Autor: Bartłomiej Osuch

„Lecz wyobraź sobie, co za męka – jedziemy krokiem całą drogę, przechodząc w dzień zaledwie 20 kilka wiorst, okrążeni wojskiem, gdyż strzegą nas daleko srożej niż kryminalistów; na każdego z nas wyznaczony oddzielny żandarm. […] Oprócz tego ciągłe sprzeczki z władzą, która umyślnie czepia się najmniejszej sposobności, by coraz silniej ścieśnić ten mały krąg swobody, który mamy do rozporządzenia. Dochodziło już dwa razy do tego, że oficerowie wzywali pomocy żołnierzy i wyobraź sobie – przed nami bezbronnymi kupa żołnierzy z bagnetem w ręku, czekając rozkazu, by rzucić się jak rozwścieklone zwierzęta i pobić kolbami czy bagnetem”.

– Józef Piłsudski

„13 maja¹ wyjechaliśmy z Moskwy w liczbie 60² – pisał Piłsudski w liście do Stefanii Masłowskiej³ – koleją żelazną w wagonie z zakratowanymi oknami”⁴. Podróż między Moskwą a Tomskiem przeplatała się odcinkami pokonywanymi drogą rzeczną i koleją. Te ostatnie, choć krótkie, naturalnie jak na skalę całego szlaku i rosyjskich przestrzeni dystanse, były prawdziwą ulgą dla skazanych. Więźniów politycznych nie transportowano w wagonach towarowych. Z reguły przeznaczone były dla nich specjalnie okratowane wagony pasażerskie trzeciej kategorii⁵. W każdym z nich mieściło się około 60 ludzi, siedzących na jednej ławce plecami do siebie. To wspólne siedzisko ciągnęło się przez całą długość wagonu. Naprzeciw więźniów, po obu stronach miejsca zajmowali strażnicy. Podróż tym środkiem transportu, była więc stosunkowo znośna. Jak pisał W. Burcew – „Na dworcu Niżegorodzkimposadzili nas wszystkich do aresztanckiego wagonu z kratami i ruszyliśmy do Niżnego Nowogrodu, w daleką drogę. Wśród nas był tylko jeden katorżanin – Daniłow […]. Ze względu na ogarniający nas nastrój zdawało się nam, nie bacząc na konwój i kraty, na brzęk kajdan Daniłowa i 200-300 kryminalnych, – że jedziemy na przechadzkę”⁶.

 

Zesłańcy na barce na Lenie. 1915 r.

 

Stosunkowo wygodna podróż szybko zamieniła się w prawdziwą mękę gdy z pociągu przyszło przesiąść się na transport wodny: „[…] dojechaliśmy do Niższego Nowogrodu⁷, tam przesadzili nas na aresztancką barkę. Mieszkanie nasze było tam ciasne, duszno było w drodze, okropne powietrze – zepsute ciągłym przebywaniem w jednym pokoju 60 osób, gdzie okna zupełnie małe – sprawiało, że podróż była bardzo nieprzyjemną”⁸. Słowa Piłsudskiego potwierdzają inne relacje z epoki, choć reguły w tym zakresie nie było. Więźniów drogą rzeczną transportowano zarówno na wynajmowanych od lokalnych przedsiębiorców statkach, a zdarzało się, że i na pasażerskich parowcach kursujących po Wołdze i Kamie. Grupa Piłsudskiego trafiła najgorzej, bo na barki więzienne. Opis jednej z nich przytacza E. Kaczyńska: „[…] na barce przewożącej zesłańców […] były okratowane 4 kajuty. Największa z nich była przeznaczona dla 200 osób, mniejsza – dla ponad 100 i jedna dla 100 zesłańców. Jedna mała kajuta oddana była zesłańcom politycznym. Było bardzo duszno- powietrze było doprowadzane rurami – i ludzie zaczynali chorować”⁹.

Monotonna podróż upływała na niekończących się rozmowach. Głównym tematem był oczywiście ruch rewolucyjny, którego przedstawiciele, we wszelkich odmianach i odłamach zasilali grupę zesłańców. Gorące spory – jakie wówczas toczono – stawały się prawdziwym „uniwersytetem” przyszłej walki. Wymieniano doświadczenia, opowiadano o różnych rewolucyjnych prądach i koncepcjach. Pod ich wpływem, w tym i rozmów z Piłsudskim, od którego uzyskiwał wiadomości o polskiej specyfice, Burcew po latach napisze książkę Za 100 liet.

