W okresie międzywojennym istniała grupa polskich dyplomatów, którzy opowiadali się za realizacją idei prometejskiej w stosunku do ZSRR. Skupiali się oni w dużym stopniu w Wydziale Wschodnim MSZ. Jednym z nich był Roman Knoll. Dramatyczny rozwój wydarzeń podczas II wojny światowej doprowadził jednak do tego, że musiał zrewidować swoje poglądy.
Roman Knoll urodził się 27 października 1888 r. w Kijowie w rodzinie polskiego adwokata. Ukończył tam I Gimnazjum Klasyczne, a następnie wydział prawniczy na Kijowskim Uniwersytecie św. Włodzimierza[1]. Od lat młodzieńczych zaangażował się w działalność niepodległościową. W czasie studiów należał do Unii Stowarzyszeń Polskiej Młodzieży Demokratycznej, potocznie zwanej Filarecją, skupiającej m.in. organizacje studenckie. Po wybuchu I wojny światowej podjął aktywność polityczną. Od września 1914 r. działał w Polskim Związku Politycznym, konspiracyjnym ugrupowaniu polskich niepodległościowców, starającym się być konkurencją dla Narodowej Demokracji. PZP stanowił niejako ekspozyturę wpływów piłsudczykowskich na Ukrainie[2]. W marcu 1917 r. w Kijowie Knoll wstąpił do Związku Demokratycznego na Rusi, założonego przez Tomasza Eugeniusza Starczewskiego[3], redaktora miejscowego „Dziennika Narodowego”, który głosił hasła polityki aktywistycznej. Knoll objął funkcję sekretarza w kierownictwie Związku[4]. Z kolei w lipcu tego roku został wiceprezesem Polskiej Centrali Demokratycznej. Dzięki temu wyrósł na jednego z czołowych polskich polityków niepodległościowych na ziemiach ukraińskich. W listopadzie 1917 r. uczestniczył w II Zjeździe Demokracji Polskiej w Piotrogrodzie, podczas którego bronił aspiracji niepodległościowych Ukraińców. Jednocześnie przedstawił koncepcję przyszłej polskiej polityki wschodniej, w ramach której postulował ideę unii Polski z Litwą i Białorusią oraz sojusz z niezawisłą Ukrainą jako przeciwwagę dla porozumienia rosyjsko-niemieckiego. Kiedy powstała Ukraińska Republika Ludowa w styczniu 1918 r., Knoll wszedł w skład ministerstwa spraw polskich, starając się w ten sposób wpłynąć na politykę narodowościową władz ukraińskich[5].
Niedługo potem Knoll zadebiutował w polskiej dyplomacji, zostając członkiem sekretariatu politycznego przedstawicielstwa Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego w Piotrogrodzie. Drugim członkiem sekretariatu był Juliusz Łukasiewicz[6], z którym później Knoll blisko współpracował w Wydziale Wschodnim MSZ II RP[7]. Następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie wszedł w skład Departamentu Stanu Rady Regencyjnej, zajmując się sprawa rosyjskimi i ukraińskimi. Z jego inicjatywy utworzono przedstawicielstwo Rady na Ukrainie. Opowiadał się za uregulowaniem kwestii spornych pomiędzy Polakami i Ukraińcami (np. praw mniejszości narodowych czy wspólnej granicy). Po 11 listopada 1918 r. Knoll przeszedł do nowo tworzonego Wydziału Wschodniego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, gdzie stał się jednym z głównych twórców polityki wschodniej odrodzonego państwa polskiego. W składzie tego Wydziału znaleźli się tak wybitni dyplomaci, jak Mirosław Arciszewski[8], Stanisław Janikowski[9], Marian Szmulakowski[10] czy wspomniany już J. Łukasiewicz, zaś po zamachu majowym 1926 r. Tadeusz Hołówko[11] i Tadeusz Schaetzel[12]. Tam wykluwały się podstawowe koncepcje polityki wschodniej, jak idea federacyjna, prometeizm i idea Międzymorza[13]. W początkowym okresie pracy w Wydziale Wschodnim MSZ Knoll zajmował się tematyką stosunków polsko-ukraińskich (m.in. przygotował projekt instrukcji dla delegacji polskiej na konferencję pokojową w Wersalu dotyczącą spraw ukraińskich). Proponował w niej uznanie przez Polskę niepodległości Ukrainy w zamian za wyrzeczenie się przez Ukraińców ziemi chełmskiej, Podlasia i Lwowa z okolicami, zawiązanie federacji z Ukrainą i Litwą oraz współdziałanie Polski i Ukrainy w kwestii przeciwstawienia się pretensjom rosyjskim do ziem ukraińskich. Był to ważny element sformułowanej w latach późniejszych idei prometejskiej, któremu Knoll był wierny przez większość swojego życia, uznając istnienie niepodległego państwa ukraińskiego za jeden z fundamentalnych elementów racji stanu II RP[14].
