Profesora Mariusza Wołosa miałem okazję poznać kilkanaście lat temu na Targach Książki Historycznej w Warszawie. Ukazała się wtedy biografia wojskowa gen. Bolesława Wieniawy-Dlugoszowskiego i poprosiłem autora o autograf. Tak zaczęła się moja przygoda z książkami pisanymi przez tego znakomitego historyka. Biografia ambasadora Chłapowskiego, książka o wydarzeniach z maja 1926 r. i prof. Damianie Wandyczu, a teraz najciekawsza z biografii , przynajmniej dla mnie, poświęcona Kazimierzowi Piątkowi.

Gdy spotkałem prof. Mariusza Wołosa w sierpniu 2014 r. na krakowskich Plantach przy okazji otwarcia wystawy plenerowej poświęconej dowódcy Pierwszej Kompanii Kadrowej dowiedziałem się, że pisze o nim książkę. Pewną namiastką tego, co się w niej znajdzie były informacje przekazane w trakcie wizyty profesora na Marszu Szlakiem „Kadrówki” w tym samym roku. Opowiadał, że dotarł do materiałów, które nie były znane żadnej innej osobie piszącej o „Herwinie”. Zakładał, że prace zakończy w ciągu kilku miesięcy i książka trafi na rynek w 2015 r. Oczekiwania trwały nieco dłużej, ale warto było.

Życie jednego z lepiej wyszkolonych oficerów Związku Strzeleckiego autor przedstawił w pięciu rozdziałach. Zachowują one układ chronologiczny. Pierwszy dotyczy dzieciństwa, edukacji i pracy bohatera biografii. Wywodzący się z niezamożnej rodziny Kazimierz Piątek był najstarszy z rodzeństwa. Uczył się w krakowskim gimnazjum św. Jacka, a następnie studiował na Wydziale Filozoficznym UJ. Ze względu na trudne warunki materialne jakie panowały w rodzinie podjął prace jeszcze przed ukończeniem studiów. Zatrudnienie znalazł w Muzeum Narodowym w Krakowie.

Sto pięć lat temu Kazimierz Piątek zgłosił akces do krakowskiego „Strzelca”. Jak na osobę, która nie posiadała wcześniej żadnych związków z działalnością niepodległościową dość szybko awansował do stopnia oficerskiego. Na pewno znaczącą rolę odgrywał tu fakt, że odbył on wcześniej służbę w wojsku austriackim. Lata 1912-1914 stanowiły dla „Herwina” okres intensywnej pracy zawodowej i strzeleckiej. Obdarzony zaufaniem przełożonych, odbył kurs średni i wyższy szkoły strzeleckiej, a następnie sam odpowiadał za szkolenie kadr strzeleckich. Na początku 1914 r. złożył rezygnację z prowadzenia Szkoły Oficerskiej i zaangażował się w pracę na prowincji w obwodzie krakowskim i podgórskim. Przed wybuchem Wielkiej Wojny dał się poznać także jako autor najwyżej ocenionego rozwiązania zadania taktycznego ogłoszonego na łamach czasopisma „Strzelec”.

Sierpień 1914 r. postawił przez Kazimierzem Piątkiem spore wyzwanie. Jako kadet aspirant c.k. armii miał obowiązek stawienia się w miejscu poboru. Świadomie podjął decyzję, że na wojnę wyruszy jako oficer strzelecki. Przewidywany na dowódcę Pierwszej Kompanii Kadrowej musiał ustąpić miejsca Tadeuszowi Kasprzyckiemu. Powierzenie dowództwa pierwszego oddziału strzeleckiego dezerterowi z armii austriackiej stanowiło zbyt duże ryzyko. Dopiero po przekroczeniu granic zaboru rosyjskiego mógł stanąć na czele „Kadrówki”.

Pod koniec września 1914 r. objął dowództwo VI batalionu w 1. Pułku piechoty Legionów. Batalion złożony z ochotników, którzy dopiero mieli wdrożyć się do ciężkiego, żołnierskiego życia. W tym upatrywać należy niezbyt wysokich ocen, na jakie zasłużył batalion w pierwszym okresie swego istnienia. W bitwie pod Laskami-Anielinem nie należał do tych, które wyróżniły się w chwalebny sposób. Najcięższym bojem w całej historii VI batalionu była bitwa pod Krzywopłotami, gdzie straty ludzkie wyniosły blisko 200 osób. W grudniu 1914 r, po utworzeniu I Brygady, Piątek objął dowództwo II batalionu w 1. pp. De facto, był to dopiero zawiązek batalionu, który miał być uzupełniony kolejnymi ochotnikami.

Bitwa pod Łowczówkiem nie była szczęśliwa dla „Herwina” otrzymał ranę, która na ponad miesiąc wyłączyła go ze służby w Legionach. W lutym 1915 r., po powrocie w szeregi objął dowództwo V batalionu. Dowodził nim aż do swej śmierci. Końcowa część czwartego rozdziału dotyczy próby ustalenia okoliczności śmierci bohaterskiego dowódcy. Znalazł tu swoje miejsce także opis pogrzebu i działań mających na celu zachowanie pamięci kapitana.

W zakończeniu autor podejmuje próbę znalezienia odpowiedzi na pytanie czy Kazimierz Piątek był piłsudczykiem. Uznając, że okres służby pod komendą Józefa Piłsudskiego był zbyt krótki, aby dać jednoznaczną odpowiedź uznaje go równocześnie za jedną z ikon ruchu strzeleckiego i pierwszego okresu walk legionowych.

Książkę uzupełniają aneksy, wykaz źródeł i opracowań, indeks nazwisk i ilustracje. Wśród nich kilka wcześniej nieznanych zdjęć bohatera biografii.

Trudno wskazać zastrzeżenia do recenzowanej pracy. Dyskutować można jedynie czy dowódcą pierwszej załogi słomnickiej był Zygmunt Młot-Przepałkowski czy Kazimierz Kamieński ”Luboń”. Zdaniem prof. Mariusza Wołosa zaszczyt ten przypadł temu drugiemu. Drobna literówka zmieniająca nazwę wsi Antolka na Anatolka, to jedyny błąd jaki udało się wychwycić w trakcie czytania.

Autor udowodnił w swej pracy jeszcze jedną, niezwykle ważną rzecz. Pisanie o dziejach ruchu strzeleckiego i dziejach Legionów Polskich bez znajomości źródeł znajdujących się w Moskwie jest działaniem bez sensu. Ilość informacji przytoczona w książce, do których udało się dotrzeć w stolicy Rosji jest olbrzymia. Stawia to przed każdym historykiem podchodzącym do tej tematyki olbrzymie wyzwanie. Któremu bez wątpienia sprostał autor biografii Kazimierza Piątka.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 10/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 9/10

Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji

Autor: Mariusz Wołos

Tytuł: „Przerwana droga do Niepodległej. Kazimierz Piątek „Herwin” (1886-1915)”

Wydawca: Wydawnictwo Neriton

Rok wydania: 2016

Format: 165 x 235 mm

Okładka: miękka

Liczba stron: 340

ISBN: 978-83-63352-71-4