Podróż drogą wodną po Wołdze i Kamie trwała pięć dni, kończąc się w Permie 30 maja. Tam grupę Piłsudskiego ponownie załadowano do wagonów. Podróż niedawno wybudowanym odcinkiem linii kolejowej do Tiumenia w Guberni Tobolskiej trwała 2 dni, podczas których zesłańcy przekroczyli Ural, stając na progu Syberii.Więzienie w Tiumeniu stało się miejscem tymczasowego postoju transportu: „Tu 3 dni przesiedzieliśmy w tiurmie, gdzie po raz pierwszy ,mieliśmy przyjemność poznajomić się z armią pluskiew, którym odtąd sądzono być naszymi towarzyszami”¹⁰ – wspominał Piłsudski.Próba położenia się na pryczach, niechybnie kończyła się inwazją insektów. Więźniowie, próbowali temu zaradzić tłocząc się w centrum celi, tam jedząc i śpiąc. Co wytrwalsi, wśród nich i Piłsudski, czuwali nad pozostałymi, szmatami odganiając od leżących towarzyszy nieustannie pełznące ku nim robactwo¹¹. Rotacje w celach wymuszała także ciasnota. Więzienie tiumeńskie było notorycznie przepełnione. Średnio przebywało w nim od półtora do dwóch tysięcy zesłańców i więźniów, przy limicie wynoszącym ledwie 800 miejsc.

 

 

Józef Piłsudski w etapowym baraku. Rysunek Z. Czermańskiego z książki M. Lepeckiego „Józef Piłsudski na Syberii”, Warszawa 1936.

 

5 czerwca zesłańców ponownie załadowano na rzeczne barki. Warunki panujące na tym, kolejnym już środku transportu były jeszcze gorsze¹². Płynąc po Wołdze i Kamie zesłańcy byli w ciągu dnia osadzani w okratowanym pomieszczeniu znajdującym się na pokładzie barki, mieli więc przynajmniej dopływ świeżego powietrza i mogli obserwować rzekę. W Tiumeniu więźniów stłoczono na najniższym pokładzie. Podróż rzekami Toboł, Irtysz i Ob trwała 8 dni kończąc się w Tomsku. W mieście od grupy odłączono skazanych na zesłanie do Zachodniej Syberii, w tym i Hamoleckiego. Odtąd grupa towarzyszy Piłsudskiego liczyła 33 więźniów politycznych i około dwustu kryminalnych¹³. Hamoleckiego Piłsudski już nigdy nie spotkał. Po odbyciu kary zesłania, w 1893 r. Konstanty powrócił do kraju, by wkrótce udać się na emigrację do Stanów Zjednoczonych. Tam, jak donosiły akta policyjny, został anarchistą i był poszukiwany przez władze. Dalszy jego los jest nieznany¹⁴.

Po dwutygodniowym pobycie w tomskim więzieniu, skazani mieli ruszyć w drogę do Irkucka. Piłsudski wkraczał więc na stary, pieszy szlak polskich patriotów, którzy od czasów konfederacji barskiej przemierzali go tysiącami. Dalsza, licząca ponad 2 tysiące kilometrów droga, podzielona była na odcinki, z których pierwszy, kończący się w Krasnojarsku liczył około 600 kilometrów. Jak wspominał cytowany już współtowarzysz Piłsudskiego – W. Burcew, „droga (…) chwilami bardzo ciężka. Te dwa tysiące wiorst szliśmy cały czas pieszo. Jeden dzień spędziliśmy na etapie, następne dwa dni szliśmy bez dziennego wypoczynku, potem znowu dzień wypoczynku i tak dalej przez kilka miesięcy – cały czas drogi do Irkucka”¹⁵.

Podróż rozkładano na etapy, których nazwę Piłsudski wywodzi od określenia baraku-schroniska, w którym zesłańcy zatrzymywali się na odpoczynek¹⁶. Etapem nazywano zespół zabudowań, bądź pojedynczy prymitywny budynek sypialny dla skazańców i ich eskorty. Z reguły były to pomieszczenia ciasne, zarobaczone, bez podstawowych wygód, z których najdotkliwsza była niemożność załatwienia najprostszych potrzeb, także tych fizjologicznych.

