charakterze rewolucyjnym. Pisał artykuły w gazecie „Рабочая мысль” („Myśl robotnicza”), działał w socjaldemokratycznej organizacji pod nazwą Petersburski Związek Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej. W 1901 r. został aresztowany przez Ochranę. Przez niecały rok był osadzony w Twierdzy Pietropawłowskiej, po czym zesłano go na Syberię, gdzie objął funkcję sekretarza kancelarii adwokackiej przy sądzie okręgowym w Wołogdzie. Wstąpił tam do Partii Socjalistów – Rewolucjonistów (tzw. eserów czy eserowców), głoszącej hasło przekształcenia Rosji w republikę demokratyczną opartą na warstwie chłopskiej. Ważną cechą tego ugrupowania politycznego było stosowanie terroru indywidualnego wymierzonego w przedstawicieli caratu. Tego typu metody walki rewolucyjnej przejął Borys Sawinkow, doprowadzając je w kolejnych latach wręcz do perfekcji[3]. W Wołogdzie spotkał on Jekatierinę Breszko-Breszkowską[4], z pochodzenia Polkę, która z racji wieloletnich zasług dla działalności rewolucyjnej nazywana była „babcią rewolucji”. Kontakt ten miał bardzo ważne znaczenie dla przyszłej działalności Sawinkowa[5].

W lipcu 1903 r. Borys Sawinkow zbiegł z Syberii poprzez Archangielsk do Norwegii. Stamtąd udał się do Genewy, która w tym czasie stanowiła skupisko rosyjskich rewolucjonistów. Oddał się tam do dyspozycji Komitetowi Centralnemu Eserowców. Na specjalne życzenie uzyskał przydział do specjalnej grupy terrorystycznej, mającej już na swoim koncie kilka udanych zamachów na wysokich dygnitarzy władz carskich. Na czele Organizacji Bojowej, odpowiadającej za działania terrorystyczne, stanął wówczas Jewno Azef[6], który faktycznie pełnił rolę agenta i prowokatora Ochrany. Działał on na zlecenie szefa moskiewskiego oddziału tajnej policji politycznej Siergieja Zubatowa[7], nazywanego w literaturze przedmiotu „mistrzem prowokacji”. Część badaczy uważa, że inspiracje Zubatowa wymierzone w niektórych dostojników rosyjskich stanowiły element walk wewnątrz carskiego systemu władzy. W tej sytuacji eserowcy przygotowali plan zabicia znienawidzonego ministra spraw wewnętrznych i jednocześnie szefa Ochrany Wiaczesława Plehwego[8]. Sawinkow pełnił rolę pomocniczą, grając rolę Anglika, przedstawiciela firmy eksportującej rowery. Bombę w powóz Plehwego rzucił Jegor Sazonow[9], występujący jako służący Sawinkowa. Podczas zamachu został jednak ranny i schwytany, natomiast Sawinkowowi udało się zbiec. W rezultacie władze carskie poluzowały politykę represji przeciwko przeciwnikom politycznym[10].

Miejsce zabicia ministra spraw wewnętrznych Wiaczesława K. Plehwe w 1904 r.

Skutkiem zamachu było wejście Sawinkowa w skład 3-osobowego Komitetu Wykonawczego Organizacji Bojowej, która uzyskała całkowitą niezależność od kierownictwa partii eserowskiej. Po wybuchu wystąpień rewolucyjnych w Rosji w styczniu 1905 r. postanowiono rozwinąć działalność terrorystyczną. Kolejną ofiarą stał się wielki książę Sergiusz[11], uważany za protektora zamordowanego ministra Plehwego. Tym razem bombę rzucił Iwan Kalajew[12], bliski towarzysz Sawinkowa jeszcze z Wołogdy, który po aresztowaniu został powieszony na szubienicy[13]. Sytuacja w Rosji, a także działania terrorystyczne eserowców, skłoniły cara Mikołaja II do wydania jesienią 1905 r. manifestu zapowiadającego zwołanie parlamentu, czyli Dumy Państwowej. W tej sytuacji terroryzm eserowców został na pewien czas zawieszony, ale z powodu nie wywiązywania się cara ze swojej obietnicy zamachy wznowiono. Borys Sawinkow jako prawa ręka Azefa na kolejny cel wybrał następnego ministra spraw wewnętrznych Piotra Durnowo[14]. Ze względu na bardzo dobrą ochronę musiał jednak zrezygnować z planowanego zamachu. Nie udało się także zabójstwo moskiewskiego generał-gubernatora Fiodora Dubasowa[15]. Sawinkow został wkrótce aresztowany w Sewastopolu podczas kolejnego nieudanego zamachu na dowódcę Floty Czarnomorskiej. Osadzony w miejscowej twierdzy, zdołał zbiec. Kiedy w końcu wyszła na wierzch zdrada Azefa, wyjechał do Francji. Zniechęcony do bezpośredniej działalności politycznej, zajął się twórczością literacką. Pod pseudonimem „W. Ropszyn” napisał 2 powieści w stylu dekadenckim przepojone pesymizmem. Jednocześnie zaprzyjaźnił się z małżeństwem Miereżkowskimi, Zinaidą Gippius[16] i Dmitrijem Fiłosofowem[17], publicystami i pisarzami[18].