Rok 1919 zszedł Knollowi na aktywnym udziale w rokowaniach z Ukraińcami, zmierzającymi do uregulowania stosunków polsko-ukraińskich. Największe problemy stwarzały tarcia pomiędzy samymi Ukraińcami, wśród których najbardziej radykalne stanowisko zajmowali działacze pochodzący z obszaru Galicji. Niniejsze pertraktacje zakończyły się ostatecznie podpisaniem w kwietniu 1920 r. umowy politycznej i wojskowej z władzami „petlurowskimi” Ukraińskiej Republiki Ludowej, w wyniku czego wojska ukraińskie wzięły udział w zwycięskiej ofensywie Wojska Polskiego na Kijów, a następnie działaniach obronnych wobec ataku Armii Czerwonej na Warszawę i Lwów oraz kolejnych działaniach ofensywnych zakończonych rozbiciem Sowietów i zawarciem zawieszenia broni jesienią 1920 r. Wobec ogromnego zagrożenia dla odrodzonego państwa polskiego ze strony bolszewików Knoll wstąpił ochotniczo do armii polskiej, dochodząc do stopnia kaprala[15]. Po zakończeniu działań wojennych powrócił do służby dyplomatycznej w Wydziale Wschodnim MSZ. Uczestniczył w rokowaniach pokojowych z delegacją bolszewicką w charakterze sekretarza generalnego, podczas których jako jeden z nielicznych polskich przedstawicieli sprzeciwiał się zdecydowanie ustępstwom na rzecz strony rosyjskiej, zwłaszcza tym dotyczącym Ukrainy. Jednakże postawa pozostałej części polskich delegatów doprowadziła do zawarcia w Rydze 18 marca 1921 r. traktatu pokojowego, który przekreślił wszystkie dotychczasowe działania Knolla w zakresie polityki wschodniej[16].
Po zawarciu traktatu ryskiego Knoll uczestniczył w rozmowach z Sowietami w sprawie powołania wspólnej komisji granicznej[17]. Jednakże na początku sierpnia 1921 r. został wysłany do Moskwy w charakterze radcy legacyjnego poselstwa RP. W związku z bardzo ważnymi i jednocześnie jakże trudnymi zadaniami nowo powołanej polskiej placówki dyplomatycznej wybór Knolla był podyktowany niewątpliwie kwestiami merytorycznymi. Polacy działali w atmosferze wzajemnych oskarżeń o wrogą działalność skierowaną przeciwko sobie i zablokowania przez władze Rosji bolszewickiej wykonywania zapisów pokojowych. Ustanowienie stosunków dyplomatycznych nie zmniejszyło napięć istniejących między obu państwami. W tej sytuacji Knoll na polecenie posła RP Tytusa Filipowicza[18] przygotował projekt ultimatum dla władz sowieckich dotyczący zerwania stosunków dyplomatycznych w przypadku dalszego utrudniania realizowania warunków traktatu ryskiego, co doprowadziło do ich odblokowania. Po odwołaniu z Moskwy Filipowicza w I połowie października 1921 r. jego obowiązki przejął Knoll, który wywierał największy wpływ na działalność polskiego poselstwa. Sprawował to stanowisko jako charge d’affaires ad interim do początku grudnia. Działalność kolejnych ministrów spraw zagranicznych RP, którzy przysyłali do Moskwy swoje zalecenia, stały w sprzeczności z opiniami Knolla, który uważał, że strona polska powinna prowadzić bardziej aktywne działania w stosunku do władz sowieckich w celu wymuszania na bolszewikach kolejnych ustępstw. Pomimo tego starał się w zaistniałych warunkach wpływać na Sowietów w kierunku realizacji poszczególnych zapisów traktatu pokojowego (np. złożył Gieorgijowi W. Cziczerinowi[19] kategoryczną notę dotyczącą niewykonywania żadnych klauzul traktatu pokojowego). Szczególnie ważne znaczenie miały ponadto analizy przygotowywane przez Knolla w zakresie sytuacji wewnętrznej i kontaktów międzynarodowych państwa bolszewickiego[20].
W połowie grudnia 1921 r. Knoll powrócił do Warszawy, gdzie ponownie został urzędnikiem Wydziału Wschodniego MSZ. Uchodził za najlepszego znawcę spraw rosyjskich i problematyki bolszewickiej[21]. Dlatego w charakterze sekretarza i eksperta od spraw wschodnich został wysłany na konferencje międzynarodowe w Genui i Hadze, gdzie przede wszystkim decydowano o przyszłych stosunkach Rosji bolszewickiej z Zachodem[22]. Ponownie powrócił do Moskwy pod koniec października 1922 r.[23] Okazało się, że dotychczasowe tymczasowe kierownictwo poselstwa RP nie radzi sobie z narastającymi problemami w stosunkach polsko-sowieckich. Pozycja Knolla była tym razem zdecydowanie silniejsza, gdyż faktycznie stanął na czele moskiewskiej placówki dyplomatycznej. Jego działaniom sprzyjała także sytuacja wewnętrzna w Polsce, gdyż w tym samym czasie powstał rząd Władysława Sikorskiego bez udziału przedstawicieli Narodowej Demokracji, którzy zajmowali bardziej ugodowe stanowisko wobec Sowietów. Krótki okres odprężenia skomplikowała jednak sytuacja międzynarodowa związana z okupacją Zagłębia Ruhry przez wojska francusko-belgijskie i zajęciem Kłajpedy przez Litwę w styczniu 1923 r. Dodatkowo władze bolszewickie rozpoczęły prześladowanie Kościoła Katolickiego, a wielu duchownych posługujących w Rosji miało pochodzenie polskie. W prasie zachodniej zaczęły się wręcz pojawiać teksty o mobilizacji Armii Czerwonej na granicy z Polską, Rumunią i Łotwą. Knoll starał się wszelkimi sposobami dementować te informacje, zdając sobie sprawę, że rosnące napięcie w stosunkach państw zachodnich z ZSRR nie sprzyja interesom Polski. Kolejnym problemem, któremu próbował przeciwdziałać Knoll, była budowa sojuszu pomiędzy Sowietami a Niemcami i Turkami. W tak skomplikowanych warunkach rozpoczęły się rokowania polsko-sowieckie w sprawie zawarcia umowy handlowej, która – zdaniem Knolla – stanowiłaby silny argument w rękach Polski wobec realizacji przez władze sowieckie postanowień traktatu ryskiego[24].