Panowały w nich fatalne warunki sanitarne, dodatkowo zwiększając ryzyko rozprzestrzeniania się śmiertelnych chorób. Przytoczmy relację Stefana Juszczyńskiego, który tego samego roku i tą samą co Piłsudski drogą wędrował na zesłanie: „Na etapach panował tyfus plamisty, z rana wychodząc z etapu, trzeba było przechodzić przez liczne trupy, które leżały na podłodze i w korytarzu. Trzeba dziwić się, że stosunkowo umierało niedużo, choć wszy na etapach było moc”¹⁷. „Nas pakowano wszystkich razem, jak mężczyzn tak i kobiety, do ciasnej kamery, gdzie wzięci pod klucz, ściśnięci jak śledzie w beczce, musieliśmy załatwiać na miejscu wszelkie potrzeby swoje. Trudno dziś przedstawić młodszym czytelnikom ówczesne więzienne etapy rosyjskie. Wyobraźcie sobie ściek nieczystości wszelakich, gniazdo robactwa , budę o niskim pułapie nieprzewietrzaną nigdy, ziejącą odorem potów i ekstrementów ludzkich, o ścianach przesiąkłych trującymi wyziewami”¹⁸ – wspominał inny zesłaniec A. Świętorzecki.

Na etapie, Jacek Malczewski, 1900, olej na płótnie 37 × 66 cm.

 

Na etap, jako pierwsi (idący na czele kolumny¹⁹) przybywali więźniowie kryminalni i to oni z reguły całą grupą zajmowali największe pomieszczenia. Więźniowie polityczni, wlekący się w ogonie, musieli tłoczyć się w mniejszych etapowych izbach. Jednakże wspólna „parasza”²⁰ znajdowała się zwykle w największej celi, więc załatwianie podstawowych potrzeb fizjologicznych, w obecności setek kryminalistów musiało być szczególnie upokarzające, zwłaszcza dla kobiet²¹.

Odległości pomiędzy poszczególnymi etapami wynosiły około 120-300 wiorst czyli od 130 do 330 kilometrów²². W teorii odległości między etapami miały wynosić tyle, by transport pokonywał odległości miedzy nimi w czasie pięciu dni (cztery dni marszu, jeden odpoczynku). Dodatkowe „etapy polowe”, w których zesłańcy mogli przenocować po całodziennym marszu zbudowane były mniej więcej co 25 wiorst i taki też był dzienny limit do przejścia. Po dwóch dniach, więźniom przysługiwał całodzienny odpoczynek na tzw. „półetapie”, na którym skazańcom przysługiwał ciepły posiłek, zwykle zupa z kaszą z dodatkiem łoju. Kto dysponował pieniędzmi mógł zakupić lepszą żywność, lub skorzystać z posiłków przygotowywanych przez żony strażników. Na etapie dokonywano także przeglądu ekwipunku i sprawdzano stan kajdan.

Piłsudskiemu, jako szlachcicowi i jeszcze dziesięciu innym Polakom z jego grupy przysługiwał „przywilej” podróży na furmance (po czterech na jedną). Zesłańcy, jeszcze w Tomsku zdołali jednak wymusić na eskorcie, przydział dodatkowych wozów dla wszystkich więźniów: „Władza lękając się skandalu, ustąpiła i wszyscy jechaliśmy”²³ – pisał Piłsudski do Masłowskiej. Dodać należy, że tego typu ustępstwa, wynikały często ze zwykłego wyrachowania eskorty, bądź przekupstwa. A gdy tylko nie stały w nadmiernej sprzeczności z regulaminem, ulegała mu bardzo chętnie, zwłaszcza, że jak w przypadku przydzielenia podwodów, sama na tym korzystała. Na każdym z wozów musiał wszak jechać przynajmniej jeden strażnik. Z reguły im dalej, w głąb syberyjskiego szlaku i wraz ze zwiększającymi się trudami marszu, tym dyscyplina była luźniejsza. Nie dotyczyło to jednak grupy, z którą szedł Piłsudski. Ta uzyskała status niepokornej, stąd też straż nie była skłonna do nadmiernych ustępstw. Był to więc jeden z rzadkich przypadków pójścia na rękę skazanym. Później, eskorta nie była już tak spolegliwa, systematycznie zaostrzając rygor podróży: „Lecz wyobraź sobie, co za męka – jedziemy krokiem całą drogę, przechodząc w dzień zaledwie 20 kilka wiorst, okrążeni wojskiem, gdyż strzegą nas daleko srożej niż kryminalistów; na każdego z nas wyznaczony oddzielny żandarm. […] Oprócz tego ciągłe sprzeczki z władzą, która umyślnie czepia się najmniejszej sposobności, by coraz silniej ścieśnić ten mały krąg swobody, który mamy do rozporządzenia. Dochodziło już dwa razy do tego, że oficerowie wzywali pomocy żołnierzy i wyobraź sobie – przed nami bezbronnymi kupa żołnierzy z bagnetem w ręku, czekając rozkazu, by rzucić się jak rozwścieklone zwierzęta i pobić kolbami czy bagnetem”²⁴.

