Niepodległościowy konspirator; syberyjski zesłaniec; więzień carskich i niemieckich kazamat; przywódca Polskiej Partii Socjalistycznej; redaktor partyjnego organu socjalistycznej irredenty – legendarnego „Robotnika”; twórca i Komendant polskich związków strzeleckich w Galicji; w latach I wojny światowej dowódca I Brygady Legionów Polskich; Naczelnik Państwa, Wódz Naczelny i Pierwszy Marszałek Polski w okresie kształtowania się ustroju i granic Drugiej Rzeczypospolitej; pogromca Armii Czerwonej w wielkich bataliach nad Wisłą i nad Niemnem w 1920 r.; architekt demokratycznego ustroju Polski międzywojennej, a zarazem zdeklarowany przeciwnik konstytucji marcowej i praktyki rządów parlamentarno-gabinetowych w Drugiej Rzeczypospolitej; autor zbrojnego przewrotu w maju 1926 r. i dyktator. To najważniejsze z ról, jakie przyszło w historii Polski zagrać Józefowi Piłsudskiemu.
Jego poglądy i publiczna działalność oraz stosunek do nich, a następnie polityczna i historyczna ocena „dzieła Komendanta”, dokonywana przez potomnych, kształtowały polską scenę polityczną już w okresie zaborów i Wielkiej Wojny; w latach Drugiej Niepodległości i kolejnej wojny światowej; po 1945 r. na emigracji, ale także w szeregach opozycji w Kraju; wreszcie – także współcześnie. Nie może zatem dziwić, iż J. Piłsudski był i nadal pozostaje bohaterem rozlicznych studiów biograficznych – od „dzieła” Jędrzeja Giertycha i książek Andrzeja Garlickiego i Kazimierza Badziaka, poprzez biografię pióra Włodzimierza Sulei, aż po eseje Bohdana Urbankowskiego oraz książki Wacława Jędrzejewicza i Władysława Poboga-Malinowskiego.
Kolejną próbę przedstawienia niezwykle istotnego fragmentu biografii Komendanta – obejmującego lata 1918-1922, a zatem okres narodzin Drugiej Rzeczypospolitej – a także ukazania jego ówczesnych koncepcji politycznych, odnoszących się do ustroju, jak również porządku społeczno-gospodarczego państwa polskiego, podjął warszawski historyk Grzegorz Nowik. Recenzowana pozycja jest zarazem częścią większej całości – trzytomowego dzieła, poświęconego nie tylko życiu i działalności, ale także myśli Pierwszego Marszałka Polski (odnoszącej się do zagadnień ładu wewnętrznego Rzeczypospolitej, jej polityki zagranicznej i pozycji na arenie międzynarodowej, wreszcie zagadnień wojskowości). Zasygnalizowany przez G. Nowika projekt wypada ocenić jako ambitny, a zarazem trudny do zrealizowania. Wszak, jak już wcześniej wspomniano, życie, działalność i idee Józefa Piłsudskiego – zarówno w kontekście przygotowania kompletnej biografii, jak i analizy wybranych fragmentów życiorysu politycznego – stały się przedmiotem badań i często przeciwstawnych interpretacji. Prawdziwym wyzwaniem dla historyka byłoby więc nie tylko zaproponowanie pogłębionego biograficznego studium, ale i znalezienie własnego „klucza do Piłsudskiego”.
