Muzeum Historii Polski rozpoczęło w 2013 r. wydawanie serii „100-lecie niepodległości. Wspomnienia i pamiętniki”. Niedawno ukazał się trzeci tom, który zawiera wspomnienia Jędrzeja Moraczewskiego pod tytułem „Przewrót w Polsce”. Autor to działacz socjalistyczny, oficer I Brygady Legionów Polskich, pierwszy premier odrodzonej Rzeczypospolitej, bliski współpracownik, a zarazem sąsiad Józefa Piłsudskiego w Sulejówku.

Pierwsze miesiące po powrocie Polski na mapę polityczną Europy, to okres niezwykle trudny dla odradzającego się państwa. Z jednej strony konieczność tworzenia od podstaw struktur administracyjnych, samorządowych czy wojskowych, zapewnienia wpływów do budżetu, formowanie wojska i walka o granice, a z drugiej strony walka środowisk różnej proweniencji politycznej, w tym także na arenie międzynarodowej, przygotowania do wyborów parlamentarnych, które miały wyłonić reprezentację narodu odpowiedzialna za ukształtowanie przyszłego ustroju. Osobą spinającą wszystkie te poczynania był Tymczasowy Naczelnik Państwa Józef Piłsudski, a jego prawa ręką były kapitan saperów Jędrzej Moraczewski. Wybór Moraczewskiego na stanowisko prezydenta ministrów (tak określano wtedy szefa rządu) było z jednej strony ukłonem w kierunku silnego ruchu socjalistycznego, a z drugiej strony wyborem osoby, która była do przyjęcia dla środowisk prawicowych, nie akceptujących znacznie bardziej radykalnego Ignacego Daszyńskiego.

Wspomnienia „Przewrót w Polsce” ukazał się po raz pierwszy latem 1919 r., a więc pisany był świeżo po odejściu autora z funkcji szefa Rady Ministrów. Podzielone są na dwie zasadnicze części. Pierwsza z nich opisuje sytuację, jaka wytworzyła się pod koniec pierwszej wojny światowej na ziemiach polskich. Przedstawia stosunki panujące na obszarze okupacji austriackiej i niemieckiej, działania zmierzające do powołania rządu przez środowisko socjalistyczne, co zakończyło się utworzeniem Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie oraz powrót Józefa Piłsudskiego z Magdeburga. Druga, zasadnicza część poświęcona jest opisowi działania rządu pod przewodnictwem autora. Ukazuje problemy, z którymi musiało borykać się młode państwo i polityczną walkę, toczącą się na ziemiach polskich. Walkę, którą toczył rząd z jednej strony ze środowiskami prawicowymi pragnącymi zdominować scenę polityczną, a z drugiej strony z bolszewizmem instalującym swe przyczółki na ziemiach polskich.

Autor opisując dwa miesiące, podczas których stał na czele gabinetu nie ukrywa różnorakich zagrożeń, które wynikały z ciasnego pojmowania polityki przez większość partii działających na ziemiach polskich. Mimochodem dotyczy to także i jego rodzimej Polskiej Partii Socjalistycznej. Prezentowanie socjalistycznego punktu widzenia przeziera z wielu miejsc wspomnień. Mimo wielu niezaprzeczalnych osiągnięć rządu w kwestiach socjalnych i politycznych (ośmiogodzinny dzień pracy, rozwój ubezpieczeń społecznych, prawa wyborcze dla kobiet) prezentował on dość jednostronne spojrzenie na politykę. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski mając świadomość zagrożeń wynikających z rozlewających się szeroko po Europie wpływów komunistycznych, dzięki lewicowo nastawionemu pierwszemu rządowi ,wytrącał z ręki argumenty elementom skrajnym, ale też wiedział, że dopiero oparcie się o szersze spektrum partyjne dać może Polsce siłę niezbędną do przetrwania.

Uważny czytelnik zauważy, że pewne kwestie przedstawiane są przez Moraczewskiego w sposób odmienny niż to faktycznie miało miejsce ( np. kwestia zamordowania przedstawicieli rosyjskiego Czerwonego Krzyża). Nie wiadomo czy jego wiedza na te tematy nie była pełna czy tez uważał, że jeszcze nie czas na przedstawianie opinii publicznej szczegółów wydarzeń. Porusza jednak w swych wspomnieniach kulisy wydarzeń, które często są przez przeciwników politycznych przedstawiane jako błędy rządu. Dotyczy to m.in. sprawy nawiązania stosunków dyplomatycznych z Niemcami. Argumentacja przedstawiona przez szefa Rady Ministrów jest klarowna i wytrąca oręż z ręki krytykom tego posunięcia. Co prawda kulisy odwołania hrabiego Kesslera są przedstawione w sposób uproszczony i nie pokazują tarć wewnątrz Ministerstwa Spraw Zagranicznych, ale o tych kwestiach przeczytać można w pracach historyków zajmujących się tą problematyką.

Nie brakuje w tekście Moraczewskiego jednoznacznych ocen przeciwników politycznych, ale w czasach kiedy pisane były wspomnienia publicystyka polityczna wywoływała o wiele większe emocje niż w czasach nam współczesnych. Dodaje to barwy tekstowi, choć nie zawsze musi poddawać się twardej weryfikacji. Jednak zadanie postawione sobie przez wydawcę jest prawdopodobnie właśnie takie, aby ukazać różnorodność postaw i ocen przełomowego dla Polski okresu.

Uzupełnieniem dwóch zasadniczych części książki jest aneks zawierający manifesty i odezwy rządów ludowego i Moraczewskiego. Książka zawiera także indeks nazwisk, wkładkę z fotografiami, a całość poprzedzona jest wstępem autorstwa prof. Tomasza Nałęcza.

Czytelnik otrzymuje wartościową pozycję, nie wznawianą od 1919 r., której wartość wynika mniej może z ilości szczegółów dotyczących prac rządu, ale bardziej z przybliżenia atmosfery panującej przed dziewięćdziesięciu siedmiu laty. Biorąc pod uwagę, że autorem (mimo ukrycia tego faktu przed czytelnikiem) była druga w hierarchii ważności osoba w państwie można uznać, ze książka ta wchodzić powinna do kanonu lektur każdego, kto interesuje się problematyką odrodzenia się Rzeczypospolitej po latach niewoli.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:

Temat i treść – 8/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 8/10

Forma wydawnicza – 8/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Przewrót w Polsce

Wydawca: Muzeum Historii Polski w Warszawie

Rok wydania: 2015

Format: 125 x 195 mm

Liczba stron: 188

Oprawa: miękka

ISBN: 978-83-65248-03-9