Komenda Główna dołącza do oddziału pod Słowikiem. Upał.,
Decyzja: w Kielcach zatrzymać się na stacji.
Jadę naprzód rozpatrzeć się w sytuacji. Patrol konny. Komisarze: Boerner i Litwinowicz.
W mieście – patrol konny przesz stary rynek, komisarze w stronę pałacu biskupiego (siedziba generała gubernatora), ja galopem na stacje. W przelocie rzucam okiem w stronę domu rodziców i pędzę dalej. O nieprzyjacielu nic pewnego – były jakieś patrole, są podobno na szosie radomskiej.
Wracam naprzeciw oddziału.
„Kadzielnia” To tu właśnie, przypomina mi się, wieczór jesienią w r. 1905, meeting, demonstracja idąca ku miastu, „asystencyjny” szwadron rosyjskich dragonów, ostrzeżenie dowódcy, trąbka, tłum się nie cofa – chwila napięcia – cisza… za chwilę komenda – w zmroku wieczornym ginie oddział – żołnierze odmówili strzelania.
A teraz – wdali, w tumanie kuzu wysuwa się w słońcu kolumna polskiego oddziału. Chwila odpoczynku, uporządkowanie.
Z Komendantem Głównym na czele sztab, za nim kadrowa i reszta oddziału. Wkraczamy do miasta. „Hej strzelcy wraz”. Tłum, trochę kwiatów, trochę okrzyków.
Stajemy na dworcu. Napływają wiadomości, że nieprzyjaciel jest w pobliżu – patrole rosyjskie na szosie radomskiej i koło Domaszewicz. Podchodza do miasta. Słychac rzadkie strzały. Otaczamy rejon dworca wartami.
Nikogo nie wpuszcza się z zewnątrz, ani z wewnątrz. Przepustki tylko za zgoda Komendy Głównej. Pogotowie – służba ubezpieczeń, reszta się myje, zaczyna prać bieliznę.
Szef wybiera się na chwilę do Austryjaków (w Czarnowie ich podjazd).
Dostaję polecenie działania jako „komendat placu” – odprawiam patrole, wysuwam placówki.
Wydaję zarządzenia, by okolicę dworca przygotować od obrony (ostrzał).
Z miasta – pogłoski alarmujące; dworzec rzekomo podminowany, przynosi tę wiadomość na najbliższy posterunek jakaś zaaferowana pani. Podchodzę i widzę ….. matkę moją.
Uspokajam – mamy ze sobą specjalistów, nie obawiamy się takich niespodzianek.
Komendant Główny wezwany do dowództwa austryjackiej dywizji kawalerji w Jędrzejowie – odjeżdża po 4-ej, zastępuje go Szef.
Wkrótce potem zostajemy zaskoczeni napadem rosyjskiego samochodu.
Stałem na schodkach podjazdu dworca, od strony miasta, przede mną kompanja Zosika, której wydawałem zarządzenia (wywiad, ubezpieczenie, pogotowie)..
Jak poprzednio – co pewien czas strzały w stronie przedmieść i miasta. Wtem z drugiej strony małego skwerka, o kilkadziesiąt metrów, widzę zatrzymujący się samochód. Nadjechał od strony miasta, gdzie są nasze posterunki i patrole. Za chwilę – ogień karabina maszynowego.
Czuje sypiący się tynk na głowę. Komenda „Wtył zwrot””Ogień paczkami” – kompanja robi to bez nerwów – częśc z kolana – grzmią Werndle – dymek dookoła. Widzę nieco w głębi dorożkę. Woźnica wali się z kozła, ranny w dorożce tej został strzelec nasz, on. Oko. Karabin maszynowy przestaje bić. Samochód zakęca, zygzakuje i znika. Pierwszy chrzest ogniowy, prawie „a bount portat” strzelali z karabina maszynowego w skupioną masę kompanji, na szczęście górując o 2-3 metry. Kompanja zachowała się z całym spokojem pod ogniem karabina maszynowego. Większy alarm był wewnątrz gmachu, wśród tych, którzy odpoczywali.
W czasie tej strzelaniny został zabity austryjacki oficer łącznikowy, który przywiózł 7 dywizji kawalerji wezwanie dla Komendanta do Jędrzejowa (por. rez. Hoenisch z 2 pułku ułanów).
Samochód rosyjski ostrzelano również w mieście. Oficerowie rosyjscy, którzy nim jechali, zostali ranni czy zabici – szofer jednak wywiózł ich z Kielc.
Strzelanina z kierunku miasta i Szydłowka oraz gdzieś od Niewachlowa.
Idzie atak spieszonej kawalerji ku miastu i na dworzec.
Meldunki o pojawieniu się patroli rosyjskich od strony Niewachlowa. Wiadomości, że większe siły rosyjskiej 14 dywizji kawalerji i pograniczników. Austryjacy też podają wiadomość, że większe siły kawalerji rosyjskiej są w lasach na północ od Dąbrowy i sami z Czarnowa odchodzą.
W kierunku Niewachlowa wysyła się kilka silnych patroli (Herwin spędził rosyjski patrol na północ od Czarnowa); resztę oddziału Szef decyduje przed wieczorem odprowadzić ku Karczówce, zostawiając pluton na dwórcu, dokąd mogą ściągnąć porozrzucane patrole i posterunki (z początku Bukacki potem Herwin). Zatrzymujemy się na fw. Czarnów – na stokach Karczówki z rozległym widokiem w stronę nieprzyjaciela.
