Szczerze przyznam, że po książkę „Legiony. Droga do legendy. Przed wyruszeniem w pole 1906-1914” sięgałem z dużą obawą. Przez kilka minut miałem w ręku jej drugą część w trakcie krakowskich Targów Książki, a rozmowa z autorem nastawiła mnie do przeglądanej części dość sceptycznie. Zadając autorowi kilka szczegółowych pytań natknąłem się na enigmatyczne tłumaczenie i niechęć do rozmowy. Zamiast merytorycznej dyskusji wolał podpisać kolejny egzemplarz nabytej książki. Rozumiem go doskonale. Wszak o sprzedaż, a nie o prawdę historyczną chodzi.

Marek A. Koprowski jest niczym pewien emerytowany pułkownik – absolwent Wojskowej Akademii Politycznej im. Feliksa Dierżyńskiego. Obaj wydają liczne książki i do twórczości obu są liczne zastrzeżenia. Przede wszystkim do warsztatu, jakim się posługują jako autorzy książek o historii. O ile rzeczony pułkownik jest historykiem i wymagania wobec niego mogą być wyższe, to tego samego nie można wymagać od dziennikarza, jakim jest Marek A. Koprowski (co nie zwalnia go od dokładania należytej staranności i obiektywizmu). Specjalizuje się on w tematyce kresowej, a szczególnie Wołynia w czasie II wojny światowej. Wśród wydanych przez niego książek dominują zbiory wspomnień. Odbija się to aż nadto widocznie także w recenzowanej pozycji, którą trudno uznać za źródło rzetelnej wiedzy.

Na temat Legionów Polskich i lat poprzedzających ich utworzenie ukazało się w ostatnich latach (szczególnie w 2014 r.) sporo książek, które w sposób zdecydowanie bardziej szczegółowy i kompleksowy ukazują drogę jaką przeszło środowisko niepodległościowe od 1906 do 1914 roku. Klasyczną pozycją jest m.in. praca Wacława Lipińskiego „Walka zbrojna o Niepodległość Polski 1905-1918”, a nie mniejsze walory posiada opracowanie „Legiony Polskie 1914-1918” W. Milewskiej, J. T. Nowaka i M. Zientary. Do tego można dołączyć książki S. Czerepa, J. M. Majchrowskiego, L. Moczulskiego czy A. Narbutt-Łuczyńskiego.

Z książki można się dowiedzieć, że autor jest potomkiem Edwarda Dzik-Kleszczyńskiego, jednego z pierwszych ułanów Władysława Beliny-Prażmowskiego. Jak widać daleko pada jabłko od jabłoni. Edward Kleszczyński, to zdecydowany zwolennik Józefa Piłsudskiego, poseł i senator w okresie międzywojennym, aktywny działacz Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Autor, powiązany m.in. z „Najwyższym Czasem” stara się „demitologizować” czyn niepodległościowy Komendanta, uznając m.in., że dla powstania Legionów Polskich przyczynił się znacznie bardziej „Sam Pan Pułkownik, co jedzie na front”. Zapominając przy okazji, że gdyby nie strzelcy zmobilizowani na rozkaz Józefa Piłsudskiego, to nie byłoby z kogo owych Legionów tworzyć.

Proporcje tekstu napisanego przez Marka A. Koprowskiego do całej objętości książki, to mniej więcej połowa. Drugą połowę stanowią cytaty ze wspomnień bądź wyboru źródeł. To właśnie dotychczasowe doświadczenia autora, w przeważającej mierze związane z wydawaniem wspomnień wzięły górę nad rzetelnością, której wymaga się od osób piszących książki historyczne, nawet jeśli mają one charakter popularnonaukowy. Trudno oprzeć się wrażeniu, że zdolny licealista potrafiłby napisać podobną książkę. Nie znajdziemy w niej niczego odkrywczego, a pominięte cytaty i informacje pozwoliłyby stworzyć pozycję zupełnie inaczej przedstawiającą opisywane wydarzenia.

Lista zauważonych błędów też pozwala ocenić rzetelność pracy. Autor używa stwierdzenia, że I Brygada Legionów działa już w sierpniu 1914 r., na stronie 154 czyni z Mariana Januszajtisa generała (o kilka lat za wcześnie), a dziewięć stron dalej pisząc o armii austriackiej używa określenia „carska”. Na stronach 165 i 188 mamy Michów zamiast Miechowa, a na stronie 182 ofensywę na Warszawę w sierpniu 1914 r. Opisując niechętną oddziałom Józefa Piłsudskiego postawę właściciela majątku Czaple Małe Eustachego R. zapomina dodać, że to właśnie on (Eustachy Romer) ofiarował Komendantowi Kasztankę! Osoby znające biografię Aleksandry Szczerbińskiej zdziwią się zapewne, gdy przeczytają na str. 225, że w sierpniu 1914 r. kierowała ona biurem głównym służby celnej. Co robiła późniejsza żona Marszałka można bez trudu sprawdzić zaglądając do jej „Wspomnień”. Takie samo zdziwienie ogarnie zapewne osoby śledzące karierę dowódcy Legionów Rajmnuda Baczyńskiego. Według Marka Koprowskiego zaczynał on karierę od stopnia generała-majora. Wydawałoby się, że w XX wieku od czasów, gdy kupowano sobie stopnie oficerskie i generalskie upłynęło już bardzo wiele czasu. Choć Opatów leży niezbyt daleko od Wisły (w linii prostej nieco ponad dwadzieścia kilometrów), to ciężko uznać, że żołnierze Józefa Piłsudskiego przedostawali się na drugi brzeg Wisły właśnie pod tym miastem, a nie pod Opatowcem. Liczne są także przypadki, gdy autor znaleźć samemu oryginalne stwierdzenia czy fakty posiłkuje się opracowaniami, w których je przywołano. Nie wiadomo czy za podpisy pod zdjęciami odpowiada autor, czy redakcja, ale datowanie zdjęcia sztabu 1. pp Legionów w Kielcach na 12 sierpnia 1914 r. jest ewidentną pomyłką.

Reasumując, należy stwierdzić, że lektura „Legionów. Drogi do legendy” odbywać się powinna na odpowiedzialność czytających. Nie jest to książka dobra, a czas poświęcony na jej napisanie, autor spożytkowałby lepiej, gdyby poprawił błędy w biogramie swojego przodka na Wikipedii. Kolejna część książki doczeka się także recenzji na naszych lamach.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 5/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 6/10

Forma wydawnicza – 7/10

Informacje o publikacji

Autor: Marek A. Koprowski

Tytuł: „Legiony. Droga do legendy. Przed wyruszeniem w pole 1906-1914”

Wydawca: Wydawnictwo Replika

Rok wydania: 2018

Format: 160 x 230 3mm

Okładka: miękka ze skrzydełkami

Liczba stron: 384

ISBN: 978-83-7674-711-8