Po wybuchu I wojny światowej Borys Sawinkow został korespondentem wojennym w armii francuskiej[19]. Kiedy jednak w Rosji wybuchła rewolucja lutowa 1917 r., natychmiast powrócił do ojczyzny, dostrzegając niepowtarzalną szansę na odzyskanie swojej pozycji. Los przydzielił mu jednak inną rolę. Władza carska została zmieciona, armia straciła dyscyplinę wojskową, a po władzę schylali się już bolszewicy. W tej sytuacji Sawinkow objął funkcję komisarza 7. Armii, a następnie Frontu Południowo-Wschodniego. Jego zadaniem było „utemperowanie” komitetów wojskowych, które były wynikiem rewolucji. Działał twardo, ale skutecznie, przywracając dyscyplinę w zdemoralizowanych oddziałach wojskowych. Jednakże wskutek postępującego rozkładu całej armii rosyjskiej jego działania mogły mieć jedynie ograniczony skutek. Wobec klęski ofensywy na południowym odcinku frontu Sawinkow zażądał od ministra wojny Aleksandra Kiereńskiego[20] przywrócenia kary śmierci za dezercję, ukrócenia praw komitetów żołnierskich oraz zmilitaryzowania fabryk i kolei. Po objęciu funkcji głównodowodzącego armii rosyjskiej przez gen. Lwa Korniłowa[21] w sierpniu 1917 r., Sawinkow faktycznie przejął zadania ministra wojny. Ostatnią próbą uratowania sytuacji był bunt oddziałów wojskowych pod wodzą gen. Korniłowa, którego wynikiem był marsz na Piotrogród w celu obalenia Rządu Tymczasowego. Zakończył się jednak niepowodzeniem, a gen. Korniłow dał się aresztować. W tym czasie Sawinkow postanowił pozostać lojalnym wobec władz, za co został mianowany gubernatorem Piotrogrodu. Z powodu sympatii dla buntowników został jednak wkrótce zdymisjonowany[22].

Bolszewicki zamach stanu, dokonany na przełomie października i listopada 1917 r., doprowadził do tego, że Sawinkow stał się jednym z głównych wrogów nowej władzy. Powrócił więc do tego stylu życia, w jakim czuł się najlepiej, czyli konspirowania. Jego odpowiedzią na bolszewików było, po krótkim epizodzie nad Donem wśród „białych”, utworzenie na początku 1918 r. tajnego Związku Obrony Ojczyzny i Wolności[23]. Jego zadaniami było zlikwidowanie władzy bolszewickiej, przekazanie władzy Zgromadzeniu Ustawodawczemu, przeprowadzenie reformy rolnej, ustanowienie „twardej władzy” w Rosji, odbudowanie starej armii oraz kontynuowanie wojny z Niemcami i Austro-Węgrami. Związek współpracował z wywiadami państw zachodnich. Osiągnął liczebność ponad 5 tys. konspiratorów. Sawinkow rozważał przeprowadzenie zamachów na Lenina i Trockiego, ale ostatecznie do nich nie doszło. Latem 1918 r. doszło natomiast do powstań antybolszewickich w kilku miastach nad górną Wołgą, które ryglowały Moskwę od wschodu. Zakończyły się ona całkowitym niepowodzeniem. Jedynie w Jarosławiu udało się przejąć władzę na kilkanaście dni, ale wojska bolszewickie spacyfikowały powstańców. Po zlikwidowaniu przez czekistów sztabu centralnego Związku w Kazaniu organizacja się rozpadła, a Sawinkow zbiegł[24]. Próbował uzyskać wsparcie najpierw u adm. Aleksandra Kołczaka[25], wchodząc w skład Dyrektoriatu Syberyjskiego o charakterze eserowskim, a następnie u Czechów, Francuzów i Brytyjczyków. Rozmawiał nawet z Benito Mussolinim[26].

W styczniu 1920 r. Borys Sawinkow wraz z innym działaczem eserowskim Nikołajem Czajkowskim[27] przybył do Warszawy, po czym spotkali się z Naczelnikiem Państwa Józefem Piłsudskim. Zostali potraktowani jak „starzy towarzysze pracy rewolucyjnej z okresu caratu”[28]. Kontakt został nawiązany za pomocą Karola Wędziagolskiego[29], byłego oficera armii carskiej, który po wybuchu rewolucji lutowej 1917 r. blisko współpracował z Sawinkowem[30]. Polska, świeżo po odzyskaniu niepodległości, prowadziła ze stroną bolszewicką przybierającą na sile rywalizację o pogranicze białoruskie. Piłsudski wykorzystywał wówczas wojnę domową toczącą się w Rosji pomiędzy bolszewikami i „białymi” do wzmacniania pozycji państwa polskiego, licząc jednocześnie na wykrwawienie się obydwu stron konfliktu. Uznał bowiem, że zarówno jedni, jak i drudzy w równym stopniu stanowią zagrożenie dla polskiej niepodległości. W takiej sytuacji przyjazd Sawinkowa umożliwił mu propagandowe rozegranie konfliktu polsko-rosyjskiego jako starcia z komunizmem, a nie z państwem rosyjskim. Piłsudski mógł wobec państw Ententy wykpić się „sojuszem” z Sawinkowem jako reprezentantem tzw. „trzeciej Rosji”, nie musząc się tłumaczyć z braku porozumienia z „białymi”, popieranymi przez Wielką Brytanię i Francję[31].