Sytuacja Knolla na czele poselstwa RP w Moskwie skomplikowała się w wyniku objęcia rządów w Polsce przez rząd Chjeno-Piasta w maju 1923 r. Nowy minister spraw zagranicznych Marian Seyda[25] nie podzielał bowiem opinii szefa polskiej placówki dyplomatycznej w ZSRR. Doszło nawet do tego, że Knoll poprosił Seydę o udzielenie urlopu w celu osobistego zreferowania ministrowi stanu stosunków polsko-sowieckich, ale nie uzyskał na to zgody. Seyda natomiast przesyłał do Moskwy swoje instrukcje w różnych sprawach, z których większość miała wymowę przeciwną do pomysłów Knolla. W sytuacji kolejnego zaostrzenia się stosunków polsko-sowieckich na tle uznania przez władze II RP powstania Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich minister Seyda, który zamierzał odwołać Knolla, zmuszony był utrzymać go na dotychczasowym stanowisku. W trakcie prowadzonych w Warszawie rozmów z Wiktorem L. Koppem[26], przedstawicielem narkomatu spraw zagranicznych ZSRR, został jednak zdymisjonowany. Zasługi Knolla na stanowisku charge d’affaires w Moskwie były nie do przecenienia – nie dość, że doprowadził do uregulowania stosunków polsko-sowieckich w początkowym, szczególnie ciężkim, okresie obustronnych relacji pomiędzy obu państwami (udało mu się m.in. zapewnić realizację wielu zapisów traktatu ryskiego z 1921 r.), to doprowadził także do rozbudowy polskiego aparatu dyplomatycznego na terytorium ZSRR. Okazało się, że twarda i nieustępliwa postawa wobec strony sowieckiej, reprezentowana przez Knolla, była bardziej efektywna i realistyczna, niż stanowisko przyjęte przez endecję. Według H. Bartoszewicza główną zasługę Knolla stanowiło umocnienie autorytetu poselstwa RP w Moskwie, uzyskując bezpośredni dostęp do kierownictwa bolszewickiego narkomatu spraw zagranicznych, utrzymując osobiste stosunki z szeregiem czołowych polityków bolszewickich, a także przedstawicielami obcych korpusów dyplomatycznych w stolicy ZSRR oraz rozbudowując sieć kontaktów z mieszkańcami Rosji[27].
W latach 1924-1925 Knoll kontynuował karierę dyplomatyczną na stanowisku posła RP w Turcji. Dzięki jego inicjatywie siedziba polskiego poselstwa została umiejscowiona w Ankarze, która w 1923 r. stała się nową stolicą państwa tureckiego. W tej sytuacji uzyskano bezpośredni dostęp do władz państwowych Turcji, podczas gdy większość zagranicznego korpusu dyplomatycznego rezydowała cały czas w Stambule. Knoll objął swoją funkcję w momencie, kiedy Polska próbowała stworzyć związek państw w obrębie Międzymorza, w którym Turcja odgrywała doniosłą rolę w basenie Morza Czarnego. Do jego zadań należało doprowadzenie do zbliżenia polityczno-gospodarczego z rządem Mustafy Kemala Atatürka[28] oraz umocnienie polskich wpływów. Knoll działał w warunkach narastania nastrojów antyzachodnich, a z drugiej strony infiltracji wpływów sowieckich. Dlatego uważał, że kontakty polsko-tureckie są uzależnione od unormowania stosunków Turcji z krajami Zachodu. Polski poseł dążył ponadto do poprawy relacji państwa tureckiego z krajami bałkańskimi, przede wszystkim Bułgarią i Rumunią, odgrywającymi ważną rolę w polskiej polityce międzynarodowej. W pierwszym okresie urzędowania Knolla najważniejszym wydarzeniem była polska wystawa przemysłowa w Stambule, która pokazała możliwości gospodarcze II Rzeczypospolitej. Po jej zakończeniu całość wysiłków polskiego poselstwa została skierowana na tory działalności politycznej. Knoll monitorował turecką politykę wewnętrzną i zagraniczną, wyrażając zaniepokojenie przeciągającymi się negocjacjami z krajami bałkańskimi i wzrastającymi wpływami Związku Sowieckiego. Rozmowy Knolla z patriarchą Konstantynopola Grzegorzem VII doprowadziły z kolei do uznania autokefalii Kościoła Prawosławnego w Polsce, dzięki czemu doszło do jego uniezależnienia od patriarchatu moskiewskiego[29]. Końcowy etap posłowania polski dyplomata poświęcił głównie polityce prometejskiej, dążącej do rozbicia ZSRR na państwa narodowe poprzez wspieranie dążeń niepodległościowych ludów i narodów nierosyjskich. W lipcu 1925 r. w Ankarze doszło do narady Knolla z Hołówką i płk. Schaetzlem (głównymi działaczami ruchu prometejskiego), która miała istotne znaczenie dla spraw ukraińskich i kaukaskich[30.
