Pierwsza bitwa, pierwsze spotkanie z nieprzyjacielem, niespodziany, choć oczekiwany łaskotliwy świst pierwszych kul i własnego karabinu, skierowanego w stronę wroga, pierwszy strzał gromki – niezapomniane wrażenie, pozostające na zawsze w pamięci, jak echo pierwszego pocałunku.
Kolego i Przyjacielu – jeżeli uczestniczyłeś w dostatecznej ilości walk i utarczek, by gubić się w ich liczbie, w ich następstwie oraz nazwach miejscowości, w których debuszowałeś w konnym szyku lub pod które podpełzałeś w tyralierze, i jeżeli w ciągłym, a daremnym poszukiwaniu dreszczu pierwszego upojenia, z taka samą co najmniej ilością kobiet wymieniałeś te niesamowicie rozkoszne szepty, w jakich usta ustom najsłodsze przekazują misteria – a wszakżeż gdyby było inaczej, nie bylibyśmy kolegami i przyjaciółmi – kolego zatem i drogi przyjacielu, zamknij przez chwile oczy na natarczywe hałasy dzisiejszego dnia, zasłona powiek ukryj źrenice przed widokiem stosu aktów, kalendarza i fotografii wysoko postawionych osób, a z tym samym co ongiś wzruszeniem, którego – przyznając się wreszcie – szukasz w spojrzeniach oczu siwych, czarnych albo chabrowych i w ustach dzisiaj zawsze jednakowo karminowych i jednakowo szminką pachnących, przy tym z dokładnością, z jaką nie zdołasz sobie przypomnieć szczegółów wczorajszego wieczoru, zobaczysz w porządku kolejności najpierw obrazek taki: altana obrośnięta dzikim winem – migocące poprzez gęstwinę listowia gwiazdy – lipy pachną – żaby kumkają w pobliskim stawie, w najgorszym zaś wypadku z oddali dochodzi szczekanie psów – w cieniu altany ławeczka – na ławeczce ty i kuzynka Hela (nie widzieliście się przez cały, wściekle długi, szkolny rok, a już poprzednich wakacji było ci podejrzanie przyjemnie w jej towarzystwie, raz nawet ciocia Frania zwróciła wam uwagę, że zanadto stronicie od innych) – szept cichy, jak szmer promieni spływających z księżyca – głowy wasze się zbliżają – aż nagle, nie wiadomo kiedy, nie wiadomo jak, zetknęły się wargi, same zamknęły się ramiona… ach! Ponieważ wszyscy znamy uczucie, które przy tym wspomnieniu zalewa ci serce, przemieniając je na coś w rodzaju kandyzowanej zielonej mandarynki (w każdym wspomnieniu jest śladzik goryczy, co sprawia, że gorzkie miody wspomnień są być może smakowitsze od słodyczy wspomnień), ponieważ jednak uczucia tego nikt dotąd opisać nie zdołał, a pewno i w przyszłości nie zdoła, przeto przechodzę do drugiego obrazu – albo nie – zamiast szablonu na wzór poprzedniego, ale z podobną tkliwością w duszy, opowiem ci kolego i przyjacielu, jak się rzecz miała pod Kielcami w dniu 12 sierpnia 1914 r.
Otóż tego dnia jako pierwszy strzelec wjechałem do Kielc na szpicy patrolu konnego Beliny, idącego w przedniej straży Kompanii Kadrowej. Według rozkazu zatrzymawszy koło katedry mego fornalskiego kasztana, stanowczo gorzej czującego się pod siodłem, niż ja w siodle, z karabinem opartym na udzie, czarny od słońca, pyłu i potu, lecz dumny, jak organista w mej rodzinnej Bobowej z podwójnego wola, w oczekiwaniu głównych sił ówczesnej polskiej kawalerii (czternastu konnych patriotów razem ze mną), pozwalałem się obgapywać coraz liczniejszej gromadzie kieleckich autochtonów, przeważnie mojżeszowego wyznania, ciżbiących się koło mnie z ciekawością widocznie większą od widocznego także lęku i niedowierzania.