Piłsudski zawarł porozumienie z Sawinkowem polegające na wyrzeczeniu się przez Polskę granic z 1772 r., czyli sprzed I rozbioru, zaś Rosję granic z 1914 r. Przyszłość Litwy i Białorusi miała być rozstrzygnięta w wyniku plebiscytu, zaś Ukraina została potraktowana jako niezawisłe państwo. Rosja jako „wielka republika federacyjna” miała żyć w przyjaźni z „silną i wolną Polską”. Ponadto na terytorium Polski miały być sformowane rosyjskie oddziały wojskowe przeznaczone do wspólnej walki z bolszewikami, nad którymi zwierzchnictwo polityczne miał sprawować Sawinkow. Warunki tej umowy spotkały się raczej z negatywnym, a wręcz wrogim przyjęciem ze strony większej części „białej” emigracji rosyjskiej[32]. Pomimo tego Sawinkow zorganizował w Warszawie Rosyjski Komitet Polityczny (Rosyjski Komitet Ewakuacyjny), na czele którego stanął. Komitet został oficjalnie uznany przez władze II RP jako rosyjskie przedstawicielstwo polityczne. W jego skład weszli także Miereżkowscy, Zinaida Gippius i Dmitrij Fiłosofow, poznani jeszcze w Paryżu przed I wojną światową, a także Nikołaj Bułanow[33], były deputowany Dumy Państwowej, prof. Dmitrij Odyniec[34] i Aleksandr Dickhof-Derenthal[35], działacz eserowski. Organem prasowym komitetu stała się gazeta „Свободa!” („Wolność!”)[36], przemianowana następnie na „За Свободу!” („O Wolność!”). Przedstawicielem Piłsudskiego przy kierownictwie komitetu był płk Bogusław Miedziński[37]. Komitet rozwinął głównie działalność propagandową[38].

Jednym z jego głównych celów było jednak utworzenie spośród „białych” i byłych bolszewickich jeńców wojennych oddziałów wojskowych do walki z Armią Czerwoną. W składzie odrodzonego Wojska Polskiego od wiosny 1919 r. walczył Pińsko-Wołyński Batalion Ochotniczy, sformowany jeszcze pod koniec 1918 r. w zajętym przez Niemców Pińsku. Składał się z „białych” Rosjan, noszących carskie mundury wojskowe. Ciekawostką jest fakt, że żołnierze mieli na czapkach – obok kokardy w barwach rosyjskich – polski orzełek wojskowy[39]. Ponadto zimą 1920 r. południowy odcinek frontu polskiego przekroczył kilkunastotysięczny korpus rosyjski gen. Nikołaja Bredowa[40], odcięty przez kontrofensywę bolszewicką od głównych sił „białych” gen. Antona Denikina. Rosjanie zostali rozbrojeni i internowani. Obie formacje wojskowe w większości zostały następnie przetransportowane na Krym, gdzie nową walkę z bolszewikami organizował tym razem gen. Piotr Wrangel[41]. Polacy dogadali się natomiast z dowództwem rozbitej Armii Północno-Zachodniej gen. Nikołaja Judenicza, która dwukrotnie próbowała w 1919 r. zdobyć Piotrograd. W wyniku tej umowy na terytorium II RP przybyli liczni wojskowi rosyjscy (m.in. legendarny Stanisław Bułak-Bałachowicz[42] wraz z bratem Józefem). Na bazie tych oddziałów rozpoczęto formować tzw. Specjalny Oddział Rosyjski pod zwierzchnictwem politycznym Rosyjskiego Komitetu Politycznego. Pod koniec września 1920 r. został on przemianowany na 3. Armię Rosyjską w Polsce pod dowództwem gen. Borysa Piermykina[43], gdyż Sawinkow uznał podległość gen. Wrangla jako głównodowodzącego wojskami „białych”. Armia faktycznie liczyła niecałe 10 tys. żołnierzy, na dodatek odnoszących się z reguły negatywnie do strony polskiej[44].

Po stronie polskiej wystąpiły także trzy brygady kawalerii kozackiej, które formalnie podporządkowały się dowództwu 3. Armii Rosyjskiej, choć faktycznie Samodzielny Pułk Doński esauła Michaiła Frołowa[45] i Wolna Dywizja Kozacka esauła Wadima Jakowlewa związały się z Armią Czynną Ukraińskiej Republiki Ludowej[46]. Kolejną jednostką wojskową występującą pod patronatem Rosyjskiego Komitetu Politycznego była 20-tysięczna Rosyjska Ludowa Armia Ochotnicza gen. Bułak-Bałachowicza, która uzyskała status formacji sojuszniczej[47]. Sprzymierzone z Polakami oddziały wojskowe „białych” Rosjan i Kozaków wzięły aktywny udział w końcowym okresie wojny z bolszewikami. Formacja gen. Bułak-Bałachowicza dokonała wypadu na Mozyrz, zdobywając miasto, gdzie została ogłoszona niepodległość Białorusi poprzez utworzenie Białoruskiej Republiki Ludowej. Jednakże kontrofensywa o wiele liczniejszych wojsk bolszewickich zmusiła „bałachowców” do pospiesznego odwrotu na tereny zajmowane przez Polaków. Podobnie niepowodzeniem zakończyły się próby wypraw wojennych 3. Armii Rosyjskiej w celu dołączenia do głównych sił rosyjskich na Krymie i oddziałów kozackich działających wespół z Ukraińcami[48].

