Geneza wydarzeń majowych nadal budzi duże zainteresowanie, a także kontrowersje wśród historyków[1]. Jednym z najważniejszych zagadnień jest z pewnością kwestia spisku, który miał rzekomo umożliwić Józefowi Piłsudskiemu powrót do władzy na drodze zbrojnego zamachu stanu[2]. Okazuje się jednak, iż dzisiejszy stan badań pozwala dosyć precyzyjnie wykluczyć podobną ewentualność, ukazując jednocześnie taktykę, jaką zamierzano zastosować w celu realizacji tego zamierzenia. Tematyka ta została co prawda ostatnio poruszona w artykule Przemysława Olstowskiego, skoncentrował się on jednak przede wszystkim na stronie wojskowej omawianego zagadnienia[3].Warto natomiast zwrócić większą uwagę również na jego aspekt polityczny.
15 listopada 1925 r. doszło w Sulejówku do głośnej manifestacji na cześć Marszałka Piłsudskiego. Pretekstem do jej zorganizowania była spóźniona o pięć dni rocznica jego powrotu z Magdeburga, co nie przeszkodziło jednak przybyć na miejsce kilkuset oficerom służby czynnej, wśród których znalazło się także kilkunastu generałów. Należy zgodzić się z opinią Olstowskiego, zdaniem którego fakt ten należy traktować jako ostrzeżenie ze strony piłsudczyków, skierowane pod adresem elit rządzących państwem[4].Z punktu widzenia ówczesnych władz był to jednak groźny precedens, świadczący o coraz jawniejszym mieszaniu się wojska do bieżących spraw politycznych. Nieprzypadkowo jesienią tego roku daje się zauważyć nasilenie aktywności zwolenników Marszałka w wojsku. Świadczą o tym liczne relacje, w wielu przypadkach pochodzące co prawda od bezpośrednich uczestników ówczesnych wydarzeń, powstałe jednak zazwyczaj w okresie powojennym, co nie pozostało z pewnością bez wpływu na ich treść. Trudno jednoznacznie ocenić ich wiarygodność co do opisywanych szczegółów. Wydaje się jednak, iż w miarę wiernie oddają główne kierunki działań, prowadzonych w tym czasie przez piłsudczyków. Za jedno z najważniejszych tego typu źródeł należy z pewnością uznać wspomnienia Jana Rzepeckiego, który opisał przebieg wizyty, jaką Bolesław Wieniawa-Długoszowski złożył generałowi Gustawowi Paszkiewiczowi, pytając go o jego postawę na wypadek ewentualnego rozpoczęcia akcji przez Piłsudskiego[5]. Istnieje także interesująca relacja Mariana Głowińskiego, pełniącego jesienią 1925 r. służbę w sztabie Okręgu Korpusu nr I w Warszawie. Oficer ten wspominał po latach, że podczas specjalnego kursu doszkalającego dowiedział się od jednego z kolegów, iż w wojsku jest prowadzona akcja na rzecz powrotu Marszałka do pracy państwowej. Natomiast po powrocie do sztabu został poinformowany, że istnieje grono ludzi oddanych Marszałkowi, którzy postanowili działać w sposób konspiracyjny, aby doprowadzić czy ułatwić Marszałkowi jego powrót do życia państwowego[6]. Najciekawszym źródłem na temat działalności piłsudczyków w wojsku jest jednak relacja Stanisława Skwarczyńskiego, sporządzona na potrzeby Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie. Jej autor stwierdził wprost, iż w wojsku faktycznie istniało coś na kształt szeroko rozgałęzionej organizacji, z generałem Gustawem Orlicz-Dreszerem na czele, zmierzającej do umocnienia wpływów Marszałka w szeregach armii[7]. Jednak nawet on stwierdził, iż o planowanym marszu na Warszawę wszyscy, nie wyłączając Wieniawy i Orlicz-Dreszera, dowiedzieli się w ostatniej chwili[8]. Fakt ten potwierdził także Kazimierz Sawicki, dowódca 36 pułku piechoty, który wspominał po latach, iż w nocy z 11/12 maja 1926 r. zjawił się u niego Adam Koc w towarzystwie kilku innych oficerów, oświadczając, iż oczekiwana akcja zacznie się nazajutrz wkroczeniem Piłsudskiego do Warszawy przez most Poniatowskiego na czele wiernych mu oddziałów wojskowych. Okazało się jednak, iż na postawione mu pytanie odnośnie charakteru akcji Marszałka, jego zamierzeń i dalszych możliwości działania, pułkownik nie umiał dać (…) wyjaśnień[9]. W tej sytuacji warto także odnotować relację brata Gustawa Orlicz-Dreszera, Zygmunta, który w 1938 roku w wywiadzie dla „Polityki” zaprzeczył istnieniu jakiejkolwiek konspiracji, przygotowującej ewentualny przewrót wojskowy[10].