Wkrótce, oznajmiony niemilknącą prawie nigdy piosenką, wjechał w rynek mały oddziałek o wyglądzie niewątpliwie bardziej wojowniczym, niż wojskowym. Na rozkaz zsiedliśmy wszyscy z koni z wyjątkiem jednego Skauta-Bankiewicza, którego Belina wysłał jako jedyne ubezpieczenie na wylot szosy warszawskiej, Ledwie jednak zdążyliśmy szklanką piwa przepłukać spieczone gardła i wypalić kupione w pobliskim kramie papierosy, zaledwie zawsze przewidujący Hanka-Kulesza, z myślą o ewentualnym noclegu z wygodami, zaczął zalotny przegląd postaci niewieścich, nierzadkich wśród otaczającego nas ciągle tłumu. Gdy nagle usłyszeliśmy wystrzał karabinowy, a wkrótce potem, wyprzedzony stukotem kopyt po bruku, przygalopował Skaut.
– Wyszedł na mnie patrol kozacki w sile jakichś dwudziestu ludzi – meldował z daleka.
– Do koni! – zakomenderował Belina – Za mną, galopem, marsz!
Zadźwięczały podkowy na rynku, opustoszałym w magicznie szybki sposób.
– Psiakrew – może do licha – nareszcie coś z tego będzie – kląłem pod nosem, zaciekłą ostrogą zmuszając do galopu mego leniwego kasztana w podnieceniu, jakiego człek doznaje w chwili, kiedy go mają przedstawić kobiecie, w której od dawna odczuwa nieokreślone, lecz pewne możliwości i – co milsze – niebezpieczeństwa, lub przed egzaminem z przedmiotu, studiowanego z wyjątkowym zamiłowaniem.
Dopadliśmy tymczasem ostatnich przedmiejskich zabudowań. Moskali ani śladu. Ruchem ramienia zatrzymał Belina oddział, po czym, rozglądnąwszy się dokoła, przywołał stojącego opodal wyrostka.
– Widziałeś kozaków?
– To – panie – były draguny.
– Niech ci będzie draguny. Gdzie oni się podzieli?
– Odjechali z powrotem.
– Pojedziemy za nimi, panowie – zwrócił się do nas z obywatelską komendą Belina – jazda!
Panie! Panie! – krzyknął półgłosem młody „tambylec” (zobacz wykłady topografii płk. Kreutzingera – przyp. autora) – oni są tam, na folwarku.
– A daleko ten folwark? – zapytał nasz komendant.
– Niedaleko, panie.
– Co to znaczy twoje niedaleko. Będzie wiorsta czy mniej?
Młodzieniec poskrobał się za ucho i po chwili skupionego wahania, z dokładnością nader często spotykana u mieszkańców naszej Ojczyzny, odpowiedział: – może będzie wiorsta, a może ze dwie, ale niedaleko. Z ogrodu poza domem to go widać przez pole.
– Z koni! – zagrzmiał głos Władka Beliny – konie uwiązać u płotu – przy koniach zostanie Kolec. Reszta za mną!
W kilka minut później z mizernego podmiejskiego sadziku o pięciu gruszach, trzech śliwach i dwóch jabłoniach z dodatkiem kilku krzaczków agrestu i porzeczek, przy jednej grzędzie zasadzonej w połowie kapustą i burakami, a w połowie tyczkową fasolą, cynobrem gdzieniegdzie kwitnącą, wyskoczyliśmy pojedynczo na pole.
Jednym rzutem oka ogarnąłem cały dokoła widok: tuż przed nami rozległe żytnisko, za nim pas jaskrawej zieleni, pewno bagienko, dalej zagony kartofli i nie zżęty jeszcze owies, w końcu – w odległości 1000-1200 metrów, za zielonym murem, ukryty w bukiecie ciemnej zieleni i tylko dachem nad czuby drzew i krzewów sterczącym, folwarczek; na prawo najpierw jakaś fabryka, dalej wzdłuż ścierniska linia nadbrzeżnych prawdopodobnie chaszczów i wiklin, za nią w tyle zalesione wzgórza; na lewo kilka domków i ciągnąca się wzdłuż szosy aleja drzew zamykały horyzont.