Zakończenie działań wojennych z Armią Czerwoną, a następnie zawarcie pokoju polsko-bolszewickiego w Rydze 18 marca 1921 r. stanowiły ważną cezurę w działalności Sawinkowa w Polsce. Postanowił on zmienić taktykę walki przeciwko bolszewikom, przechodząc ponownie do konspiracji. Reaktywował w Warszawie Związek Obrony Ojczyzny i Wolności, który otrzymał tym razem przydomek Ludowy. Jego zadaniem było stworzenie na Białorusi konspiracyjnej siatki antybolszewickiej, mającej wesprzeć chłopskie powstanie[49]. W tym celu sprzymierzył się z białoruską organizacją „Zielony Dąb”, która walczyła o niepodległość Białorusi. Polacy umożliwiali oddziałom zbrojnym „sawinkowców” przekraczać granicę polsko-sowiecką, wyposażając je uprzednio w broń i wyposażenie wojskowe. Oddziały te, liczące z reguły po 20-30 osób, dokonywały napadów na żołnierzy Armii Czerwonej, milicjantów i działaczy partyjnych, wysadzały mosty, drogi i linie kolejowe, zrywały linie telefoniczne i telegraficzne, paliły magazyny i składy wojskowe, próbując zdezorganizować zachodnie obszary Białorusi. Występowały także i oddziały „sawinkowców” liczące po kilkuset powstańców (np. w okręgu ihumeńskim działał 400-osobowy oddział płk. Siergieja Pawłowskiego[50], jednocześnie stojącego na czele sztabu wojskowego Ludowego Związku Obrony Ojczyzny i Wolności, a w okręgu bobrujskim – 300-osobowy oddział kpt. Kołosowa). Oddziały „sawinkowców” dokonywały również napadów na wsie i mniejsze miasteczka, nie stroniąc od pogromów antyżydowskich. W maju 1921 r. Związek Sawinkowa poniósł dotkliwą porażkę z powodu rozbicia przez specjalną grupę operacyjną CzeKa tzw. Zachodniego Komitetu Obwodowego w Homlu, który koordynował działalność konspiracyjną „sawinkowców” na zachodniej Białorusi[51].

Tymczasem w Warszawie doszło w dniach 13-16 czerwca 1921 r. do zjazdu delegatów i kierownictwa Ludowego Związku Obrony Ojczyzny i Wolności, w którym uczestniczyli ponadto przedstawiciele Kozaków, Białorusinów i „petlurowskich” Ukraińców, a także Brytyjskiej i Francuskiej Misji Wojskowych w Polsce oraz Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Funkcję obserwatorów pełnili wysłannicy służb wywiadowczych Francji, Wielkiej Brytanii, USA i Włoch. Sztab Generalny WP reprezentował płk Stanisław Dowoyno-Sołłohub[52]. Sawinkow postulował wzmożenie działań powstańczych na Białorusi we współpracy z polską „dwójką” i wywiadami państw zachodnich. W skład kierownictwa Ludowego Związku Obrony Ojczyzny i Wolności wybrano Kozaka dońskiego, płk Michaiła Gniłorybowa[53], tytułującego się „dowódcą oddziałów kozackich w Polsce” i sztabsrtm. Georga Elfengrena[54], pochodzenia fińskiego, który podjął próby rozszerzenia akcji „sawinkowskiej” na obszary Północno-Zachodniej Rosji. Zjazd zakończył się ogłoszeniem rezolucji „O stosunku do sojuszników”, w której zobowiązano się do utrzymywania „ścisłego kontaktu” z Francją i Polską, a także drugiego dokumentu opowiadającego się za budową „trzeciej, nowej Rosji” i wzywającego „pozostałą część emigracji rosyjskiej” do przejścia pod sztandar Ludowego Związku Obrony Ojczyzny i Wolności[55]. Działania wywiadowczo-dywersyjne Związku koordynowało Biuro Informacyjne Rosyjskiego Komitetu Politycznego pod przewodnictwem Wiktora Sawinkowa[56], brata Borysa. Biuro zorganizowało na pograniczu polsko-sowieckim tajną sieć punktów przerzutowych zajmujących się wysyłaniem agentów do Rosji bolszewickiej. Punkty takie powstały w Głubokiem, Wilejce, Stołbcach, Łunińcu, Sarnach, Równem i Tarnopolu. Podlegały one przedstawicielstwom Biura w Lidzie i Lwowie. Agenci i emisariusze Ludowego Związku Obrony Ojczyzny i Wolności, a także członkowie oddziałów zbrojnych, byli w dużej części rekrutowani w obozach internowanych i obozach jenieckich dla czerwonoarmistów[57].

Prawicowe rządy Wincentego Witosa, a następnie Antoniego Ponikowskiego, wbrew stanowisku Piłsudskiego i jego zwolenników, ulokowanych w wywiadzie wojskowym, Sztabie Generalnym WP czy Wydziale Wschodnim Ministerstwa Spraw Zagranicznych, prowadziły jednak politykę wygaszania antybolszewickiej aktywności „sawinkowskiej” na terytorium II RP. We wrześniu 1921 r. Polska i Rosja bolszewicka wymieniły się notami dyplomatycznymi, które zapewniały realizację postanowień ryskiego traktatu pokojowego. W zamian za odblokowanie przez bolszewików repatriacji obywateli polskich i jeńców wojennych czy zwrotu mienia i dóbr kultury władze zobowiązały się do wstrzymania wypadów „sawinkowców” na sowiecką część Białorusi. Wkrótce podjęto decyzję o wydaleniu z terytorium Polski części działaczy Rosyjskiego Komitetu Politycznego. W tym czasie Sawinkow przebywał w Paryżu. Pomimo uzyskania zgody na powrót do Warszawy, nie uzyskał jednak wizy wjazdowej. Obiecywano mu możliwość przyjazdu w tajemnicy pod fałszywym nazwiskiem pod warunkiem skłonienia jego towarzyszy do wyjazdu z Polski. Ostatecznie przybył do Warszawy, gdzie dzięki pomocy Wędziagolskiego wystąpił przed grupą posłów w Sejmie, dziękując za okazaną dotychczas pomoc. 30 października 1921 r. członkowie Rosyjskiego Komitetu Politycznego z Sawinkowem na czele wyjechali do czeskiej Pragi. W Polsce pozostała jednak redakcja gazety „O wolność!” z Fiłosofowem jako redaktorem naczelnym, utrzymując stały kontakt z Sawinkowem. „Dwójka” nadal potajemnie wspierała działania „sawinkowców”[58].