Po odwołaniu z Turcji w II połowie 1925 r. (dokładna data nie została ustalona) Knoll przebywał na urlopie w Paryżu, gdzie uczestniczył w konferencji emigracyjnych organizacji ukraińskich[31]. Jego pozycję w kraju znacznie poprawił zamach stanu przeprowadzony przez Piłsudskiego w maju 1926 r., w którym zresztą aktywnie uczestniczył. Jako dowódca pododdziału karabinów maszynowych zajął 13 maja gmach MSZ. Następnie przez kilka dni pełnił funkcję komisarza w Ministerstwie[32]. Knoll jako wybitny znawca polityki wschodniej, a jednocześnie jeden z ważniejszych działaczy piłsudczykowskich, został wkrótce mianowany wiceministrem spraw zagranicznych w randze podsekretarza stanu, aczkolwiek rozważano jego kandydaturę na stanowisko ministra. W styczniu 1927 r. wyjechał jednak do Rzymu, gdzie po raz kolejny objął funkcję posła RP jako najbliższy współpracownik ministra Augusta Zaleskiego[33]. Jego nominacja miała bardzo ważne znaczenie, gdyż władze II RP w tym okresie próbowały we Włoszech znaleźć przeciwwagę dla wzrastającego rewizjonizmu niemieckiego wobec osłabienia stosunków z Francją. Według ministra Zaleskiego Benito Mussolini próbował stworzyć pod kuratelą Włoch związek państw z udziałem Jugosławii, Węgier, Rumunii i Austrii mającego stworzyć zaporę przed ekspansją niemiecką skierowaną w stronę Adriatyku. Projekt ten wpisywał się w realizację polskiej idei Międzymorza. Do zadań Knolla należało także wzmocnienie dwustronnych relacji polsko-włoskich, zwłaszcza w dziedzinie polityki gospodarczej i kulturalnej. Knoll zauważył, że we Włoszech narastają wpływy brytyjskie, natomiast pogarszają się stosunki z Francją. W tej sytuacji polski poseł nie przewidywał większego sukcesu w zacieśnieniu relacji polsko-włoskich. Na początku 1928 r. MSZ zaangażowało go w przygotowania do obrad sesji Rady Ligi Narodów dotyczącej spraw litewskich. Wkrótce doszło do wizyty ministra Zaleskiego w Rzymie, podczas której najważniejsze znaczenie miała kwestia stosunków obu państw z krajami Europy Środkowo-Wschodniej i Bałkanów. Wprawdzie wymieniono między sobą opinie w tych sprawach, ale nie przyniosło to efektów praktycznych. Okazało się, że zainteresowanie Mussoliniego Polską było mocno ograniczone[34].
Podczas pobytu w Rzymie Knoll kontynuował działalność prometejską, która zaktywizowała się po objęciu funkcji Naczelnika Wydziału Wschodniego MSZ przez Hołówkę w marcu 1927 r. Podczas kiedy na placówce w Ankarze Knoll koncentrował się głównie z oczywistych względów na sprawach kaukaskich (przede wszystkim gruzińskich), współuczestnicząc m.in. w powołaniu Związku Oswobodzenia Kaukazu z udziałem przedstawicieli Gruzji, Azerbejdżanu i Górali kaukaskich, to podczas pobytu w Rzymie angażował się w kwestie ukraińskie. Szukał możliwości rozwijania ukraińskiej akcji niepodległościowej na terenie Włoch i skontaktowania „petlurowców” z faszystowskimi władzami[35]. Z drugiej strony Knoll proponował Hołówce wzmocnienie działalności propagandowej Wydziału Wschodniego MSZ w kierunku prezentowania zagrożeń ze strony polityki imperialnej ZSRR, a także promowania ośrodków emigracyjnych narodów podbitych przez Sowietów, jak utworzony pod koniec 1928 r. warszawski Klub „Prometeusz”, grupujący działaczy emigracyjnych z Ukrainy, Kaukazu, Azji Środkowej, Kozaków, Tatarów, a nawet Ingermanlandczyków[36]. Przez pół roku po powrocie do Warszawy z Rzymu Knoll zastępował chorego ministra Zaleskiego. Kolejnym etapem kariery dyplomatycznej Knolla była ambasada RP w Berlinie, dokąd trafił w lipcu 1928 r. Zastąpił dotychczasowego posła RP Kazimierza Olszowskiego[37], którego krytykowano w kraju za zbyt słabe wspieranie interesów polskiej mniejszości narodowej. Knoll krótko po przybyciu do Berlina zorganizował zjazd polskich konsulów w Niemczech i współopracował plan nawiązania współpracy wszystkich mniejszości narodowych w tym kraju z Polakami na czele, który początkowo został wsparty przez MSZ. Kiedy jednak stanowisko wiceministra spraw zagranicznych w grudniu 1930 r. objął Józef Beck[38, który wkrótce przejął faktyczne kierownictwo MSZ, kontakty z polską placówką dyplomatyczną w Berlinie natychmiast się popsuły[39]. Wynikało to z nieukrywanej wrogości Knolla i Becka. Kiedy nowy minister w bezceremionalny sposób zaczął odwoływać urzędników ministerialnych mianowanych przez Zaleskiego Knoll nazwał taki stan rzeczy „napadem bandytów na szpital wariatów”. Zresztą był on znany z licznych kąśliwych „powiedzonek”[40]. Ostatecznie Knoll został odwołany z Berlina w styczniu 1931 r., co zakończyło jego karierę dyplomatyczną.
Początkowo pisał artykuły i felietony do warszawskiego dziennika „Ekspress Poranny”, w których krytykował różne posunięcia rządów sanacyjnych. Wkrótce jednak porzucił tą pracę, gdyż jego przyjaciele załatwili mu stanowisko prezesa Naczelnej Rady Towarzystw Ubezpieczeniowych, sprawując je do wybuchu wojny z Niemcami we wrześniu 1939 r[41]. Szczególnie wrogo odniósł się do utworzenia w 1934 r. Obozu Odosobnienia w Berezie Kartuskiej. W polityce Knoll związał się z opozycyjnym tzw. Frontem Morges, utworzonym w 1936 r. w Szwajcarii przez gen. Władysława Sikorskiego. Opowiadał się za koncepcją współpracy ugrupowań prawicowych i centrowych skierowanej przeciwko sanacji[42]. Kilka miesięcy przed wojną opublikował broszurę pt. „Uwagi o polskiej polityce 1939”, w której dużo uwagi poświęcił polityce wschodniej (przede wszystkim problematyce ukraińskiej). Knoll zmienił pozytywne nastawienie do idei federacyjnej, twierdząc, że „nikt z nami federować nie chciał”. Z drugiej stronie cały czas największe niebezpieczeństwo dla niepodległości Polski upatrywał od strony ZSRR. Ratunek niezmiennie widział w polityce prometejskiej, która miała doprowadzić do zniszczenia Związku Sowieckiego i rozbicia na skłócone ze sobą państwa narodowe[43]. Jednocześnie silnie krytykował w broszurze politykę zagraniczną Becka, szczególnie na kierunku niemieckim, ale nie umiał przedstawić rozwiązań, które mogłyby doprowadzić do unormowania stosunków z III Rzeszą Hitlera. Kamieniecki pisze, że Knoll wraz z Zaleskim i Henrykiem Strasburgerem[44], innym byłym dyplomatą, próbował zorganizować opinię publiczną przeciwko polityce Becka, czemu sprzyjały wzrastające nastroje antyniemieckie[45].
