„Kto śpiewa, dwa razy się modli” pisał św. Augustyn. Nie wiem czy każdy śpiewający harcerz i harcerka są dwa razy lepszymi harcerzami, ale na pewno miło jest posłuchać piosenek harcerskich w dobrym wykonaniu. W czasach, gdy wstępowałem do drużyny harcerskiej, a nie było wtedy śpiewników z tradycyjnymi pieśniami i piosenkami, notowałem ich teksty w tzw. zeszycie harcerskim, który stanowił skarbnicę wiedzy wszelakiej, niezbędnej młodemu harcerzowi. Trudno się było jednak spodziewać, że w końcówce lat siedemdziesiątych znajdzie się odważny, który zapełni stronice nutami i tekstami o bohaterach Szarych Szeregów czy piosenkami śpiewanymi w okresie międzywojennym.
Dzisiejsi harcerze mają o wiele większe możliwości zapoznania się z tradycyjnymi pieśniami tego ruchu. Internet, śpiewniki tworzone dla potrzeb poszczególnych środowisk uwzgledniające ich specyfikę, dostęp do bibliotek zarówno tradycyjnych jak i cyfrowych daje możliwość dotarcia praktycznie do każdego tekstu. Także Oficyna Wydawnicza „Impuls” w swej znakomitej serii „Przywrócić Pamięć” nie zapomina o miłośnikach śpiewu przy ognisku i w marszu. W jej ofercie pojawił się reprint śpiewnika wydanego na rok przed wybuchem II wojny światowej, zredagowanego przez Otto Mieczysława Żukowskiego, pod tytułem „Czuwaj! Pieśni harcerskie”.
Przeglądając układ pieśni nie można się oprzeć wrażeniu, że odpowiada on w znacznym stopniu harcerskiemu dekalogowi, jakim jest tradycyjne Prawo Harcerskie. Podzielony na pięć części zbiór pieśni obejmuje pieśni religijne i narodowe (pierwszy punkt prawa), pieśni harcerskie, pochodowe i obozowe (tu dopasować można kilka punktów prawa), poświęcone przyrodzie w pieśni (punkt szósty prawa) oraz pieśni towarzyskie i żartobliwe (punkt ósmy). Łącznie zbiór obejmuje 111 tekstów wraz z nutami.
Łatwo zauważyć jak odmienny repertuar towarzyszy życiu harcerskiemu obecnym harcerzom w porównaniu do tych sprzed blisko osiemdziesięciu lat. Z pieśni religijnych współcześnie można usłyszeć głównie „Modlitwę”, czasem „Boże coś Polskę” (choć raczej w kościołach, niż na obozach). Pieśni narodowe znane powszechnie, to co najwyżej „Mazurek Dąbrowskiego” i „Rota”. Wśród kilkudziesięciu pieśni harcerskich zamieszczonych w reprincie dziś zabrzmi czasem „Harcerska dola”, a jeszcze rzadziej dwie inne piosenki. Nieznane zupełnie są piosenki związane ze światem przyrody. Z ostatniej części znane są może harcerzom „Orlątko” i „Niedola skauta”. Czyli tylko około 10% piosenek przetrwało do dziś dnia.
Przeglądając repertuar śpiewnika warto odnotować, że znacząca część z pieśni w nim zawartych wykorzystuje znane melodie, albo wręcz stanowi przeróbkę popularnych piosenek wojskowych („Rota”, „Prząśniczka”, „Pierwsza kadrowa”, „Stoi ułan na wedecie”). Ponieważ nie są to skomplikowane linie melodyczne łatwo ich nauczyć nawet osoby z pierwszym stopniem umuzykalnienia (czyli takim, który pozwala rozróżnić kiedy grają, a kiedy nie). Część utworów jest anonimowa, ale wśród autorów tekstów trafić można na znane nazwiska. Są wśród nich Ignacy Kozielewski (współautor Hymnu harcerskiego”), Stefan Łoś, Marian Pęczalski czy jako autorka przekładu Olga Małkowska.
Przeglądając spis utworów łatwo też zauważyć jaki kierunek pracy wychowawczej panował w międzywojennym harcerstwie. Silne przywiązanie do tradycji i historii jest oczywiste, ale także element radości żywiołowości, jaki towarzyszyć musi młodemu pokoleniu, przebija z większości tekstów. Od czasu do czasu przewija się pewna nuta zadumy, nostalgii i refleksji, szczególnie nad otaczający światem przyrody. To wszystko tworzy szerokie spektrum oddziaływania, ale zarazem niezwykle zharmonizowaną panoramę, która ukazuje przez muzykę różne aspekty życia harcerskiego.
Warto sięgać w działających obecnie drużynach do tego typu śpiewników. Raz, że tradycja zobowiązuje, a z drugiej strony środowiska, które opanują przynajmniej kilka z przypomnianych piosenek i pieśni będą mogły się wyróżnić spośród innych. Warto czasem zadać szyku i przy ognisku zaśpiewać coś, czego nie można znaleźć we współczesnych zbiorach piosenek harcerskich. Śpiewnik to także znakomity materiał dla osób, które organizują coraz popularniejsze w kraju śpiewanie piosenek dla szerokiego grona wykonawców (czego przykładem śpiew z okazji kolejnych rocznic odzyskania niepodległości, powstania warszawskiego czy uchwalenia konstytucji 3 Maja). Sam w tym roku zaproponuję kilka tekstów do przygotowywanego śpiewnika z okazji kolejnej edycji Muzycznych Dróg do Niepodległości.
Dariusz Nowiński
Ocena recenzenta
Temat i treść – 9/10
Język, styl, kompozycja tekstu – 9/10
Forma wydawnicza – 9/10
Informacje o publikacji
Autor: O. M. Żukowski
Tytuł: „Czuwaj! Pieśni harcerskie w układzie na dwa głosy”
Wydawca: Oficyna Wydawnicza „Impuls”
Rok wydania: 2016
Format: 120 x 160 mm
Liczba stron: 180
Oprawa: twarda
ISBN: 978-83-8095-004-7