Grupa Piłsudskiego z Tomska wyszła w końcu czerwca, do Krasnojarska dotarła w drugiej połowie lipca. Na Syberii jest to okres upalnego lata²⁵ i czas wylęgania wyjątkowo uciążliwych dla ludzi meszek, które w połączeniu z szykanami straży i przymusowym towarzystwem dołączonych do transportu pospolitych kryminalistów dodatkowo uprzykrzały marsz do miejsca zesłania. O warunkach podróży na tym odcinku zesłańczego szlaku Piłsudski wspominał: „Na etapie masa pcheł i pluskiew, przez okno słyszymy ciągłe połajania kryminalistów, których wcale nie krępuje nasza obecność. […] W drodze masa muszek małych całym rojem obsiada każdego , tak że zmuszeni jesteśmy włożyć na głowę siatki z włosia końskiego, żeby broniły twarz od ukąszenia tych muszek, bo po ukąszeniu puchnie dane miejsce” […] „Gorąco teraz tutaj okropnie, 20 kilka do 30 stopni w dzień”²⁶.

W Krasnojarsku od konwoju odłączani zostali kolejni więźniowie. W guberni jenisejskiej pozostało sześciu z nich, reszta z Piłsudskim uda się w dalszą drogę: „Przed nami jeszcze do Irkucka dwa miesiące, takoż etapami, 1020 wiorst. Stąd wychodzimy w środę 22 lipca²⁷; przyjdziemy więc do Irkucka 22 września²⁸”²⁹.

Stosunek strażników do eskortowanych zaostrzył się po spotkaniu za Krasnojarskiem z generał-gubernatorem Wschodniej Syberii hrabią Aleksiejem P. Ignatiewem³⁰, który wiózł z Petersburga nowe rozkazy nakazujące surowsze traktowanie więźniów politycznych. „-Nic dla was zrobić nie mogę! Nie takie to już czasy. Wreszcie tam przyszli do rozumu. Czas już!… Musimy pokazać. Zobaczycie”³¹ – przytacza Burcew zdawkową, pełną pogróżek odpowiedź Ignatiewa. A jeszcze niedawno ten carski gubernator mijając tą samą grupę, tyle że jadąc w stronę przeciwną, do stolicy, miał mówić o zesłańcach „To są najgodniejsi ludzie, to najlepsze dla nas towarzystwo. Nie można ich nie poważać!”³².

Obostrzenia miały związek z niedawnym zamachem na cara Aleksandra III. Ta nowa sytuacja powodowała więc jeszcze większe napięcia zarówno między więźniami i eskortą. Nieufność tej ostatniej podgrzało też rozporządzenie „nakazujące w obejściu z nami być „grzecznym ale srogim”, a w razie jakiegokolwiek oporu zakuwać nas wszystkich w łańcuchy ręczne i nożne. Ten dziwny okólnik stawiał prawie każdego oficera, napotkanego w drodze, na stopie wojennej względem nas”³³. Piłsudski powody rozesłania depeszy tłumaczył incydentem z rzekomym wyłamaniem dachu baraku na jednym z etapów, w guberni jenisejskiej³⁴. Jeden z oficerów po awanturze z zesłanymi miał to wydarzenie zaraportować jako próbę ucieczki.