W początkowym okresie okupacji niemieckiej Knoll, który pozostał w kraju, współorganizował wraz z takimi postaciami, jak Ludwik Józef Evert[46], Zdzisław Lubomirski[47], Czesław Andrycz[48] czy Mieczysław Karol Rettinger[49], konspiracyjną organizację pod nazwą Towarzystwo Patriotyczne. Nie rozwinęła ona jednak szerszej działalności[50]. Knoll utrzymywał tajne kontakty poprzez Szwecję z gen. Sikorskim. Na początku 1940 r. opracował „Memoriał w prawach ukraińskich, żydowskich i litewskich”, przesłany do Londynu, w którym propagował idee prometejskie, a także opisywał represje hitlerowskie wymierzone w Żydów. W latach następnych stanął na czele Sekcji, a następnie Departamentu Spraw Zagranicznych Delegatury Rządu na Kraj (kryptonim „Moc”), kierując nim do lutego 1945 r. Jednocześnie sprawował funkcję dyrektora Wydziału Środkowoeuropejskiego Departamentu[51]. Wczesnym latem 1944 r. uczestniczył w rozmowach, które zadecydowały o wybuchu Powstania Warszawskiego. Prezentował w nich postawę negatywną, przedstawiając propozycję skoncentrowania sił AK w rejonie Gór Świętokrzyskich, gdzie istniały o wiele lepsze warunki do prowadzenia walki partyzanckiej[52].
Najbardziej interesującym epizodem z wojennego okresu życia Knolla było jednak opracowanie przez niego memoriału dotyczącego stosunków polsko-sowieckich, który był skierowany do Delegata Rządu na Kraj Jana Stanisława Jankowskiego[53]. Ocenił on to jako „najczarniejszy dzień w dziejach Delegatury”. W odpowiedzi na treść tego dokumentu Narodowe Siły Zbrojne wydały z kolei na Knolla wyrok śmierci, z powodu którego musiał się ukrywać. Co takiego sensacyjnego było w owym memoriale, że wywołał taki skutek. Otóż, Knoll uznał, że w ówczesnej dramatycznej sytuacji politycznej Polski, kiedy Armia Czerwona wkraczała w granice RP, należy porozumieć się ze Związkiem Sowieckim za pośrednictwem Wielkiej Brytanii. Jednakże wymagało to jednocześnie pogodzenia się z utratą przez powojenną Polskę Kresów Wschodnich (wschodnia granica na tzw. Linii Curzona). Według Knolla trzymanie się polskich władz emigracyjnych dotychczasowych żądań w stosunku do Sowietów prowadziło w prostej drodze do pełnego uzależnienia państwa polskiego od ZSRR. Knoll proponował natychmiastowe podjęcie przez polskie władze emigracyjne pewnych kroków w stosunku do ziem na wschód od Bugu, które mogłyby stanowić kartę przetargową w stosunkach ze Stalinem. Memoriał stanowił ponadto dowód porzucenia przez jego autora idei prometejskich wobec Ukraińców, Białorusinów i Litwinów, co było spowodowane ich kolaboracyjną i antypolską postawą z okresu okupacji niemieckiej[54].
Po zajęciu przez Armię Czerwoną całości ziem polskich Knoll, przebywający wówczas w Milanówku pod Warszawą, przedstawił Delegatowi Rządu Jankowskiemu propozycję przejęcia inicjatywy przez Delegaturę Rządu na Kraj. Zaproponował mianowicie nawiązanie kontaktu z Sowietami, ujawnienie władz konspiracyjnych wobec tzw. administracji lubelskiej oraz zgłoszenie współpracy przy ostatecznym pokonaniu III Rzeszy i budowaniu przyszłej państwowości polskiej. Jankowski zdecydowanie odrzucił ten pomysł. Otwarta wrogość ze strony Delagata Rządu, którą wywołały działania Knolla podjęte pod koniec wojny, paradoksalnie uratowała mu życie. Kiedy bowiem pod koniec marca 1945 r. w Pruszkowie przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego zostali podstępnie aresztowani, a następnie potajemnie wywiezieni do Moskwy, zabrakło wśród nich Dyrektora Departamentu Spraw Zagranicznych Delegatury Rządu na Kraj[55]. Knoll zmarł 8 marca 1946 r. w Katowicach[56].
Robert Buliński
BIBLIOGRAFIA
Publikacje:
Polski Słownik Biograficzny, t. 13, Wrocław – Warszawa – Kraków 1967-1968.
Witold Kamieniecki, Historycy i politycy warszawscy 1900-1950, Warszawa 1992.
Artykuły:
Mieczysław Wrzosek, Polski Związek Demokratyczny w Mińsku na Białorusi w 1917 r., „Kwartalnik Historyczny”, R. LXXVII, z. 2, Warszawa 1970.
Henryk Bartoszewicz, Misja Romana Knolla w Ankarze w latach 1924-1925, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. XXXVI, Warszawa 2001.
Henryk Bartoszewicz, Okres rosyjski w karierze dyplomatycznej Romana Knolla (cz. 1), „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. XXXIX, Warszawa 2004.