Wydaje się więc, iż działania prowadzone przez piłsudczyków miały nie tylko na celu utrzymanie dotychczasowych wpływów w wojsku, jak uważają niektórzy historycy[11], lecz także ich umocnienie, ponieważ z pewnością zakładano, że w nadchodzących wypadkach może ono odegrać istotną rolę. Brak orientacji odnośnie dalszych planów Marszałka wśród przywódców domniemanej konspiracji wskazuje jednak wyraźnie, iż w rzeczywistości byli oni jedynie wykonawcami, a nie inspiratorami podejmowanych przez niego działań. Główna walka o władzę miała się bowiem rozegrać nie na warszawskich ulicach, lecz podczas poufnych narad politycznych, a także na sali sejmowej. Życie dopisało jednak własny, nieoczekiwany scenariusz.
Starania o powrót Piłsudskiego do aktywnego życia politycznego rozpoczęły się praktycznie nazajutrz po jego ustąpieniu z zajmowanych dotychczas stanowisk i usunięciu się do Sulejówka. On sam zresztą, obserwując nie tylko sytuację wewnętrzną, lecz także międzynarodową państwa polskiego, wyczekiwał na odpowiedni moment do podjęcia w tym kierunku bardziej zdecydowanych działań[12]. Niewątpliwie zdawał sobie sprawę z popularności jaka się cieszył w wielu środowiskach lewicowych i inteligenckich. Korzystał także z poparcia masonerii, która zdaniem jednego z pamiętnikarzy w obawie przed wzrostem znaczenia prawicy postanowiła udzielić pomocy jednemu z pretendentów do spadku po rządach parlamentarnych, wahając się w wyborze między Marszałkiem a Sikorskim. Kajetan Morawski, który informacje na ten temat uzyskał od Romana Knolla, polskiego dyplomaty przez długi okres czasu silnie związanego z obozem piłsudczykowskim, stwierdził po latach wielokrotne sondaże w kołach armii wykazały, że nazwisko Piłsudskiego, choć niebezpieczniejsze, (…) pociągnie więcej i bardziej zdecydowanych oficerów[13]. W rzeczywistości wydaje się, iż relacji tej nie należy nadmiernie przeceniać, ponieważ pomimo poparcia, jakim Marszałek cieszył się niewątpliwie w środowiskach inteligenckich, będących w tym okresie podporą masonerii[14], nie była ona w stanie realnie wpłynąć na podejmowane przez niego decyzje.