Działalność antybolszewicka Sawinkowa od początku 1922 r. zaczęła obumierać. Przebywając w dalekim Paryżu, tracił on coraz bardziej kontakt z Rosją. Granica polsko-sowiecka została uszczelniona przez oddziały pograniczne OGPU, czyli następcę CzeKa. Konspiracyjne struktury „sawinkowskie” na Białorusi były stopniowo rozbijane, a ich szeregi topniały. Przyczyniły się do tego zarówno represje bolszewickie, jak też Nowa Polityka Ekonomiczna (NEP), która czasowo zliberalizowała reżim komunistyczny w Rosji[59]. Jednocześnie Lenin nakazał przeprowadzenie operacji wywiadowczej wymierzonej w „białą” emigrację rosyjską w celu jej rozbicia. Szef OGPU Feliks Dzierżyński opracował plan operacji kontrwywiadowczej pod kryptonimem „Trust”, w wyniku której za pomocą metod prowokacyjnych, propagandy, uprowadzeń i zabójstw ujawnione zostały struktury opozycji i działalność wrogich bolszewikom wywiadów oraz sparaliżowane organizacje emigracyjne[60]. Z kolei przeciwko Sawinkowowi, nadal uważanemu przez bolszewików za groźnego przeciwnika, przeprowadzono operację „Syndykat-2”. OGPU, aresztując jednych agentów Sawinkowa, a przewerbowując innych, doprowadziło do skłonienia byłego „króla terroru” do tajnego przybycia do Związku Sowieckiego latem 1924.

Natychmiast po przyjeździe do Mińska został on aresztowany, po czym przewieziony do słynnego więzienia w moskiewskiej Łubiance. Wkrótce wytoczono mu pierwszy w historii ZSRR proces pokazowy, podczas którego został skazany na 5-krotną karę śmierci przez rozstrzelanie. Zamieniono ją jednak na 10 lat więzienia z powodu pełnego przyznania się Sawinkowa do winy i przyznania racji władzy bolszewickiej[61]. Z tego powodu został on określony zdrajcą przez dotychczasowych towarzyszy. Sawinkow przez cały czas przebywał na Łubiance, gdzie zorganizowano specjalnie dla niego luksusowe 2-pokojowe pomieszczenie z biblioteczką. Codziennie otrzymywał gazety do czytania. Pozwolono mu pisać powieści i opowiadania. Wożono go na spacery po parkach Moskwy. Do pewnego czasu przebywała z nim nawet Lubow Dickhof, żona bliskiego współpracownika Aleksandra Dickhofa-Derenthala, będąca faktycznie kochanką Sawinkowa. Widywał też swojego syna, który mieszkał w Leningradzie. Jesienią 1924 r. Sawinkow zwrócił się do szefa wywiadu OGPU z prośbą o opublikowanie w całym kraju artykułu pt. „Dlaczego uznałem Władzę Sowiecką”, który ukazał się następnie w „Prawdzie” Wiosną 1925 r. zapowiedział Dzierżyńskiemu napisanie pisma do kierownictwa partii bolszewickiej w celu wyłożenia swoich racji. Nie zdążył jednak, gdyż późnym wieczorem 7 maja wypadł przez okno, zabijając się na miejscu[62]. Do obecnych czasów nie wiadomo, czy Sawinkow rzeczywiście popełnił samobójstwo, czy jednak został wyrzucony przez czekistów.

PRZYPISY

[1] Andrzej Stanisław Kowalczyk, Sawinkow, Warszawa 1992, s. 7-9.

[2] Sylwia Frołow, Bolszewicy i apostołowie. Osiem portretów, Wołowiec 2014, s. 236.

[3] Andrzej Stanisław Kowalczyk, Sawinkow, „Znak”, Nr 708 (602-603), lipiec – sierpień 2005, s. 49.

[4] Jekatierina Breszko-Breszkowska (1844-1934) – rosyjska działaczka rewolucyjna, zwana „babcią rewolucji rosyjskiej”, kilkakrotnie aresztowana i skazywana na karę zsyłki, współzałożycielka Partii Socjalistów – Rewolucjonistów na przełomie XIX/XX w., na emigracji w Szwajcarii w latach 1903-1905, ponownie na emigracji od 1918 r., współzałożycielka Karpatorosyjskiej Partii Pracujących w Czechosłowacji w 1920 r.

[5] S. Frołow, s. 237.

[6] Jewno Fiszelewicz Azef (1869-1918) – agent i prowokator Ochrany, działacz Partii Socjalistów – Rewolucjonistów od 1899 r., szef Organizacji Bojowej Eserowców od 1903 r., organizator wielu zamachów terrorystycznych na dygnitarzy carskich, zdemaskowany w 1908 r., zbiegł do Francji, na emigracji w Niemczech, aresztowany i uwięziony po wybuchu I wojny światowej.

[7] Siergiej Wasyliewicz Zubatow (1864-1917) – studencki działacz rewolucyjny, aresztowany, ale zwolniony, agent Ochrany, funcjonariusz Ochrany od 1889 r., autor pomysłu utworzenia legalnych organizacji robotniczych pod nadzorem policji, zwolniony z Ochrany w 1903 r., ale przywrócony do służby w 1904 r.