Henryk Bartoszewicz, Okres rosyjski w karierze dyplomatycznej Romana Knolla (cz. 2), „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. XL, Warszawa 2005.
Henryk Bartoszewicz, Roman Knoll wobec sprawy niepodległości Ukrainy 1917-1921. Z dziejów prometeizmu polskiego, „Polska i jej wschodni sąsiedzi”, t. 6, Rzeszów 2005.
Henryk Bartoszewicz, Misja dyplomatyczna Romana Knolla w Rzymie, „Dzieje Najnowsze”, rocznik XLIII, Warszawa 2011.
Publikacje internetowe:
http://archiwum.rp.pl/artykul/75301-Brutalna-prawda.html#loginMain
http://archiwum.rp.pl/artykul/48393-Czlowiek-ktory-chcial-zastapic-quot;szesnastuquot;.html
Przypisy
[1] Roman Knoll, „Polski Słownik Biograficzny”, t. 13, Wrocław – Warszawa – Kraków 1967-1968, s. 130.
[2] Henryk Bartoszewicz, Roman Knoll wobec sprawy niepodległości Ukrainy 1917-1921. Z dziejów prometeizmu polskiego, „Polska i jej wschodni sąsiedzi”, t. 6, Rzeszów 2005, s. 13.
[3] Tomasz Eugeniusz Starczewski (1862-1927) – ziemianin, prawnik, publicysta, działacz polityczny, członek Polskiego Związku Politycznego od 1914 r., prezes Klubu Demokratycznego w Kijowie od 1916 r., a następnie Polskiego Związku Demokratycznego na Rusi i Polskiej Centrali Demokratycznej od 1917 r., współzałożyciel Związku Czynnej Polityki Narodowej w Kijowie w 1918 r., zastępca komisarza naczelnego Komisariatu Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego w 1920 r., działacz PSL „Piast” od 1920 r., prezes Towarzystwa Kresów Wschodnich.
[4] Mieczysław Wrzosek, Polski Związek Demokratyczny w Mińsku na Białorusi w 1917 r., „Kwartalnik Historyczny”, R. LXXVII, z. 2, 1970, s. 334.
[5] H. Bartoszewicz, Roman Knoll wobec sprawy niepodległości Ukrainy …, s. 13-14.
[6] Juliusz Łukasiewicz (1892-1951) – działacz niepodległościowy, członek POW od 1914 r., I sekretarz przedstawicielstwa Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego w Moskwie w 1918 r., kierownik Wydziału Wschodniego MSZ od 1918 r., sekretarz poselstwa II RP w Paryżu w latach 1921-1922, dyrektor Departamentu Polityczno-Ekonomicznego MSZ od 1925 r., poseł RP na Łotwie od 1926 r., dyrektor Departamentu Konsularnego MSZ od 1929 r., poseł RP w Austrii od 1931 r., poseł RP w ZSRR od 1934 r., ambasador we Francji od 1936 r., emigrant od 1939 r.
[7] Roman Knoll, „PSB”, s. 131.
[8] Mirosław Arciszewski (1892-1963) – uczestnik I wojny światowej w składzie armii rosyjskiej, urzędnik MSZ II RP od 1918 r., sekretarz poselstwa polskiego w Szwajcarii od 1922 r., sekretarz ambasady RP we Francji od 1925 r., poseł RP na Łotwie od 1929 r., poseł RP w Rumunii od 1932 r., wiceminister spraw zagranicznych w latach 1938-1939, dyrektor Departamentu Politycznego MSZ Rządu RP na uchodźstwie od 1941 r., poseł nadzwyczajny przy rządach w Argentynie, Boliwii, Paragwaju i Urugwaju od 1942 r.
[9] Stanisław Janikowski (1891-1965) – członek polskich organizacji niepodległościowych w Galicji podczas I wojny światowej, członek Centralnego Komitetu Narodowego od 1916 r., urzędnik Tymczasowej Rady Stanu od 1917 r., Departamentu Stanu Rządu Królestwa Polskiego w 1918 r., urzędnik MSZ II RP od 1918 r., poseł na Sejm Litwy Środkowej od 1922 r., zastępca naczelnika Wydziału Wschodniego MSZ od 1924 r., naczelnik Wydziału od 1925 r., radca ambasady RP w Watykanie od 1927 r., chargé d’affaires ambasady w latach 1937-1939, chargé d’affaires ambasady RP we Włoszech w 1945 r., działacz emigracyjny.
[10] Marian Szmulakowski (1893-1961) – członek polskich organizacji niepodległościowych na Ukrainie podczas I wojny światowej, urzędnik MSZ II RP od 1918 r., dyrektor Gabinetu Ministra MSZ od 1928 r., minister pełnomocny w Portugalii od 1933 r., ambasador RP w Hiszpanii od 1935 r., działacz emigracyjny od 1939 r.
[11] Tadeusz Hołówko (1889-1931) – członek polskich organizacji niepodległościowych w zaborze rosyjskim, a następnie w Galicji, członek POW od 1914 r., członek Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie w 1918 r., uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r., członek kierownictwa PPS w I poł. lat 20., dyrektor Instytutu Badań Spraw Narodowościowych w latach 1925-1927, członek kierownictwa BBWR, naczelnik Wydziału Wschodniego Departamentu Politycznego MSZ w latach 1927-1930, poseł na Sejm RP.
[12] Tadeusz Schaetzel (1891-1971) – członek POW na Ukrainie podczas I wojny światowej, funkcjonariusz Oddziału II Sztabu Generalnego WP od 1919 r., szef Wydziału Ewidencji Sztabu Generalnego WP w latach 1922-1923, attaché wojskowy RP w Turcji od 1924 r., szef Oddziału II Sztabu Generalnego WP od 1926 r., poseł RP we Francji od 1929 r., szef gabinetu premiera RP od 1930 r., kierownik Wydziału Wschodniego MSZ od 1931 r., wicedyrektor Departamentu Politycznego MSZ od 1934 r., poseł na Sejm RP, internowany w Rumunii w latach 1939-1944, działacz emigracyjny.