W odpowiedzi na, jedyną w tych warunkach formę protestu, czyli odmowę marszu, władze reagowały jedynie pogróżkami, straszono nakazem „zakuwania w kajdany” niepokornych, odczytywano stosowne artykuły ze „Zbioru kar kryminalnych”, z braniem „na cel” karabinów i groźbą rozstrzelania włącznie. Zwykle kończyło się ustąpieniem, straży. Wtedy jeszcze, konwojenci sami obawiali się odpowiedzialności karnej, tym bardziej, że żądania zesłańców, jak wspomina Burcew zawsze były uzasadnione³⁵. Niebagatelną rolę odgrywała też pozycja społeczna więźniów. Szlachcic, nawet skazany, był dla straży tego okresu nadal wyżej postawionym, któremu należały się względy. A więźniowie pochodzenia szlacheckiego czy duchowni, należeli do grupy uprzywilejowanej, której także „z urzędu” przysługiwały przywileje³⁶. Ci mieli więc też większy posłuch wśród rekrutujących się zwykle z nizin społecznych carskich żołdaków. Interesujący przykład jednego z etapowych incydentów podaje cytowany już Burcew. Rosjanin opisuje sprzeciw więźniów politycznych, którzy wstawili się za swoim towarzyszem mającym zatarg z dowódcą eskorty: „Zażądaliśmy wezwania urzędnika i spisania protokołu o obrazę politycznego zesłańca przez oficera. Odmówiono nam tego. Oznajmiliśmy wtedy, że nie ruszymy się z etapu, dopóki nie będą spełnione nasze żądania. Na to oficer odpowiedział rozkazem zakucia w kajdanki wszystkich nieuprzywilejowanych więźniów politycznych. Zjawił się sierżant z kajdankami, chodził od jednego do drugiego – prosił aby włożyć kajdanki. Oznajmiliśmy, że dopóki żyjemy, nie pozwolimy nikogo zakuć. Zadeptawszy się na próżno w ciągu pół godziny, sierżant poszedł i nie pokazywał się do samego wieczora. […]

W tym z podwórza rozlega się krzyk sierżanta: „Polityczni do apelu”. Nikt z nas nie wyszedł. Okrzyk ten sierżant powtórzył jeszcze kilka razy, poczem rozległa się komenda: „Wyciągać wszystkich na dwór”.

Zrozumieliśmy, że rozpoczęła się „historia” i wybiegliśmy z celi. Na podwórzu znajdowało się około 50 żołnierzy z bronią – oficerem na czele. […]

Rozpoczęły się pertraktacje między nami i oficerem. Wkrótce obie strony przeszły na ordynarne „ty”, posypały się takie słowa jak „dureń”, „podlec”, „łajdak”… Oficer rozkazał żołnierzom na naszych oczach załadować broń, przyniesiono kajdany i kajdanki. Dał się słyszeć rozkaz: „Wziąć”, „zakuć”. Żołnierze przestępowali z nogi na nogę, ale zdecydowanych środków użyć nie chcieli. Nie bacząc na ogólne silne wzburzenie, nie mogliśmy jeszcze wtedy nie zwrócić uwagi na komiczną figurę sierżanta z workiem kajdanków, kiedy podchodził on do każdego z nas i prosił: „Panie, proszę niech Pan włoży… Co to Panu szkodzi!…”.

Oficer z każdą minutą wpadał w coraz większą wściekłość. „To bunt”, – krzyczał, „ja każę żołnierzom natychmiast strzelać do was, jeśli bezwzględnie nie usłuchacie moich rozkazów. Ja jestem odpowiedzialny za to, żeby nikt z was nie uciekł. Ja muszę was dostawić według liczby. A czy będziecie kalekami, czy dostawię tylko wasze trupy, – to dla mnie wszystko jedno, za to odpowiadać nie będę”.

– Ej, ty, w kajdankach, jak się nazywasz, chodź tutaj, – krzyczał oficer, wskazując na zesłańca Daniłowa.

– Ach, ty, dureń, dureń, – odpowiedział Daniłow.

– Co takiego,- krzyknął oficer podbiegając do Daniłowa. – Powtórz, coś powiedział – przy tych słowach skierował rewolwer do skroni Daniłowa.

– Powiedziałem, że dureń! – odpowiedział Daniłow, spokojnie patrząc prosto w lufę rewolweru.

– Powtórz jeszcze raz, coś powiedział, a rozwalę ci łeb!

– Powiedziałem, że dureń i podlec!

Nie mogliśmy wszyscy oderwać oczu od rewolweru. Wystarczyło, aby rozwścieczony oficer spuścił kurek i Daniłow zostałby zabity na miejscu”³⁷.