[8] Wiaczesław Konstantynowicz von Plehwe (1846-1904) – sędzia, a następnie prokurator, szef Ochrany od 1881 r., senator od 1884 r., minister spraw wewnętrznych i szef Korpusu Żandarmów od 1902 r.

[9] Jegor Siergiejewicz Sazonow (1879-1910) – rosyjski działacz rewolucyjny, aresztowany i skazany na karę zsyłi w 1901 r., członek Uralskiego Związku Socjaldemokratów i Socjalistów – Rewolucjonistów, na emigracji w 1903 r., działacz Organizacji Bojowej Eserowców, zabójca ministra spraw wewnętrznych Wiaczesława K. Plehwe, aresztowany i uwięziony.

[10] A. S. Kowalczyk, Sawinkow, „Znak”, s. 49.

[11] Siergiej Romanow (1857-1905) – wielki książę, syn cara Aleksandra II, uczestnik wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1877-1878, organizator rosyjskiej misji prawosławnej w Jerozolimie w 1882 r., generał-gubernator Moskwy od 1891 r.

[12] Iwan P. Kalajew (1877-1905) – rosyjski działacz rewolucyjny, podczas studiów aresztowany i skazany na karę zesłania, członek Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji od 1901 r., na emigracji w Niemczech, działacz Organizacji Bojowej Partii Socjalistów – Rewolucjonistów.

[13] A. S. Kowalczyk, Sawinkow, s. 40-45.

[14] Piotr Nikołajewicz Durnowo (1845-1915) – prokurator od 1872 r., szef Ochrany od 1884 r., senator od 1893 r., minister spraw wewnętrznych w latach 1905-1906.

[15] Ibidem, s. 55-62.

[16] Zinaida Nikołajewna Gippius (1869-1945) – rosyjska poetka, pisarka i publicystka, ideolog „rosyjskiego symbolizmu”, od 1920 r. na emigracji w Polsce, a następnie Francji.

[17] Dmitrij Władimirowicz Fiłosofow (1872-1940) – rosyjski pisarz i publicysta, od 1920 r. na emigracji w Polsce.

[18] S. Frołow, s. 243-244.

[19] A. S. Kowalczyk, Sawinkow, „Znak”, s. 51.

[20] Aleksander Fiodorowicz Kiereński (1881-1970) – rosyjski adwokat i działacz rewolucyjny, członek Partii Socjalistów – Rewolucjonistów od 1905 r., od 1912 r. deputowany do Dumy Państwowej, współzałożyciel Bloku Postępowego podczas I wojny światowej, wiceprzewodniczący Piotrogradzkiej Rady Delegatów Żołnierskich i Robotniczych, minister sprawiedliwości, a następnie wojny i marynarki, premier Rządu Tymczasowego i głównodowodzący armii rosyjskiej w 1917 r., na emigracji we Francji, a następnie USA od 1918 r.

[21] Ławr Gieorgijewicz Korniłow (1870-1918) – generał piechoty armii rosyjskiej, uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904-1905, a następnie I wojny światowej, dowódca 48 Dywizji Piechoty od 1914 r., XXV Korpusu Armijnego od 1916 r., komendant Piotrogradzkiego Okręgu Wojskowego, a następnie dowódca 8 Armii w 1917 r., organizator tzw. puczu Korniłowa przeciwko Rządowi Tymczasowemu, współorganizator wojsk „Białych” na południu Rosji na przełomie 1917/1918 r.

[22] A. S. Kowalczyk, Sawinkow, s. 106-138.

[23] Struktura organizacyjna Związku Obrony Ojczyzny i Wolności na stronie internetowej http://www.whiterussia1.narod.ru/CITIZI/SAVIN.htm (dostęp: 21.11.2015).

[24] Dawid L. Golinkow, Tajnyje opieracii WCzK, Moskwa 2008, s. 168-180.

[25] Aleksandr Wasyliewicz Kołczak (1874-1920) – admirał armii rosyjskiej, uczestnik polarnych ekspedycji naukowych na początku lat 90. XIX w., uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904-1905, a następnie I wojny światowej, szef oddziału operacyjnego Floty Bałtyckiej od 1914 r., dowódca Dywizji Minowej od 1915 r., dowódca Floty Czarnomorskiej od 1916 r., minister wojny i marynarki w rządzie Komucza w 1918 r., wielkorządca państwa rosyjskiego i głównodowodzący wojsk „Białych” na Syberii.

[26] S. Frołow, s. 251-252.

[27] Nikołaj Wasyliewicz Czajkowski (1850-1926) – rosyjski działacz rewolucyjny, aresztowany i skazany na karę zsyłki, na emigracji w USA w latach 1874-1878, członek Partii Socjalistów – Rewolucjonistów od 1904 r., ponownie aresztowany w 1907 r., deputowany Piotrogradzkiej Rady Delegatów Żołnierskich i Robotniczych w 1917 r., przywódca władz Obwodu Północnego w latach 1918-1919, na emigracji w Polsce, a następnie Wielkiej Brytanii od 1920 r.

[28] A. S. Kowalczyk, Sawinkow, „Znak”, s. 54.

[29] Karol Wędziagolski (1886-1974) – uczestnik I wojny światowej, komisarz 8 Armii w 1917 r., członek Dońskiej Rady Obywatelskiej od 1918 r., przedstawiciel „Białych” w Kijowie, członek Polskiej Organizacji Wojskowej, na emigracji we Włoszech, a następnie Brazylii od 1939 r.