[13] H. Bartoszewicz, Roman Knoll wobec sprawy niepodległości Ukrainy …, s. 12.
[14] Ibidem, s. 15-16.
[15] Roman Knoll, „PSB”, s. 131.
[16] H. Bartoszewicz, Roman Knoll wobec sprawy niepodległości Ukrainy …, s. 25-26.
[17] Ibidem, s. 26.
[18] Tytus Filipowicz (1873-1953) – socjalistyczny działacz niepodległościowy, jeden z przywódców PPS, kierownik nieformalnego przedstawicielstwa w Warszawie Naczelnego Komitetu Narodowego w latach 1915-1916, urzędnik Tymczasowej Rady Stanu w 1917 r., zastępca przedstawiciela Rady Regencyjnej w Wiedniu, minister, a następnie wiceminister spraw zagranicznych II RP w 1918 r., przewodniczący misji dyplomatycznej na Kaukazie Południowym w latach 1920-1921, chargé d’affaires RP w Moskwie w 1921 r., poseł RP w Finlandii od 1922 r., w Belgii od 1927 r., w USA od 1929 r. i jednocześnie na Kubie od 1930 r., emigrant od 1939 r., członek Rady Narodowej w latach 1940-1941 i 1949-1953, przewodniczący Instytutu J. Piłsudskiego.
[19] Gieorgij Wasyliewicz Cziczerin (1872-1936) – rosyjski działacz rewolucyjny, urzędnik carskiego ministerstwa spraw zagranicznych, zastępca narkoma spraw zagranicznych, a następnie pełniący obowiązki narkoma spraw zagranicznych od 1918 r., przeniesiony w stan spoczynku w 1930 r.
[20] Henryk Bartoszewicz, Okres rosyjski w karierze dyplomatycznej Romana Knolla (cz. 1), „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. XXXIX, 2004 r., s. 61-68.
[21] H. Bartoszewicz, Roman Knoll wobec sprawy niepodległości Ukrainy …, s. 26.
[22] H. Bartoszewicz, Okres rosyjski w karierze dyplomatycznej Romana Knolla (cz. 1), s. 68.
[23] Roman Knoll, „PSB”, s. 131.
[24] H. Bartoszewicz, Okres rosyjski w karierze dyplomatycznej Romana Knolla (cz. 1), s. 68-82.
[25] Marian Seyda (1897-1967) – narodowy działacz niepodległościowy, członek Komitetu Narodowego Polskiego w latach 1917-1919, uczestnik konferencji pokojowej w Wersalu w 1919 r., poseł na Sejm RP, minister spraw zagranicznych w 1923 r., senator RP od 1928 r., członek władz emigracyjnych w latach 1939-1944.
[26] Wiktor Leontiewicz Kopp (1880-1930) – rosyjski działacz rewolucyjny, uczestnik I wojny światowej, pełnomocny przedstawiciel Rosji bolszewickiej w Niemczech w latach 1919-1921, pełnomocny przedstawiciel narkomatu spraw zagranicznych przy Radzie Komisarzy Ludowych od 1923 r., poseł ZSRR w Japonii od 1925 r., poseł ZSRR w Szwecji od 1927 r.
[27] Henryk Bartoszewicz, Okres rosyjski w karierze dyplomatycznej Romana Knolla (cz. 2), „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. XL, 2005 r., s. 63-80.
[28] Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938) – działacz antymonarchistyczny, uczestnik rewolucji młodotureckiej w 1908 r., a następnie wojen bałkańskich w latach 1912-1913, attaché wojskowy na Bałkanach, dowódca 19 Dywizji od 1914 r., XVI Korpusu Armijnego od 1916 r., a następnie 2 Armii od 1917 r., dowódca wojsk tureckich w Syrii, a następnie Grupą Armii Yıldırım w 1918 r., przywódca powstańczy w latach 1918-1922, prezydent Turcji od 1923 r., reformator państwa tureckiego.
[29] Henryk Bartoszewicz, Misja Romana Knolla w Ankarze w latach 1924-1925, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. XXXVI, 2001 r., s. 111-120.
[30 H. Bartoszewicz, Roman Knoll wobec sprawy niepodległości Ukrainy …, s. 27-28.
[31] H. Bartoszewicz, , Misja Romana Knolla w Ankarze …, s. 124.
[32] Roman Knoll, „PSB”, s. 131.
[33] August Zaleski (1883-1972) – polski działacz niepodległościowy, pracownik MSZ od 1918 r., minister spraw zagranicznych od 1926 r., senator w latach 1928-1935, emigracyjny minister spraw zagranicznych w latach 1939-1941, szef Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP na uchodźstwie w latach 1941-1947, prezydent RP na uchodźstwie w latach 1947-1972.
[34] Henryk Bartoszewicz, Misja dyplomatyczna Romana Knolla w Rzymie, „Dzieje Najnowsze”, rocznik XLIII, 2011, s. 53-76.
[35] Ibidem, s. 61-62.
[36] H. Bartoszewicz, Roman Knoll wobec sprawy niepodległości Ukrainy …, s. 28.
[37] Kazimierz Olszowski (1865-1933) – adwokat w okresie zaborczym, członek Rady Głównej Opiekuńczej podczas I wojny światowej, dyrektor Komisji Windykacji Strat Wojennych Tymczasowej Rady Stanu od 1917 r., dyrektor Departamentu Odszkodowań Ministerstwa Skarbu od 1918 r., dyrektor Departamentu Prawno-Traktatowego MSZ od 1920 r., poseł RP w Niemczech od 1923 r., poseł RP w Turcji od 1928 r.
