Marszałek Edward Śmigły-Rydz należy do tych postaci z najbliższego kręgu współpracowników Józefa Piłsudskiego, które budzą skrajne emocje. Nawet wśród osób uznających się za piłsudczyków toczą się spory dotyczące oceny działań Naczelnego Wodza. O ile jego działalność do momentu śmierci Pierwszego Marszałka Polski rzadko bywa kontrowersyjna, o tyle okres lat 1935-1939, ze szczególnym uwzględnieniem wojny 1939 r. , jest przedmiotem bardzo zróżnicowanych ocen. Zaangażowanie w życie polityczne, ambicje nie tylko wojskowe, niepowodzenia w pierwszym okresie walk z Niemcami, brak rozkazu do walki z wkraczającymi na terytorium RP bolszewikami i wreszcie opuszczenie Polski 17 września 1939 r., to najcięższe z zarzutów.

Argumenty przeciwników i zwolenników „Śmigłego” ścierają się od ponad 75 lat. Już w czasie II wojny próbowano oskarżyć go o wszystko co najgorsze w przedwojennej Polsce, a dziwnym zbiegiem okoliczności czynili to zarówno przedstawiciele lewicy komunistycznej, jak i politycy prawicy. Głosy bardziej wyważone, wskazujące na niekorzystne okoliczności w jakich przyszło nam mierzyć się z dwoma najeźdźcami, nie potrafiły się przebić do szerokiego ogółu. Nie sprzyjała temu także sytuacja polityczna w Polsce po 1945 r. Dopiero przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych dał możliwość ukazania szerszemu kręgowi odbiorców złożoności i tragizmu tej postaci. Na rynku pojawiać zaczęły się wydawnictwa ukazujące postać wojskowego następcy Komendanta z innej niż przez poprzednie pięćdziesiąt lat perspektywy. Także w mediach przetoczyła się fala zainteresowania marszałkiem. Klasycznym przykładem był program „Rewizja nadzwyczajna” prowadzony przez Dariusza Baliszewskiego, którego kilka odcinków poświęcono tej postaci.

Jedną z osób, które przywracały pamięć o Edwardzie Śmigłym-Rydzu był Wiesław Jan Wysocki. Już na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku ukazała się pozycja jego autorstwa poświęcona ostatnim latom życia Naczelnego Wodza. W kolejnych latach W. Wysocki kontynuował swe zainteresowania postacią „Śmigłego”. W 2009 roku nakładem Wydawnictwa Vipart oraz Instytutu Pamięci Narodowej ukazał się album „Marszałek Edward Śmigły-Rydz. Portret Naczelnego Wodza”, a jednym ze współautorów jest ww. profesor.

Ideą przyświecającą autorom było przedstawienie postaci marszałka w ujęciu chronologicznym, na tle dokumentów z epoki. Autorzy sięgnęli po materiały zgromadzone w archiwach, w tym Centralnym Archiwum Wojskowym oraz szerokim spektrum publikacji. Jak wielu spośród pierwszych żołnierzy Józefa Piłsudskiego Edward Rydz swą przyszłość widział w zawodzie typowo cywilnym i dlatego też ukończył studia w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Już od 1908 r. działał w Związku Walki Czynnej stając się szybko jednym z wyróżniających się oficerów. Z tego okresu oprócz dokumentów autorzy udostępnili czytelnikom szereg grafik autorstwa późniejszego dowódcy 1. pułku piechoty Legionów. Wybuch wojny przesadził o dalszych losach urodzonego w Brzeżanach dowódcy. Umiejętności oraz wojenne szczęście szybko doprowadziły Edwarda Rydza do wąskiego kręgu osób, przed którymi rysowała się szybka kariera wojskowa. Udział w wojnie polsko-bolszewickiej, odpowiedzialne funkcje w armii II RP, to kolejne szczeble tej kariery. Po śmierci Józefa Piłsudskiego objął stanowisko Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych stając się równocześnie jedną z dwóch najbardziej wpływowych osób w kraju. To na ten okres przypada największe zainteresowanie opinii publicznej oraz mediów marszałkiem. Pierwsze strony gazet, książki, plakaty, honorowe obywatelstwa i doktoraty honoris causa stanęły otworem przed pierwszym, po Prezydencie Ignacym Mościckim, obywatelem kraju.

Przegrana wojna zmusiła go opuszczenia Polski, ale nie spowodowała rezygnacji z chęci dalszej walki. Walki zarówno o swe dobre imię jak i tej z okupantem niemieckim. Powrócił do kraju, gdzie chciał włączyć się w działalność konspiracyjną. Przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu na przedstawienie swej mowy obrończej i dała asumpt do różnych teorii związanych z przyczyną i okolicznościami zgonu.

Autorzy wykonali ogromną pracę w poszukiwaniu materiałów i dokumentów obrazujących poszczególne etapy życia bohatera albumu. Było to pierwsze i zapewne na długi okres czasu jedyne takie przedsięwzięcie. Trudno będzie znaleźć następcom państwa Wysockich nowe, nieznane jeszcze materiały, które mogłyby rzucić nowe światło na życie kontynuatora dzieła Marszałka. Oczywiście tego typu wydawnictwa nie mają za zadanie szczegółowego omówienia życia bohatera. Ich celem jest ukazanie bardziej ludzkiego oblicza postaci wynoszonych przez wielu na piedestał. Pokazania w jakim środowisku się obracał, jak odbierany był przez współczesnych, ale także w czasach nam bliskich. O tym, że obecnie nie jest to postać oceniana jedynie negatywna świadczy wiele faktów. Jednym z nich jest nazwanie jednej z głównych arterii Łodzi imieniem Edwarda Śmigłego-Rydza (krzyżuje się ona z al. Józefa Piłsudskiego) i rokrocznie organizowane obchody imienin Naczelnych Wodzów w dniach 18-19 marca.

Wydawcom należą się słowa uznania za formę wydania albumu. Twarda oprawa, dobrej jakości papier, czytelne zdjęcia i reprodukcje decydują o tym, że książka oprócz wartości merytorycznej posiada także znaczące walory estetyczne i może stanowić ozdobę każdego księgozbioru.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 8/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 8/10

Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji

Tytuł: „Marszałek Edward Śmigły-Rydz. Portret Naczelnego Wodza”

Wydawca: Wydawnictwo Vipart i Instytut Pamięci Narodowej

Rok wydania: 2009

Format: 295 x 210 mm

Liczba stron: 264

Oprawa: twarda

ISBN: 978-83-7629-071-3