Napiętą sytuację rozładowało omdlenie jednej z kobiet, którą zesłańcy odnieśli do baraku. Po ich powrocie, oficera i żołnierzy już nie było. Dowódca ochłonąwszy, zapewne w obawie konsekwencji wolał „zapomnieć” o sprawie. Mało tego, postawa nieugiętego Daniłowa musiała na nadgorliwym oficerze zrobić wrażenie, bo gdy kolumna w końcu ruszyła i ujrzał w niej buńczucznego zesłańca, zdjął czapkę i przywitał się: „Dzień doby, panie Daniłow”. „Podczas tej „historii”, jak i wszystkich innych, wśród nas był również Piłsudski. Nie wyróżniał się niczym z naszego środowiska i zawsze działał z nami solidarnie”³⁸, – kończy opis tego epizodu Burcew.

Podobnych zatargów ze strażą, było na szlaku znacznie więcej. Z reguły prowokowane przez samych oficerów eskorty i komendantów etapów, którzy umyślnie, a to odbierali uprzywilejowanym podwody, licząc na wręczenie łapówki, a to nie wypuszczali zesłańców do mijanych wiosek na zakupy, tym samym zmuszając do zaopatrywania się w ich sklepikach. Część sporów wygasała po przychyleniu się do postulatu protestujących, lecz „gdy się miało do czynienia z oficerem, który za nić przewodnią w stosunku z nami obrał sobie nie pierwszą, lecz drugą połowę nakazu wyższej władzy i postanowił być nie tyle „grzecznym” co „srogim””³⁹, kończyło się awanturą i spisaniem urzędowego protokołu z zajścia. Cały plik takich raportów rozsyłanych telegrafem i meldunkami na etapach, ciągnął się za grupą, do której szybko przylgnęło określenie „buntujaszczaja partija”⁴⁰. „Przed Niżnie-Udińskiem – jak potwierdza słowa Piłsudskiego Burcew – mieliśmy zatarg kolejno z pięcioma oficerami – czasem bardzo poważne, – a ponieważ w ręku każdego oficera partia znajdowała się po trzy dni, – to wszystkie te 15 dni byliśmy w ciągłym napięciu”⁴¹. W ciągu podróży z Moskwy do Irkucka Rosjanin doliczył się około dziesięciu poważnych starć z konwojentami i etapową strażą więzienną. Grupa Piłsudskiego miała mimo wszystko dużo szczęścia. O tym, czym naprawdę mogły skończyć się ostrzejsze protesty, niech świadczy fakt, iż 22 marca 1889 r. w Jakucku, na skutek zatargu z władzami, pięciu zesłańców politycznych zostało zabitych na miejscu, trzech dalszych powieszono, pozostali poszli do więzień i na katorgę⁴².

 

Na etapie. Rysunek Z. Czermańskiego z książki M. Lepeckiego „Józef Piłsudski na Syberii”, Warszawa 1936.

 

Do dotychczasowych, dołączyły więc nowe uciążliwości. Piłsudskiego i jego towarzyszy pozbawiono bryczki nakazując marsz za grupą pospolitych przestępców. „Musieliśmy oddychać kurzem wzbijanym przez setki nóg kryminalnych więźniów, być świadkami (a wśród nas były i kobiety) szpetnych scen itd.”⁴³. „Mężczyźni prawie wszyscy zakuci byli w nożne, a czasem i w ręczne kajdany. Kajdany te sprawiały straszliwy, ogłuszający brzęk. Słychać go było daleko. Z trudnością przychodziło przyzwyczaić się do niego”⁴⁴. Więźniowie kryminalni, zwykle dołączani w liczbie 200-300 do każdego konwoju, większość drogi pokonywali zakuci w ośmiokilogramowe łańcuchy, skuwające zarówno ręce jak i nogi. Okresowo, dźwięki przez nie wydawane, kryminaliści specjalnie potęgowali przechodząc przez wsie i miasteczka. Potrafili wówczas w szczególny sposób poruszać kajdanami, tak by łoskotem zwabić gapiów, od których spodziewali się uzyskać jałmużnę. Do rzadkich przypadków zaliczały się zezwolenia czasowego zdjęcia łańcuchów, a uzależnione były od swoistej umowy z konwojentami, spolegliwego zachowywana się więźniów, a najczęściej od wysokości wręczonej łapówki czy nastroju dowódcy konwoju.