Książkę G. Nowika poprzedza wstęp, w którym Autor prezentuje obecny stan badań i bazę źródłową. Ukazuje w nim również swoje stanowisko wobec istotnego w kontekście książki zagadnienia wpływu jednostki na historię. Tekst opracowania został podzielony na sześć obszernych rozdziałów. W rozdziale pierwszym G. Nowik podejmuje próbę rekonstrukcji procesu kształtowania się głównych nurtów myśli politycznej Komendanta, akcentując wpływ, jaki miały na nią kolejne doświadczenia jego bohatera – wychowanie, zesłanie na Syberię, działalność w niepodległościowej Polskiej Partii Socjalistycznej, zaangażowanie w rewolucję 1905 r., a następnie poczynania irredentystyczne przed wybuchem i w trakcie trwania I wojny światowej. Rozdział drugi omawia niepodległościowe koncepcje J. Piłsudskiego – i próby ich realizacji w praktyce – z okresu schyłku Wielkiej Wojny, a zarazem kształtowania się zalążków polskiej suwerennej państwowości w 1918 r. Jego kontynuację stanowi kolejny rozdział, prezentujący dążenie ówczesnego Naczelnika Państwa do urzeczywistnienia idei ponadpolitycznego kompromisu, „konsolidacji narodowej”. W rozdziale czwartym G. Nowik przedstawia udział J. Piłsudskiego w kształtowaniu zrębów demokratycznego ustroju Drugiej Rzeczypospolitej – powołaniu Sejmu Ustawodawczego, poszukiwaniu dróg wiodących do konsolidacji politycznej oraz wprowadzaniu zmian ustrojowych, związanych z uchwaleniem Małej Konstytucji z 1919 r. i ustawy zasadniczej z 1921 r. Tematykę roli odgrywanej przez Naczelnika Państwa w budowaniu zrębów ładu ustrojowego Polski międzywojennej kontynuuje Autor w rozdziale następnym, w którym skupia się na wpływie swego bohatera na proces implementowania postępowego, sprawiedliwego społecznie ustawodawstwa. Wreszcie w rozdziale szóstym G. Nowik ukazuje bolesne doświadczenia polityczne Marszałka, związane zarówno z pełnieniem przez niego czołowych funkcji państwowych i wojskowych w latach narodzin i krzepnięcia Drugiej Rzeczypospolitej, jak i początkiem okresu pozornego usunięcia się „Samotnika z Sulejówka” z życia publicznego, stanowiącego preludium przyszłego przewrotu z 1926 r. i podjęcia próby sanacji państwa. Autor książki omawia zatem zmasowany, brutalny atak personalny i polityczny na J. Piłsudskiego prowadzony zarówno przez narodową prawicę, jak i radykalną lewicę. Książkę zamyka podsumowujące zakończenie, zestawiające najważniejsze wnioski i opinie Autora. Ponadto do zasadniczego wykładu dołączone zostały: bibliografia oraz indeks osobowy.
Recenzowana pozycja cechuje się niewątpliwymi zaletami. Należą do nich m.in. logiczna, czytelna konstrukcja oraz obszerna bibliografia, na którą składają się archiwalia z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, Biblioteki Czartoryskich w Krakowie i Biblioteki Jagiellońskiej; wydane drukiem liczne dokumenty, pamiętniki, dzienniki, wspomnienia i relacje; publicystyka z epoki, wreszcie publikacje naukowe (monografie, biografie i opracowania zwarte oraz artykuły z fachowych periodyków historycznych).
W sferze autorskiej interpretacji do najbardziej wartościowych fragmentów książki należą te, w których G. Nowik wskazuje udział i rolę J. Piłsudskiego w ukształtowaniu demokratycznego, proobywatelskiego, inspirowanego również przesłankami społecznej sprawiedliwości polityczno-socjalnego ładu odradzającej się Rzeczypospolitej. Autor przekonująco argumentuje również na rzecz przyjęcia wizerunku J. Piłsudskiego jako polityka autentycznie głęboko zaangażowanego w idee budowy rządu narodowego u zarania Polski międzywojennej (jako koalicyjnego gabinetu). Trafnie podkreśla również niebezpieczeństwo, jakie dla kształtującej się dopiero polskiej państwowości stanowiły wojska niemieckie stacjonujące na zachodzie dawnego imperium rosyjskiego, wskazując iż konieczność ich bezpiecznej dla młodego państwa polskiego ewakuacji w niedocenianym dotychczas stopniu warunkowała politykę Naczelnika Państwa wobec Niemiec.