[30] Tatiana M. Simonowa, Sowietskaja Rossija (SSSR) i Polsza. Russkije antisowietskije formirowanija w Polszie (1919–1925 gg.), Moskwa 2013, s. 46.

[31] Wasilij Ż. Cwietkow, Biełoje dwiżenije i „polskij wopros”. Rossijsko-polskije otnoszenija wo wnieszniepoliticieskom kursie Biełogo dwiżenija w 1918-1920 gg., http://rusk.ru/st.php?idar=41018 (dostęp: 27.11.2015).

[32] A. S. Kowalczyk, Sawinkow, s. 192.

[33] Nikołaj Gieorgijewicz Bułanow (1874-1942) – rosyjski działacz polityczny, deputowany do Dum Państwowych, na emigracji w Polsce od 1919 r., szef oddziału finansowego Rosyjskiego Komitetu Politycznego od 1920 r., członek Rosyjskiego Komitetu Społecznego w Polsce od 1921 r.

[34] Dmitrij Michajłowicz Odyniec (1883-1950) – rosyjski historyk, pisarz i publicysta, minister do spraw wielkorosyjskich Hetmanatu w 1917 r., uczestnik rosyjskiej wojny domowej, na emigracji w Rumunii, Polsce, a następnie Francji od 1920 r., członek Rosyjskiego Komitetu Politycznego w Warszawie, działacz kulturalno-naukowy we Francji, prosowiecki działacz konspiracyjny podczas II wojny światowej, w ZSRR od 1948 r.

[35] Aleksandr Arkadiewicz Dickhof-Derenthal (1885-1939) – rosyjski działacz rewolucyjny, pisarz i publicysta, członek Organizacji Bojowej Partii Socjalistów – Rewolucjonistów od 1905 r., na emigracji we Francji od 1906 r., uczestnik I wojny światowej w składzie armii francuskiej, od 1920 r. w Polsce, członek Rosyjskiego Komitetu Politycznego, od 1921 r. we Francji, od 1924 r. w ZSRR, aresztowany w 1937 r.

[36] Informacje na temat gazety „Za Swobodu!” na stronie internetowej: http://www.emigrantica.ru/item/za-svobodu-varshava-19201932 (dostęp: 27.11.2015).

[37] Bogusław Miedziński (1891-1972) – podpułkownik Wojska Polskiego, członek PPS od 1906 r., współorganizator Polskiej Organizacji Wojskowej po wybuchu I wojny światowej, członek Komendy Naczelnej POW, szef Oddziału II Sztabu Generalnego WP od 1919 r., poseł do Sejmu od 1922 r., minister poczt i telegrafów od 1927 r., poseł do Sejmu, a następnie senator od 1928 r., na emigracji od 1939 r.

[38] S. Frołow, s. 252.

[39] Pińsko-Wołyński Batalion Ochotniczy, http://www.pinsk-history.ru/katalog?catid=0&id=261 (dostęp: 27.11.2015).

[40] Nikołaj Emiliewicz Bredow (1873-????) – generał lejtnant armii rosyjskiej, uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904-1905, a następnie I wojny światowej, generał-kwatermistrz sztabu Frontu Północnego w 1916 r., szef sztabu Kijowskiego Okręgu Wojskowego od 1916 r., dowódca 6 Finlandzkiej Partii Strzeleckiej, XXIV, XXI, a następnie XII Korpusu Armijnego, od 1918 r. w Sztabie Generalnym armii Hetmanatu, a następnie dowódca 7 Dywizji Piechoty, a potem grupy wojsk na Prawobrzeżnej Ukrainie, internowany w Polsce w 1920 r., w rezerwie oficerskiej wojsk „Białych” na Krymie, na emigracji w Bułgarii od 1920 r.

[41] Jarosław Gdański, Kozacy, Rosjanie i Ukraińcy po stronie polskiej w wojnie 1920 r., http://ioh.pl/artykuly/pokaz/kozacy-rosjanie-i-ukraicy-po-stronie-polskiej-w-wojnie–r,1044/ (dostęp: 27.11.2015).

[42] Stanisław Bułak-Bałachowicz (1883-1940) – uczestnik I wojny światowej, a następnie rosyjskiej wojny domowej, dowódca oddziału konnicy w wojskach bolszewickich, a następnie wojskach „Białych”, od 1920 r. w Wojsku Polskim, dowódca Narodowej Rosyjskiej Ludowej Armii Ochotniczej, dowódca ochotniczego oddziału konnego podczas wojny obronnej 1939 r.

[43] Borys Siergiejewicz Piermykin (1890-1971) – generał major armii rosyjskiej, uczestnik I wojny światowej, dowódca szwadronu 3 PIotrogradzkiego Pułku Kawalerii wojsk bolszewickich, a następnie Pułku Tałabskiego wojsk „Białych”, dowódca 2 Brygady Piechoty 2 Dywizji Strzeleckiej, a następnie 5 Liwieńskiej Dywizji Piechoty od 1919 r., głównodowodzący 3 Armii Rosyjskiej w Polsce w latach 1920-1921, na emigracji w Polsce, a następnie we Francji i Austrii.

[44] T. M. Simonowa, s. 56-104.

[45] Michaił Fiodorowicz Frołow (1897-1940) – esauł armii rosyjskiej, uczestnik I wojny światowej, a następnie rosyjskiej wojny domowej, dowódca 42 Pułku Kawalerii Dońskiej w 1920 r., internowany w Polsce, dowódca Samodzielnego Pułku Dońskiego w składzie Armii Czynnej URL podczas wojny polsko-bolszewickiej, emigracyjny działacz kozacki, członek Klubu „Prometeusz”.

