Jako wielokrotny uczestnik Marszu Szlakiem Pierwszej Kompanii Kadrowej mogę stwierdzić, że wśród uczestników tego przedsięwzięcia postać Romana Szymańskiego jest praktycznie nieznana. Mimo, że ukoronowaniem kariery wojskowej tego żołnierza był stopień generalski, to fakt, że otrzymał go dopiero po drugiej wojnie światowej nie stawia go w szeregu tych, którzy są najbardziej znani spośród kadrowiaków. Dlatego dobrze się stało, że wieloletnia praca dr. Jerzego Kirszaka została ukończona, a co najważniejsze opublikowana. Staraniem Instytutu Pamięci Narodowej ukazała się niedawno książka „Generał Roman Szymański. Żołnierz Pierwszej Kompanii Kadrowej. Zdobywca Monte Cassino”.

Podzielona została na cztery rozdziały. W pierwszym opisane zostały lata jego młodości. Wywodził się z rodziny żydowskiej, dopiero jego ojciec Józef Szymon (wcześniej Mojżesz Tywelman) przyjął chrzest w kościele rzymskokatolickim. Musiało to być bardzo znaczące wydarzenie w życiu ojca generała, ponieważ Roman do końca swych dni był niezwykle religijnym, choć nie obnoszącym się z tym na zewnątrz, człowiekiem. W dzieciństwie uczęszczał do rosyjskiej szkoły w Sosnowcu, a później do gimnazjum w Będzinie. Tam zaangażował się najpierw w działalność Dąbrowskiego Kółka Wycieczkowego, a następnie tajnego skautingu. Uczestnicząc od początku w jego tworzeniu został zastępowym, a następnie plutonowym. Tu zdobył pierwsze doświadczenia w kierowaniu i dowodzeniu zespołem ludzi. Dla wielu skautów pobyt w tych strukturach był drogą do organizacji paramilitarnych. Roman Szymański od 1913 r. należał do Polskich Drużyn Strzeleckich. Po ukończeniu szkoły średniej przeniósł się do Warszawy, gdzie kontynuował naukę na Wyższych Kursach Handlowych im. Augusta Zielińskiego. Równocześnie był członkiem Komendy III Okręgu PDS, który obejmował swym zasięgiem zabór rosyjski. Na początku 1914 r. uczestniczył w kursie instruktorskim Drużyn zorganizowanym w Rabce. Kilka miesięcy później udał się na kolejny kurs w Nowym Sączu, w czasie którego pełnić miał funkcję instruktora. Jak wielu spośród czytelników wie, wybrani uczestnicy tego kursu stworzyli 3 sierpnia 1914 r. Pierwszą Kompanię Kadrową, a wśród jej członków znalazł się Roman Szymański. Nie dane mu było obalać słupów granicznych w Michałowicach, gdyż dzień wcześniej wszedł w skład pięcioosobowego patrolu pod dowództwem Mariana Januszajtisa i jeszcze przed Kadrówką znalazł się na terenie Królestwa Polskiego. Choroba jakiej nabawił się pod koniec listopada 1914 r. spowodowała, że nie uczestniczył w walkach w okolicach Limanowej i Łowczówka. Po okresie rekonwalescencji trafił do szkoły podoficerskiej Legionów Polskich, gdzie należał do kadry prowadzącej zajęcia. Kolejny jego przydział, to 6 pp Legionów, gdzie dowodził plutonem skautowym. W składzie tego pułku uczestniczył w walkach na Wołyniu. W trakcie kryzysu przysięgowego opowiedział się za złożeniem przysięgi i pozostał w polskim Korpusie Posiłkowym i Polskiej Sile Zbrojnej.

W odrodzonej Rzeczpospolitej nadal służył w mundurze. Najpierw jako oficer w Szkole Podchorążych, a od czerwca 1920 r. w rezerwowym 105 pp, gdzie dowodził batalionem. Za dowodzenie nim odznaczony został Virtuti Militari V klasy. Po zakończeniu działań wojennych powrócił do szkolnictwa wojskowego, najpierw w roli wykładowcy dla podchorążych, a następnie jako słuchacz Wyższej Szkoły Wojennej, którą ukończył w 1925 r. Przez kolejne sześć lat piastował stanowiska sztabowe, najpierw w Dowództwach Okręgu nr VI, a później nr X. Przed przejściem do linii służył jeszcze jako szef sztabu w 25 Dywizji Piechoty w Kaliszu. Dowodził batalionem 48 pułku Strzelców Kresowych, następnie został II oficerem sztabu w inspektoracie armii w Wilnie. W 1937 r. powrócił po latach przerwy do 6 pp Legionów, a od stycznia 1938 r. rozpoczął dowodzenie 39 pułkiem Strzelców Lwowskich, z którym wyruszył na wojnę.