Oczywiście jak każda wartościowa pozycja również i recenzowana książka skłania do formułowania pod adresem jej Autora pytań i uwag polemicznych. Grzegorz Nowik – podobnie jak inni przychylni Marszałkowi historycy – potwierdza zatem prawdziwość tezy, iż swe działania w latach I wojny światowej podporządkował on hasłu „zwycięstwo przyjdzie z Zachodu”, przewidując przebieg wojennych zmagań. Zgodnie zatem z zakładanym przez niego trafnie scenariuszem światowego konfliktu, Państwa Centralne miały pokonać zacofaną ekonomicznie, miotaną społecznymi konfliktami, wreszcie słabą militarnie Rosję, aby ulec z kolei imperialnym mocarstwom – Francji i Wielkiej Brytanii – dysponującym potężnym zapleczem gospodarczym i wojskowym oraz nieograniczonym potencjałem surowcowym i demograficznym. W trakcie tak rozwijającego się konfliktu Polacy mieli początkowo wspierać Niemcy i Austro-Węgry w walce z państwem rosyjskim, aby następnie w sprzyjającej sytuacji, wytworzonej przez spodziewany triumf Ententy i klęskę Państw Centralnych na Zachodzie, zmienić front, zwrócić się przeciwko dotychczasowym sprzymierzeńcom i wykorzystując ich osłabienie niepodległość. Taka wizja „marszałkowskiego scenariusza” przyszłej wojny jest kusząca zwłaszcza dla zauroczonych legendą J. Piłsudskiego, gdyż w jej świetle działania podejmowane przezeń w okresie światowego konfliktu układają się w spójną całość, jako logiczny wynik politycznego geniuszu Komendanta.
Rzecz jednak w tym, iż nawet po jej odrzuceniu „gry wojenne” przyszłego Marszałka nadal dowodzą jego kunsztu stratega, zarysowując kształty prowadzonej przezeń niezwykle skutecznej „romantycznej realpolitik”. Łączyła ona romantyczny w pełnym tego słowa znaczeniu maksymalizm w określaniu ostatecznego celu, jakim było wywalczenie niepodległej Polski, z równie skrajnym pragmatyzmem w wyborze środków, jakie miały służyć jego osiągnięciu. Opierała się na metodzie faktów dokonanych, taktyce małych kroków i licytacji wzwyż sprawy polskiej. Była to jedyna w swoim rodzaju polityczna improwizacja – oparta jednak nie na politycznym hazardzie, ale na rzetelnej analizie męża stanu.
Kolejnym założeniem, jak się zdaje niedocenionym przez G. Nowika, a – zdaniem piszącego te słowa – determinującym poczynania J. Piłsudskiego w latach Wielkiej Wojny, była doktryna „ekonomii krwi”, wyrażająca się w bezwzględnym przesłaniu zapobiegania zbędnym stratom ludzkim, ograniczania ofiar, unikania szafowania krwią rodaków. Wbrew potocznym opiniom w istocie J. Piłsudski daleki był od szafowania życiem swych żołnierzy i „wyznawców. Przemawiając do Kompanii Kadrowej, wyruszającej 6 sierpnia 1914 r. z Krakowa na front austriacko-rosyjski późniejszy Pierwszy Marszałek Wojska Polskiego nie rysował przed swymi podkomendnymi perspektyw chwalebnej śmierci za ojczyznę, lecz deklarował, iż widzi w nich „kadry, z których rozwinąć się ma przyszła armia polska”. To właśnie J. Piłsudski był najbardziej nieprzejednanym przeciwnikiem szerokiego werbunku do krwawiących na froncie Legionów, które sam traktował jako symbol, odsyłając młodych zapaleńców do rozbudowywanej we względnie bezpiecznych warunkach konspiracji Polskiej Organizacji Wojskowej. Wreszcie, gdy w 1917 r. postanowił przeciwstawić się Państwom Centralnym, przekonał legionistów, planujących marsz na okupowaną przez Niemców Warszawę, aby poprzestali na odmowie złożenia przysięgi na wierność sojuszowi z Berlinem i Wiedniem.
Podsumowując wypada stwierdzić, iż polska historiografia została wzbogacona o wartościową, skłaniająca do ożywczej debaty pozycję. Potwierdza ona słuszność zawartego w tytule niniejszego tekstu fragmentu Marszu I Brygady. Grzegorz Nowik okazał się historykiem, który nie tylko chciał, ale i potrafił zaproponować nową, interesującą interpretację politycznych poczynań i motywacji J. Piłsudskiego w epoce odradzania się polskiej państwowości w latach 1918-1922.
Prof. dr hab. Przemysław Waingertner
Informacja o publikacji
Aurtor: Grzegorz Nowik
Tytuł: Odrodzenie Rzeczypospolitej w myśli politycznej Józefa Piłsudskiego 1918-1922. Część I – Sprawy wewnętrzne
Wydawca: Muzeum Józefa Piłsudskiego, Ofucyna Wydawnicza Volumen
Rok wydania: 2017
Format: 180×240 mm
Okładka: twarda
Liczba stron: 506
ISBN: 978-83-63872-00-7