[46] J. Gdański, Kozacy, Rosjanie i Ukraińcy …, http://ioh.pl/artykuly/pokaz/kozacy-rosjanie-i-ukraicy-po-stronie-polskiej-w-wojnie–r,1044/ (dostęp: 27.11.2015).

[47] Jewgienij A. Chworych, Organizacija i bojewyje diejstwija Russkoj narodnoj dobrowolcieskoj armii, http://ruskline.ru/monitoring_smi/2006/12/27/organizaciya_i_boevye_dejstviya_russkoj_narodnoj_dobrovol_cheskoj_armii/ (dostęp: 27.11.2015).

[48] T. M. Simonowa, s. 99-101.

[49] A. S. Kowalczyk, Sawinkow, „Znak”, s. 59-60.

[50] Siergiej Eduardowicz Pawłowski (1892-1924) – pułkownik armii rosyjskiej, uczestnik I wojny światowej, a następnie rosyjskiej wojny domowej, dowódca grupy bojowej Rosyjskiej Ludowej Armii Ochotniczej podczas wojny polsko-bolszewickiej 1920 r., dowódca „sawinkowskich” oddziałów dywersyjnych na sowieckiej Białorusi na pocz. lat. 20. XX w.

[51] D. L. Golinkow, s. 181-183.

[52] Stanisław Dowoyno-Sołłohub (1885-1939) – generał brygady Wojska Polskiego, uczestnik I wojny światowej, szef sztabu 4 Dywizji Strzeleckiej od 1917 r., a następnie II Korpusu Polskiego w Rosji w 1918 r., dowódca 61 Pułku Piechoty od 1923 r., dowódca piechoty dywizyjnej 4 Dywizji Piechoty od 1924 r., dowódca 12 Dywizji Piechoty od 1927 r., zastrzelony przez żołnierzy Armii Czerwonej podczas wojny obronnej 1939 r.

[53] Michaił Nikołajewicz Gniłorybow (1884-1923) – generał major armii rosyjskiej, uczestnik I wojny światowej, a następnie rosyjskiej wojny domowej, dowódca kozackiego oddziału partyzanckiego, a następnie oddziału konnego Armii Dońskiej, oficer 3 Armii Rosyjskiej w Polsce w latach 1920-1921, na emigracji w Czechosłowacji, powrócił do Rosji bolszewickiej w 1922 r.

[54] Georg Elfengren (Gieorgij Jewgieniewicz Elfengren) (1889-1927) – major armii rosyjskiej, uczestnik I wojny światowej, a następnie rosyjskiej wojny domowej, dowódca 1 Pułku Karelskiego „białych” Finów w 1918 r., dowódca Pułku Północnoingermanlandzkiego od 1919 r., współorganizator Republiki Północnej Ingrii, członek Rosyjskiego Komitetu Politycznego w Warszawie w 1920 r., aresztowany przez OGPU podczas przekraczania granicy do ZSRR w 1925 r.

[55] T. M. Simonowa, s. 173-174.

[56] Wiktor Wiktorowicz Sawinkow (1886-1954) – rosyjski dziennikarz i artysta-malarz, uczestnik rosyjskiej wojny domowej, oficer Rosyjskiej Ludowej Armii Ochotniczej podczas wojny polsko-bolszewickiej 1920 r., szef Biura Informacyjnego Rosyjskiego Komitetu Politycznego w Warszawie, na emigracji w Czechosłowacji, a następnie Francji od 1921 r.

[57] Ibidem, s. 153-157.

[58] A. S. Kowalczyk, Sawinkow, „Znak”, s. 61-62.

[59] A. S. Kowalczyk, Sawinkow, s. 208-209.

[6] Andrzej Krzak, Czerwoni Azefowie: Afera „MOCR – Trust” 1922-1927, Warszawa 2010.

[61] D. L. Golinkow, s. 191-203.

[62] Genrich Z. Ioffe, Boris Sawinkow na Łubiankie. Dokumienty, http://magazines.russ.ru/nj/2004/235/iof19.html (dostęp: 5.12.2015).

 

BIBLIOGRAFIA

Publikacje:

Andrzej Stanisław Kowalczyk, Sawinkow, Warszawa 1992.

Dawid L. Golinkow, Tajnyje opieracii WCzK, Moskwa 2008.

Andrzej Krzak, Czerwoni Azefowie: Afera „MOCR – Trust” 1922-1927, Warszawa 2010.

Tatiana M. Simonowa, Sowietskaja Rossija (SSSR) i Polsza. Russkije antisowietskije formirowanija w Polszie (1919–1925 gg.), Moskwa 2013.

Sylwia Frołow, Bolszewicy i apostołowie. Osiem portretów, Wołowiec 2014.

Artykuły:

Andrzej Stanisław Kowalczyk, Sawinkow, „Znak”, Nr 708 (602-603), lipiec – sierpień 2005.

Publikacje internetowe:

http://www.whiterussia1.narod.ru/CITIZI/SAVIN.htm

http://rusk.ru/st.php?idar=41018

http://www.emigrantica.ru/item/za-svobodu-varshava-19201932

http://www.pinsk-history.ru/katalog?catid=0&id=261

http://ioh.pl/artykuly/pokaz/kozacy-rosjanie-i-ukraicy-po-stronie-polskiej-w-wojnie–r,1044

http://ruskline.ru/monitoring_smi/2006/12/27/organizaciya_i_boevye_dejstviya_russkoj_narodnoj_dobrovol_cheskoj_armii/

http://magazines.russ.ru/nj/2004/235/iof19.html