Trzeci rozdział opisuje wojenne losy generała. Po zakończeniu działań wojennych w Polsce udaje mu się przedostać do Francji, a następnie Wielkiej Brytanii. Podpisanie układu Sikorski-Majski rozpoczyna tworzenia Wojska Polskiego w ZSRS. Bohater biografii odpowiada tam za sprawy organizacyjne i szkoleniowe, najpierw jako zastępca komendanta Ośrodka Organizacyjnego Armii, a od początku 1943 r. jako komendant Ośrodka Wyszkolenia Piechoty. Tu przydały się jego doświadczenia z okresu międzywojennego oraz wrodzone zdolności w tym zakresie. Po niespełna roku mianowany został dowódcą 2 Brygady Strzelców Karpackich, którą dowodził pod Monte Cassino. Należał do tych oficerów, którzy dość krytycznie oceniali dowodzenie przez gen. Andersa w trakcie bitwy, co mogło się wiązać z dość szybkim przeniesieniem go do Wyższej Szkoły Wojennej w Szkocji na stanowisko komendanta. Pozostał na nim do jesieni 1946 r.

Ostatni rozdział dotyczy powojennych losów generała. Należąc do osób, które nie akceptowały zmian, do jakich doszło w Polsce po układach mocarstw zachodnich z Józefem Stalinem podjął decyzję o pozostaniu w Wielkiej Brytanii. Angażował się mocno w działalność środowiska byłych żołnierzy Wojska Polskiego. Nie zważając na trudności, z jakimi wiązało się przejście ze służby wojskowej do życia cywilnego na obczyźnie starał się zapewnić życie na odpowiednim poziomie rodzinie, jak i nie rezygnować z działalności społecznej. Ten okres stanowi jednak (przynajmniej do 1955 r.) najmniej znaną część życia generała. Praca fizyczna, a później wysiłki zmierzające do stabilizacji przyniosły jednak efekty. Zamieszkał w Londynie, gdzie był świadkiem rozłamu jaki nastąpił między środowiskami wiernymi Prezydentowi RP Augustowi Zaleskiemu, a osobami, które opowiedziały się za gen. Andersem. Jako legalista stanął po stronie prezydenta, z czasem obejmując stanowisko Szefa Sztabu Głównego, zastępcy Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych i kanclerza Kapituły Orderu Virtuti Militari.

Wieloletnia praca dr. Jerzego Kirszaka zasługuje na uznanie i upowszechnianie. Przy pisaniu pracy wykorzystane zostały źródła zarówno w kraju, jak i zagraniczne (m.in. Biblioteka Polska i Instytut Sikorskiego w Londynie, Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce oraz w Londynie, Instytut Hoovera). Zachowała się część zapisków Romana Szymańskiego, a autor mógł czerpać także ze wspomnień syna generała. Między innymi dzięki zbiorom rodziny Szymańskich udało się opublikować niezwykle obszerną jak na polskie warunki wkładkę zdjęciową. Dokumentuje ona całe życie Romana oraz jego najbliższej rodziny. Na plus należy zapisać także stronę edytorską. Prawie bezbłędna korekta, dobra jakość zdjęć (zajmujących mniej więcej jedną trzecią objętości) plus twarda oprawa stanowią, że książkę czyta się nie tylko dobrze pod względem językowym, ale także chętnie po nią sięga ze względów estetycznych. Wypada życzyć sobie, aby inne postacie, do tej pory mało znane, bądź nawet zapomniane znalazły chętnych do opracowania ich biografii na poziomie zbliżonym do tego, jaki zaprezentował Jerzy Kirszak.

Wracając do Marszów Szlakiem Pierwszej Kompanii Kadrowej warto dodać, że recenzowana książka została wręczona jako nagroda jednemu z laureatów konkursu historycznego o Józefie Piłsudskim i Legionach Polskich odbywającego się w czasie Marszu. Między innymi do takiego środowiska powinny trafiać podobne pozycje.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść: 10/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 10/10

Forma wydawnicza: 10/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Generał Roman Szymański. Żołnierz Pierwszej Kompanii Kadrowej. Zdobywca Monte Cassino

Autor: Jerzy Kirszak

Wydawnictwo: Instytut Pamięci Narodowej

Rok wydania: 2019

Ilość stron: 536 + 264 wkł. zdj.

Format: 175 x 250 mm

Okładka: twarda

ISBN: 978-83-8098-599-5