[38] Józef Beck (1894-1944) – pułkownik dyplomowany WP, polski działacz niepodległościowy, członek POW podczas I wojny światowej, żołnierz Legionów Polskich od 1914 r., oficer WP od 1918 r., jeden z szefów Oddziału II Sztabu Generalnego WP od 1920 r., attaché wojskowy RP we Francji od 1922 r., szef wydziału Oddziału IIIa Biura Ścisłej Rady Wojennej od 1925 r., szef Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych od 1926 r., wiceminister spraw zagranicznych od 1930 r., minister spraw zagranicznych od 1932 r., senator RP, internowany w Rumunii w latach 1939-1944.
[39] Roman Knoll, „PSB”, s. 131.
[40] Witold Kamieniecki, Historycy i politycy warszawscy 1900-1950, Warszawa 1992, s. 145.
[41] Ibidem, s. 149.
[42] Roman Knoll, „PSB”, s. 131.
[43] H. Bartoszewicz, Roman Knoll wobec sprawy niepodległości Ukrainy …, s. 28-29.
[44] Henryk Strasburger (1887-1951) – urzędnik Tymczasowej Rady Stanu od 1917 r., podsekretarz stanu w Ministerstwie Przemysłu i Handlu od 1918 r., p.o. ministra przemysłu i handlu od 1921 r., podsekretarz stanu w MSZ w 1924 r., Komisarz Generalny RP w Wolnym Mieście Gdańsku od 1924 r., prezes Centralnego Związku Przemysłu Polskiego od 1933 r., emigracyjny minister przemysłu i handlu w latach 1939-1942, minister skarbu w latach 1939-1943, minister stanu ds. Bliskiego Wschodu w latach 1943-1944, ambasador RP w Wlk. Brytanii w latach 1945-1946.
[45] W. Kamieniecki, s. 150.
[46] Ludwik Józef Evert (1863-1945) – przemysłowiec, wiceprezes, a następnie prezes kolonii polskiej w Moskwie w latach 1900-1918, prezes Zrzeszenia Niepodległościowego podczas I wojny światowej, właściciel firmy księgarskiej w Warszawie od 1919 r., senator RP od 1928 r., członek Obywatelskiego Komitetu Obrony Warszawy w 1939 r.
[47] Zdzisław Lubomirski (1865-1943) – arystokrata, wiceprezes, a następnie prezes Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności, działacz społeczny w okresie zaborczym, członek Komitetu Narodowego Polskiego od 1914 r., szef Centralnego Komitetu Obywatelskiego w Warszawie od 1916 r., urzędnik Tymczasowej Rady Stanu w 1917 r., członek Rady Regencyjnej od 1917 r., senator RP od 1926 r., prezes Naczelnej Rady Organizacji Ziemiańskich w latach 1931-1935, członek Komitetu Obywatelskiego m. st. Warszawy w 1939 r., aresztowany przez Gestapo w 1942 r.
[48] Czesław Andrycz (1878-1943) – architekt w okresie zaborczym, członek Komitetu Narodowego Polskiego podczas I wojny światowej, konsul RP we Francji od 1919 r., konsul generalny RP w Olsztynie w 1920 r., naczelnik Wydziału Ogólnego Departamentu Politycznego, a jednocześnie zastępca dyrektora Protokołu Dyplomatycznego MSZ od 1921 r., chargé d’affaires RP w Grecji od 1924 r., urzędnik MSZ w latach 1926-1931, sekretarz przewodniczącego Departamentu Spraw Zagranicznych Delegatury Rządu na Kraj w 1943 r.
[49] Mieczysław Karol Rettinger (1890-1944) – niepodległościowy działacz socjalistyczny w okresie zaborczym, krytyk literacki, poeta i pisarz, urzędnik Biura Prasowego Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego od 1915 r., urzędnik Departamentu Spraw Politycznych Tymczasowej Rady Stanu od 1917 r., uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920 r., dziennikarz i publicysta, członek Rady Naczelnej Związku Naprawy Rzeczypospolitej od 1926 r., członek konspiracyjnego Towarzystwa Patriotycznego od 1939 r., aresztowany przez Gestapo w 1943 r.
[50] W. Kamieniecki, s. 150-151.
[51] Roman Knoll, „PSB”, s. 131.
[52] W. Kamieniecki, s. 151.
[53] Jan Stanisław Jankowski (1882-1953) – narodowy działacz niepodległościowy, żołnierz I Kompanii Kadrowej, a następnie 1. Pułku Ułanów Legionów Polskich od 1914 r., członek Centralnego Komitetu Narodowego, urzędnik państwowy od 1919 r., współzałożyciel Narodowej Partii Robotniczej w 1920 r., minister pracy i opieki społecznej w 1921 r., podsekretarz stanu w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej w 1925 r., minister pracy i opieki społecznej w 1926 r., poseł na Sejm RP w latach 1928-1935, członek Stronnictwa Pracy od 1937 r., dyrektor Departamentu Pracy i Opieki Społecznej Delegatury Rządu RP na Kraj od 1941 r., zastępca Delegata Rządu na Kraj od 1942 r., Delegat Rządu na Kraj od 1943 r., wicepremier od 1944 r., aresztowany przez NKWD w marcu 1945 r., skazany na kilkuletni pobyt w łagrze.
[54] Andrzej Leśniewski, Brutalna prawda, http://archiwum.rp.pl/artykul/75301-Brutalna-prawda.html#loginMain (dostęp: 15.04.2016).
[55] Stanisław Markowski, Człowiek, który chciał zastąpić „szesnastu”, http://archiwum.rp.pl/artykul/48393-Czlowiek-ktory-chcial-zastapic-quot;szesnastuquot;.html (dostęp: 15.04.2016).
[56] Roman Knoll, „PSB”, s. 131.