Właściwy moment na podjęcie bardziej zdecydowanych działań nadszedł dopiero wraz z upadkiem Władysława Grabskiego i utworzeniem rządu Aleksandra Skrzyńskiego. Niedługo po tym wydarzeniu Piłsudski był już najwyraźniej zdecydowany na rozpoczęcie rozgrywki o władzę w państwie, ponieważ 15 grudnia 1925 r. nakreślił przed Kazimierzem Świtalskim następujący plan działania: Następne przesilenie rządowe starać się załatwić bez Sejmu. Dostać się do wojska. Pójść, zapewne w roli ministra spraw wojskowych, ostro i brutalnie przeciw Sejmowi. Sejmu nie rozwiązywać, a ograniczyć jego zbieranie się. Siedząc w gabinecie przypatrywać się jego członkom dla orientacji, z kim iść można – a z kim nie. Przyjść do władzy ewentualnie w jesieni 26 r.[15]. Słowa te wskazują wyraźnie, iż zadanie współpracowników Marszałka polegało przede wszystkim na umożliwieniu mu powrotu do rządu, co miało stanowić punkt wyjścia dla dalszych działań z jego strony, zmierzających do objęcia pełnej władzy w państwie. Nie ma w nich natomiast nic na temat ewentualnej demonstracji zbrojnej, nie mówiąc już o zamachu stanu. W tej sytuacji bardziej zrozumiałe stają się pewne posunięcia ze strony czołowych piłsudczyków, opisane przez blisko z nimi zaprzyjaźnionego Januarego Grzędzińskiego, który przytoczył m.in. treść rozmowy z Bronisławem Pierackim z 16 marca 1926 roku. Autor dowiedział się od niego, iż nie chciano nowego przesilenia rządowego, uważając, że będzie ono trwało długo i nic dobrego z tego faktu nie wyniknie. Realnej możliwości zażegnania kryzysu doszukiwano się w rozwiązaniu istniejącego sejmu, co jednak nie spotkało się z poparciem posłów, namawianych do tego przez Świtalskiego, Miedzińskiego i Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego[16]. Intrygująco brzmi także relacja znanego działacza PPS Mariana Malinowskiego. Zgodnie z jej treścią miał on w kuluarach sejmowych odbyć rozmowę z Miedzińskim, która przybrała następujący przebieg: W czasie obrad (…) wywołał mnie poseł Miedziński i zawiadomił, że nie należy wycofywać jeszcze na kilka tygodni z rządu przedstawicieli PPS, bo Witos z endekami może swój zamach zrobić, a legioniści muszą mieć czas na przygotowanie się do akcji[17]. Potwierdza to, iż piłsudczycy obawiali się zbyt szybkiego upadku rządu Skrzyńskiego, co mogło doprowadzić do przekreślenia planu, nakreślonego przez Marszałka Świtalskiemu. Niewykluczone, iż właśnie podobne działania miał na myśli Henryk Józewski, pisząc po latach: Kiedy zbliżał się maj 1926 r. zostałem powołany przez Sławka do sztabu przygotowującego akcję (…)[18].
Sytuacja uległa jednak zmianie 5 maja wraz z ostatecznym upadkiem gabinetu Aleksandra Skrzyńskiego[19]. W diariuszu Świtalskiego zachowała się notatka, sporządzona 4 dni później, zawierająca relację ze spotkania Marszałka z prezydentem z udziałem Władysława Grabskiego, desygnowanego 8 maja na premiera. Po opuszczeniu przez niego Belwederu Piłsudski, odpowiadając na pytanie Wojciechowskiego stwierdził, iż nie zamierza występować przeciwko obecnemu sejmowi. Natomiast wieczorem podczas konferencji z posłami lewicy stwierdził, iż ugrupowania centroprawicy mogą wykorzystać posiadaną przez siebie większość, w związku z czym trzeba się liczyć z tym, że nie będzie można teraz od razu przejść na koncepcję rządu pozaparlamentarnego. Byłby może możliwy powrót do rozszerzonej koalicji. Wtedy można by wejść do takiego rządu, gdyby w nim zasiadało tylko po jednym reprezentancie z każdego klubu – przy neutralizacji resortu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i oddaniu Komendantowi Ministerstwa Spraw Wojskowych. Najprawdopodobniej prawica nie zgodziłaby się na utworzenie takiego rządu i wtedy pobiłoby się ją jej własną bronią. Gdyby natomiast ona zgodziła się na taki rząd, to przy zgraniu się trzech ministrów, wchodzących z ramienia stronnictw lewicowych, pod batutą Komendanta można by próbować zmniejszyć szujostwo w Polsce[20].