Wobec najdrobniejszych uchybień, eskorta wyciągała konsekwencje wobec całej grupy. Na tym polu dochodziło więc do stałych niesnasek między niepokornymi więźniami politycznymi, a kryminalnymi, którzy mimowolnie stawali się sojusznikami swoich nadzorców. Z reguły nie odbiegali także od nich poziomem⁴⁵. Jak wspominał A. Świętorzecki żołdacy z syberyjskich etapów, z którymi zesłańcy mieli do czynienia rekrutowali się: „z najniższych moralnie elementów, z szumowin wojskowych, ludzi głupich, złych a chciwych”⁴⁶. Niewiele się w tej kwestii zmieniało przez dziesięciolecia.

Podsumujmy dystans i czas w jakim Piłsudski przebył przestrzenie Rosji by dotrzeć na miejsce odbywania kary. Z Moskwy wyruszono koleją 25 maja 1887 r. Pierwszym miastem etapowym był Niżny Nowogród, do którego transport dotarł po przebyciu około 500 kilometrów. Tam, aresztantów załadowano na rzeczną barkę. Dystans do Permu, pokonano płynąc po Wołdze i Kamie, przebywając około 1000 km w ciągu pięciu dni, osiągając cel 30 maja. Podróż do Tiumenia, niedawno wybudowanym odcinkiem linii kolejowej trwała 2 dni, podczas których pokonano kolejne 1000 km. Z Tiumenia wyruszono po trzech dniach, t.j. 5 czerwca ponownie drogą rzeczną. Barkami grupa Piłsudskiego przepłynęła 1660 km. Po ośmiu dniach żeglugi po Irtyszu i Obie, transport dotarł do Tomska, gdzie w oczekiwaniu na dalszy etap spędzono dwa tygodnie. Droga do Irkucka odbyła się już na piechotę. Zesłańcy pokonali wówczas 1700 km, do celu docierając 4 października 1887 r. Dwa i pół miesiąca w Irkucku i jeszcze dziesięć dni i 1000 kilometrów na dotarcie do Kireńska. W sumie, samo przebycie dystansu z moskiewskich Butyrek, do miejsca zesłania, zajęło Piłsudskiemu pół roku, podczas którego pokonał bez mała 7000 kilometrów.

Wielomiesięczna podróż, w kurzu, upale, w towarzystwie natarczywych syberyjskich meszek, zatargach ze strażą i przy ogłuszającym akompaniamencie brzęku kajdan na przemian z przekleństwami kryminalistów, musiała wycisnąć głębokie piętno na psychice młodego człowieka. Niezmierzone przestrzenie dzikiej, acz fascynującej syberyjskiej przyrody⁴⁷ tylko na chwilę odciągały myśli od przykrych doświadczeń. Częściej jednak monotonia krajobrazu powodowała przygnębiające wrażenie⁴⁸. Nie pomagał też fakt, że jako jedyny w transporcie był Polakiem, co dodatkowo wywoływało potrzebę izolacji: „coraz więcej i silniej rozwija się we mnie i tak już rozwinięta skrytość charakteru”⁴⁹. W drugim liście do Stefanii Masłowskiej, Piłsudski pisał: „Straszna monotonia, brak działalności i dawniejszego życia, brak szerszych zainteresowań i spraw obecnie, pomimo woli rodzą w człowieku apatię umysłową i chorobliwą drażliwość. Z tego powodu mamy masę zatargów pomiędzy sobą i władzą. Rozmowy teraz przeważnie przechodzą w żarty to z siebie, to z innych. Co do mnie to czuję się z jednych powodów lepiej, to z drugich gorzej, niż inni. Lepiej, gdyż nie przesiedziałem w więzieniu, co inni – 2 tylko miesiące, gdy tutaj niektórzy z nas przesiedzieli po 3 prawie lata, a wszyscy prawie więcej jak rok jeden. Gorzej – gdyż wszyscy prawie mają towarzyszy, znajomych jeszcze z czasów swobody, złączonych z sobą wspólną pracą, gdy ja jestem sam jeden, bez przyjaciół i towarzyszy – jeden nawet mówię po polsku. A że nie mogę się nastroić na ton ciągłych żartów, rozmawiam więc mało, [tylko] z niektórymi towarzyszami, a więcej wchodzę w sferę własnych myśli i marzeń,[…]”⁵⁰. „A na około mnie zamiast drzew w tajdze, szumi kochana Wilejka – dobre były czasy!”⁵¹ – kończył etapową korespondencję.

Bartłomiej Osuch

 

PRZYPISY