Równocześnie rozległa się komenda: – Tyralierą – odstęp dziesięć kroków – kierunek na folwark – marsz!
Rozsypaliśmy się po ściernisku, posuwając się naprzód chyżymi krokami. Szedłem na prawym skrzydle obok Janusza Głuchowskiego. Tuż koło mnie na lewo maszerował rozpromieniony Skaut-Bankiewicz, obok niego olbrzymi Dudzieniec, za nim Bończa-Karwacki, dalej Antek Jabłoński (świeć Panie nad ich bohaterskimi duszami. Trzej pierwsi[1] padli w legionowych bojach – Antek zginął w 1920 r. jako dowódca 11 p. ułanów). Belina kroczył w środku tyraliery, lewe zaś jej skrzydło stanowił Stach Skotnicki.
Uszliśmy tak kilkadziesiąt kroków, gdy nagle – o, słodyczy pierwszego pocałunku – nie wiadomo kiedy, nie wiadomo jak – zaczęło się.
– Pfsi i i i i! – bac! Gwizdnęła pierwsza kula, ścigana mniej chybkim odgłosem wystrzału, za ni druga, trzecia, czwarta. Dragoni otwarli na nas ogień.
Póki życia nie zapomnę tej chwili i tego, co się wtedy ze mną działo. Najpierw, pamiętam, przyszedł mi na myśl pan Longinus Podbipięta i – zdaje mi się zajrzałem w to samo niebo, które otwarło się przed nim, gdy dopełniając ślubu, pod Zbarażem trzy głowy pogańskie ściął jednym zamachem straszliwego Zerwikaptura. Później z ulgą i dumą pomyślałem, że teraz już bez wstydu stanę po śmierci przed ojcem mym, Czachowszczykiem oraz dziadem, wychowankiem szkoły podchorążych i rotmistrzem 3 pułku ułanów w 1831 roku. Wreszcie przypomniał mi się jeden obrazek z niedalekiej przeszłości, z czasów paryskiego Strzelca, jak to mianowicie raz, podczas zwykłych naszych ćwiczeń w Bois de Chaville, w cudny, dziewiczy, majowy ranek, kiedy w tyralierze przyszło nam paść na ukwieconą, wilgotną rosy łąkę, kochany Strug kierując w mą stronę lunatycznie, od zachwytu rozanielone spojrzenie – Bolku! – szepnął rozmarzonym głosem – paść w podobne rano – na taką samą rosistą łąkę – w prawdziwej bitwie –z moskiewską kulą w piersi! Czyż można umrzeć piękniej! Czyż można sobie wyobrazić większe szczęście!
Wśród takich uniesień, radości i mazgajstw, do których wówczas nie przyznałbym się za nic, posuwałem się wraz z innymi naprzód. Strzały rosyjskie gęstniały, nie robiąc nam zresztą żadnej krzywdy.
– Biegiem – marsz! – doleciał mnie rozkaz Beliny.
Ciągle bez strzału z naszej strony puściliśmy się truchtem ku folwarkowi. W pewnym momencie , odwróciwszy się za siebie, zobaczyłem jakiegoś cywila, który o dwa lub trzy kroki w tyle biegł między mną a Januszem Głuchowskim.
– Rodaku – do najjaśniejszej cholery! Czyś pan z byka spadł? Po jakiego diabła osoba pęta się nam pod nogami, jak rozegzione ciele po warzywnym ogrodzie. Te psiekrwie bardzo nieostrożnie strzelają i mogą łatwo cywilne ciało w jakimś delikatnym miejscu przedziurawić – krzyknąłem nań w formie życzliwego ostrzeżenia, nie zwalniając kroku. Mój szlachetny nieznajomy jednak, również nie przestając biegnąć, z miną wymownie świadczącą, że mego pyskowania nie bierze ani do serca, ani rozumu, zaczął grzebać za czymś rękami pod połą zupełnie wypłowiałego paletka i odkrzyknął mi przy tym rezolutnie:
– Nie bój się pan o mnie. Dam sobie jakoś radę. Mam i ja na tych draniów niezły instrumencik.