Nietrudno zauważyć, iż w rzeczywistości był to ten sam plan, o którym Piłsudski wspominał kilka miesięcy wcześniej w czasie jednego ze swoich grudniowych spotkań ze Świtalskim, a pewna odmienność użytych przez niego sformułowań miała związek z faktem, że tym razem nie było to poufne spotkanie w gronie bliskich współpracowników, lecz konferencja z udziałem licznego grona polityków lewicy. Wszystko wskazuje więc na to, iż dążył on do utworzenia rządu, w którym mógłby następnie uzyskać pozycję dominującą, między innymi poprzez opanowanie „resortów siłowych”. Nie ma w związku z tym żadnych powodów, żeby kwestionować wyrażoną po latach opinię autora diariusza, zdaniem którego utworzenie rządu Witosa na drugi dzień po tych konferencjach (…) zamknęło drogę dla (…) kompromisu, co spowodowało (sic!) Piłsudskiego do pójścia na drogę pozaparlamentarną[21].
W tej sytuacji nie powinno dziwić, iż czołowi politycy obozu piłsudczykowskiego, zabiegając metodami politycznymi o powrót Piłsudskiego do czynnego życia publicznego, raczej nie brali w tym okresie pod uwagę ewentualności przeprowadzenia przez niego demonstracji zbrojnej, dowiadując się o tym fakcie niemal w ostatniej chwili. Świadczy o tym dalszy ciąg wspomnień Grzędzińskiego, który opisał przebieg jednego z wielu w tym czasie spotkań, odbywających się w mieszkaniu Świtalskiego: Dziś wieczorem byłem z matką u Świtalskich – rendez vous Koc – grupy i tzw. Klubu Leokadji. Było dość rojno. Nastrój jednak dość alarmujący (…). Panuje przekonanie, że przesilenie gabinetowe będzie wyjątkowo ciężkie i że Witos zdecyduje się na rządy silnej ręki z endekami. Wojsko obsadzi gen. Sikorski albo może Szeptycki, lub St. Haller. Sejm się rozwiąże, zmieni ewentualnie ordynację, a starostowie zrobią wybory galicyjskie i znajdzie się większość dla rządów reakcji i korupcji. Z nami – będzie zrobiony <<porządek>>. (…) Wczoraj już Komendant był w Belwederze. Zresztą wierzymy w Komendanta i…jest wesoło zawsze u Świtalskich (…)[22]. Na zadziwiający brak orientacji najbliższych współpracowników Piłsudskiego zwrócił także uwagę jeden z prominentnych działaczy ruchu zetowego[23]. Warto również zacytować relację Leona Kozłowskiego, pochodzącą z jego autobiografii, spisanej na polecenie NKWD w więzieniu na Łubiance. Należy oczywiście pamiętać o wyjątkowych okoliczności jej powstania, wydaje się jednak, iż w tym przypadku, po konfrontacji z innymi źródłami o charakterze pamiętnikarskim, nie ma podstaw do tego, żeby wątpić w jej prawdziwość. Były premier stwierdził w niej m.in.: Byłem na tyle dobrze poinformowany, że wiedziałem o nadchodzącym przewrocie w 1926 roku. Znałem powody, dla których go planowano, a także jego cele. Nie znałem oczywiście momentu w którym miał on nastąpić, ale sądzę, że prócz Piłsudskiego tego nie znał nikt[24]. Słowa te nie zawierają żadnej informacji na temat ewentualnego spisku, były premier podkreślił natomiast wyraźnie, iż o dacie ewentualnej akcji ze strony Piłsudskiego nie był poinformowany praktycznie żaden z jego najbliższych współpracowników.
Wszystko wskazuje więc na to, iż o planowanej przez Marszałka demonstracji zbrojnej nie wiedział praktycznie żaden z jego najbliższych współpracowników, zarówno wśród osób cywilnych, jak i wojskowych. Na podstawie dostępnego materiału źródłowego można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, iż działania, podejmowane przez nich w wojsku, nie posiadały raczej cech tajnego spisku, były natomiast prowadzone w celu utrwalenia dotychczasowych wpływów Marszałka oraz pozyskania nowych zwolenników. W głównej rozgrywce o władzę miały bowiem zostać użyte przede wszystkim metody o charakterze politycznym, a jednym z podstawowych zadań, jakie przed sobą postawiono, był powrót Piłsudskiego do rządu w charakterze ministra spraw wojskowych. Pod wpływem wypadków zdecydował się on jednak na zorganizowanie zbrojnej demonstracji, chcąc w ten sposób doprowadzić do obalenia siłą rządu Chjeno-Piasta.
Paweł Duber
Przypisy:
[1] Dobrym przykładem jest sprawa domniemanego rozkazu, wydanego przez generała Lucjana Żeligowskiego, przekazującego Piłsudskiemu dowództwo nad jednostkami wojskowymi zgromadzonymi w Rembertowie. Zdaniem Włodzimierza Sulei nie ma żadnych dowodów istnienia podobnego rozkazu. Zob.: W. Suleja, Przewrót majowy w historiografii, [w:] Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, pod red. M. Siomy, Lublin 2007, s. 12-14. Innego zdania jest natomiast biograf generała. Zob.: D. Fabiś, Lucjan Żeligowski (1865-1947). Działalność wojskowa i polityczna, Warszawa 2007, s. 213.
[2] Przeciwnikiem tej teorii jest Andrzej Garlicki, zdaniem którego cała akcja była improwizacją, w związku z czym istnieje „jedno możliwe wyjaśnienie – nie było żadnego wcześniej przygotowanego planu działania”. Zob.: A. Garlicki, Przewrót majowy, Warszawa 1978, s. 225-226. Diametralnie odmienne stanowisko w tej prawie zajął Jacek Majchrowski, który uważa, iż „przewrót przygotowywano w sposób systematyczny, od kilku przynajmniej miesięcy”. Zob.: J. M. Majchrowski, Ulubieniec Cezara. Bolesław Wieniawa – Długoszowski. Zarys biografii, Wrocław 1990, s. 139. Podobna opinia znalazła się w najnowszym wydawnictwie, poświęconym tej tematyce, zwierającym liczne, nieznane dotąd dokumenty dotyczące wydarzeń z maja 1926 r. Zob. Majowy zamach stanu w świetle dokumentów wywiadu, dyplomacji i organów bezpieczeństwa II Rzeczypospolitej, oprac. P. Kołakowski, A. Pepłoński, Słupsk 2008, s. 5-6.
[3] P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer jako realizator przewrotu majowego, „Niepodległość” 2011, t. , LX, str. 7-35.
[4] Szerzej na ten temat zob.: P. Olstowski, Sprawa gen. Dreszera. Na marginesie manifestacji w Sulejówku 15 XI 1925 r., „Nieodległość”, t. L, Nowy Jork – Londyn 1999, s. 52-68.
[5] J. Rzepecki, Wspomnienia i przyczynki historyczne, Warszawa 1984, s. 15. Jacek Majchrowski wykorzystał w swojej książce raporty pułkownika Claytona, przeznaczone dla szefa brytyjskiego wywiadu, zawierające informacje „o wzrastającej aktywności politycznej wojska i marszałka Piłsudskiego”. Zob.: J. M. Majchrowski, Ulubieniec Cezara…, s. 141.
[6] M. Głowiński, Mój udział w wypadkach majowych, „Więź”, R. XIX, 1976, nr 5, s. 104.