Tu wyszarpnął spod palta duży pistolet Mausera z kolbą i zademonstrowawszy mi go gestem triumfalnym a groźnym, zabrał się gorączkowo do składania go.
– Padnij! – rozległa się komenda.
– Bolek! – krzyknął na mnie Janusz Głuchowski w chwili, gdy wyciągnęliśmy się między zagonami – widzisz tego hycla – tam w dymniku. Walże w niego, jeśli strzelasz celnie!
Nie więcej jak 500 metrów dzieliło nas od folwarku.
Bez trudu wypatrzyłem tego hycla, nastawiwszy więc celownik mego manlichera, podniosłem się z ziemi i z kolana wziąłem na cel szarzejącą w dymniku postać.
Tremę miałem okropną, toteż ów hycel razem z dymnikiem, z dachem i z całym folwarkiem tańczył mi wokół muszki karabinu w sposób zgoła idiotyczny. Zdecydowany, pociągnąłem za cyngiel.
– Bac! – zagrzmiał mój pierwszy strzał.
Repetując broń śledziłem za efektem mego debiutu.
– Siedzi bydlak – bodaj skisł we własnym smrodzie – skląłem głośno mą niedoszłą ofiarę i po raz drugi przyłożyłem broń do oka.
– Bac – bac! – gruchnęły dwa strzały, bo równocześnie ze mną strzelił Skaut.
– Bac! – huknął na prawym skrzydle trzeci strzał, a zarazem nad moim prawym uchem rozległ się łomot straszliwy. To nasz nieznany sprzymierzeniec zabawił się w karabin maszynowy ze swego mauzera.
Chcąc marnemu cywilowi wytknąć jego niefachowe zachowanie się w ogniu, a w pierwszej mierze niepotrzebne trwonienie amunicji, spojrzałem nań wzrokiem karcącym niepomny, że w najlepszym wypadku braliśmy w danym momencie wspólnie chrzest ogniowy, a być może, iż on ze swego mauzera już w 1905 roku do żandarmów i szpiclów już grzmocił, może już wówczas słyszał świst moskiewskich kul.
Ta refleksja przyszła mi do głowy znacznie później. Wtedy byłem po prostu wściekły na owego obywatela, który, tak mi ni stąd ni zowąd, zdobył sobie zaszczyt uczestniczenia w naszej pierwszej potyczce.
Skończyła się ona bardzo prędko. Zaraz po naszych strzałach zniknął ów dragon z dymnika, przestały gwizdać kule i po chwili, posuwając się znowu naprzód, ujrzeliśmy na prawo za folwarkiem gromadkę jeźdźców uciekających wyciągniętym galopem ku północy. Skoczyliśmy więc do koni, by puścić się za nimi w beznadziejną wobec dzielącej nas odległości pogoń.
Taki przebieg miało nasze pierwsze starcie z Moskalami, pozbawione jakichkolwiek epizodów bohaterskich – najzupełniej nieciekawe taktycznie – ot, kilka strzałów obustronnie wymienionych i koniec.
Po cóż w takim razie było je opisywać per longum et latum, spytasz, kochany kolego i przyjacielu. W odpowiedzi zagrożę ci jedynie, że jeśli cię kiedyś skorci opowiedzieć mi historię twego pierwszego pocałunku, którą z niezmienną tkliwością wspominasz w najcichszą godzinę, ja z kolei ruszę obojętnie ramionami lub, co gorsza, łatwym a cynicznym żartem przejdę nad twym wspomnieniem do mego porządku dziennego.
Tacy my już jesteśmy wszyscy.
Widzimy słomkę we własnym sercu, a belki w sercu bliźniego dostrzec nie chcemy.
Bolesław Wieniawa-Długoszowski
Przypisy
[1] Trzej pierwsi – nie licząc Głuchowskiego.