[7] Relacja gen. Stanisława Skwarczyńskiego, [w:] Przewrót majowy 1926 r. w relacjach świadków i uczestników. Materiały Instytutu Józefa Piłsudskiego, pod red. A. Adamczyka, Londyn – Piotrków Trybunalski 2003, s. 221-228. Z treścią tej relacji koresponduje w pewnym stopniu zawawartość innego dokumentu, autorstwa prawdopodobnie Władysława Sikorskiego, w którym umówiona została geneza zamachu majowego. Zob.: „Jak doszło do wojny domowej” i „Przewrót majowy” (Dwa niepublikowane memoriały), „Kwartalnik Historyczny”, 1959, R. LXVI, z. 1, s. 131-135. Wydaje się, iż nie należy także odrzucać a priori powstałej wiele lata po wojnie relacji Mariana Romeyki ze spotkania z generałem Tadeuszem Kutrzebą, który stał się mimowolnym świadkiem rozmowy Piłsudskiego z Dreszerem, otrzymującym właśnie od Marszałka instrukcje odnośnie prowadzenia dalszych działań, zmierzających do przejęcia przez niego władzy w państwie. Niewykluczone jednak, iż autor przytoczył ją w swoim pamiętniku w sposób przekoloryzowany. Zob.: M. Romeyko, Przed i po maju, t. I, Warszawa 1967, s. 279-281.
[8] Relacja gen. Stanisława Skwarczyńskiego…, s. 227-228.
[9] Relacja gen. bryg. Kazimierza Sawickiego, [w:] Przewrót majowy…, s. 190-191.Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy Piłsudski liczył się z ewentualnym oporem ze strony prezydenta i rządu. Zdaniem Adama Pragiera fakt ten nie ulega wątpliwości, o czym miała świadczyć treść przytoczonej przez niego rozmowy z Marianem „Wojtkiem” Malinowskim, a następnie z jednym z uczestników „spisku”, który miał się zwrócić do autora wspomnień z prośbą o pomoc w ewentualnym opanowaniu pruszkowskiego węzła kolejowego. Zob.: A. Pragier, Czas przeszły dokonany, [w:] Przewrót majowy…, s. 64-66. Wydaje się, iż do relacji tej należy jednak podchodzić z ostrożnością, ponieważ powstała ona wiele lat po opisywanych wydarzeniach. Warto także pamiętać, że Pragier był jednym z czołowych polityków PPS, a więc partii, która w 1926 r. udzieliła Marszałkowi bezwzględnego poparcia, niewykluczone więc, iż całą odpowiedzialność za jej ówczesną postawę chciał w ten sposób zrzucić na odgrywający faktycznie istotną rolę odłam propiłsudczykowski.
[10] Czy zamach majowy był dziełem tajnej organizacji, „Polityka”, nr 23, 25 IX 1938, s. 4.
[11] P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889-1936). Dowódca wojskowy i działacz społeczno – polityczny, Toruń 2000, s. 201.
[12] Szerzej na temat aktywności Marszałka w tym okresie zob. np.: W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995, s. 271-291; A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867-1935, Warszawa 1989, s. 267-327; W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. III (1921-1926), Kraków-Łomianki 2007, s. 165-339.
[13] K. Morawski, Tamten brzeg. Wspomnienia i szkice, Warszawa 1996, s. 163-164.
[14] Szerzej na ten temat zob.: L. Hass, Liberałowie, ezoterycy, piłsudczycy. Z dziejów polityki w Polsce w latach 1924-1928, „Dzieje Najnowsze”, R. V, 1973, z. 3, s. 53-90; Idem, Z socjalnych źródeł przewrotu majowego (inteligencja-piłsudczycy), „Kwartalnik Historyczny”, R. LXXVII, 1970, z. 2, s. 368-391.
[15] K. Świtalski, Diariusz…, s. 152. Z pewnością wywierano już wtedy naciski na poszczególnych polityków, o czym zdaje się świadczyć pewna ciekawa, choć pochodząca z drugiej ręki relacja autorstwa Jana Dębskiego. Po latach zapisał on informację, pochodzącą od Henryka Kołodziejskiego, który po upadku gabinetu Skrzyńskiego miał usłyszeć od Bogusława Miedzińskiego, iż „pułki wierne Komendantowi oddadzą się pod jego komendę w wypadku, gdyby Sikorski wszedł do rządu”. Zob.: J. Dębski, Jak doszło do zamachu majowego, [w:] Przewrót majowy 1926 w relacjach i dokumentach, pod red. E. Kozłowskiego, Warszawa 1987, s. 78.
[16] J. Grzędziński, Maj 1926, Paryż 1965, s. 14.
[17] Cyt. za: Z. Kaczmarek, Marszałkowie Senatu II Rzeczypospolitej, Warszawa 1992, s. 224.
[18] H. Józewski, Opowieść o istnieniu, Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego (dalej BUW), sygn. akc. 3189, t. II, Dwudziestolecie, k. 4.
[19] P. Wandycz, Aleksander Skrzyński. Minister spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej, Warszawa 2006, s. 252.
[20] K. Świtalski, Diariusz…, s. 182.
[21] Ibidem, s. 183. Zdaniem Władysława Poboga – Malinowskiego „9 maja (…) ustalono, iż Grabski zrezygnuje z tworzenia rządu, premierem zaś zostanie Skrzyński, z tym, że w jego gabinecie, opartym o lewicę i centrum, Piłsudski objąłby sprawy wojskowe”. Jednak prawica, zaalarmowana tymi ustaleniami, miała doprowadzić do szybkiej finalizacji rozmów z PSL „Piast”, w wyniku których udało im się sformować parlamentarną większość. Zob.: W. Połóg – Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski, t. II (1914-1939), Gdańsk 1990, s. 660. Trudno zgodzić się z przedstawioną powyżej wersją wydarzeń, ponieważ jest ona sprzeczna z treścią sporządzanych na bieżąco zapisków Świtalskiego. Także Maciej Rataj nic nie wspomniał o zawarciu podobnego porozumieniu. Por.: M. Rataj, Pamiętniki 1918-1927, Warszawa 1965, s. 364-366.
[22] J. Grzędziński, Maj 1926…, s. 16.
[23] S. Szwedowski, Dzieje ruchu zetowego w Polsce 1886-1945, BUW, sygn. 1745, k. 803. Fakt ten potwierdził także po latach Bogusław Miedziński. Zob.: Relacja Bogusława Miedzińskiego…, s. 230.
[24] Autobiografia Leona Kozłowskiego zapisana w więzieniu na Łubiance, [w:] M. Kozłowski, Sprawa premiera Leona Kozłowskiego. Zdrajca czy ofiara?, Warszawa 2005, s. 219.
Zdjęcie: Narodowe Archiwum Cyforwe
Artykuł ukazał się na łamach czasopisma „Niepodległość” t. XLI, Warszawa 2012, str. 295-302.
dr hab. Paweł Duber – historyk, pracownik naukowy Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. Jego zainterewsowania naukowe koncentrują się przede wszystkim na historii Polski, Francji i Szwajcarii w XX w., ze szczególnym uwzględnieniem okresu dwudziestolecia międzywojennego oraz II wojny światowej. Autor lub współautor czterech książek oraz kilkudzisięciu artykułów naukowych, popularnonaukowych oraz recenzji m.in.: Działalność polityczna Kazimierza Świtalskiego w latach 1926-1939 (Poznań 2013); Diariusz. Uzupełnienie z lat 1919-1932, Warszawa 2012 (współautor W. Suleja); Działalność polityczna Kazimierza Bartla. Z dziejów „liberalnego skrzydła” obozu sanacyjnego (Warszawa 2014).