Wobec wiadomości o pociągu pancernym polecono wysadzić tor na północ od dworca. W nocy dwa wybuchy wskazują, że rozkaz wykonano.
Tadeusz Kasprzycki „Kartki z dziennika oficera Pierwszej Brygady”
12 sierpnia rano od południowo-wschodniej strony, jakby z okolicy cmentarza, doszedł nas odgłos strzałów karabinowych, zaświstały kule nad naszym domem i ucichło. Pierwszy to raz usłyszałem świst kul. W południe przybiega do mnie Włodek Walter z wiadomością, że szosą od strony Chęcin idą Strzelcy. Biegniemy, co tchu. Słychać już trąbkę wojskową grającą marsza. Idą! Tak, to Strzelcy. Są już na Krakowskiej rogatce. Idzie szaroniebieska kolumna wymarzonych, oczekiwanych Strzelców. Idą zakurzeni białym kurzem szosy, pochyleni pod ciężarem plecaków i karabinów, z spoconymi twarzami, zwróconymi ku chodnikowi. A chodnik wypełnia już publiczność, wita wkraczających okrzykami, maszerując z nimi. Coś mnie chwyciło za gardło, że ani słowa wydobyć nie mogę, śliny przełknąć. Ująłem Władka za rękę i wpatrzeni w Strzelców idziemy.
Plac Panny Marii wypełnia tłum publiczności i wita Strzelców. Kompanie przechodzą dalej w stronę dworca kolejowego. Sztab stanął w gmachu gubernialnym. Przed gmachem grupa kawalerzystów. Jeden z nich na koniu stoi pod samą dzwonnicą z karabinkiem opartym na kolanie, w szaroniebieskim mundurze, w maciejówce z orzełkiem – piękny junak, model żołnierza polskiego – Wieniawa. Zjawia się obok nas Włodek Gierowski i w trójkę podziwiamy kawalerzystę. Teraz podchodzi do niego Hempel i rozmawiają. O Hemplu mówi mi Włodek, że jest oficerem strzeleckim. Idziemy przyjrzeć się z bliska sztabowi i kawalerii. Przed gmachem gubernialnym stoi z dziesięć koni zdrożonych, osiodłanych niejednolicie i niewojskowo, a przy nich kilku strzelców, z których jeden smaruje pioktanianą pokaleczone końskie nogi.
To na razie cała kawaleria. W podsieniu gmachu stoi na warcie skaut z karabinem i spaceruje tam i z powrotem oficer strzelecki, którego szarżę oficerską oznacza czerwony sznurek przy mundurze. To komendant oddziału kawaleryjskiego – Belina.
Zapomniawszy o obiedzie, którego pora dawno już minęła, chodzimy od jednej grupy strzelców do drugiej – słuchamy, wypytujemy. W rezultacie wiemy, że Austria wypowiedziała wojnę Rosji, że wszystkie niepodległościowe stronnictwa polityczne zaboru austriackiego połączyły się do wspólnego działania, a wszystkie organizacje wojskowe zlały się w jedną pod dowództwem komendanta Związku Strzeleckiego, jako Komendanta Głównego. O ile mogę wywnioskować, nie całe strzeleckie siły wkroczyły do Kielc, gdyż jest tu nie więcej jak 400 ludzi, licząc 3 kompanie, po 4 plutony, po 30 ludzi pluton.
Niemal wszyscy ci strzelcy to nasi rówieśnicy, wszyscy doskonale obyci z bronią. Tylko ta broń – pozostawia trochę do życzenia, gdyż są to jednostrzałowe karabiny Werndla z 1873 r. z długimi jak szable bagnetami, a ładunki do nich grube jak cygara i z dymnego prochu. Ale trudno!
Wtem od strony dworca kolejowego rozlegają się strzały. Powtórzyły się u wylotu ulicy Dużej, a potem koło szpitala przy ulicy Leonarda. Kule zaświegotały nad nami. Zaalarmowana kawaleria galopem zjeżdża w ulicę Małą w kierunku strzałów. Idziemy i my przez Plan p. Marii, ulicą Nową na ulicę Wesołą i tu w bramie domu Suligi spotykamy obu braci Massalskich. Razem teraz przemykamy pod ścianami domów na ulicę Pocztową, bo kule gwiżdżą. Tu, na całej długości tej ulicy i Kolejowej, pukają Werndle. Przystanąwszy obok strzelczyka, młodszego ode mnie, pytam, do kogo strzelał. Odpowiada, że od strony szpitala na ulicy Leonarda pokazał się rosyjski patrol kawaleryjski. Postawszy nieco, kiedy przycichły strzały idę w stronę dworca. Przy końcu ulicy kolejowej przed dworcem na prawym chodniku stoi jakiś samochód, a koło niego kilku strzelców i grupka cywilnych. Dowiaduję się, że tym samochodem przyjechało od strony Rynku kilku oficerów rosyjskich przed sam dworzec, i tu dopiero stojący na posterunku strzelec dał do nich ognia. Inni strzelcy dorożką popędzili za samochodem i strzelając uszkodzili go, a oficerów zabrali. Wkrótce ulice zaludniły się na nowo, choć już wieczór zapadał.
Wincenty Solek „Pamiętnik legionisty”
Wmaszerowaliśmy do Kielc o godzinie drugiej po południu w szyku zwartym, całym baonem. Mielismy informację, że miasto jest wolne od wroga. Cała nasza kolumna szła wprost na dworzec kolejowy. Dziwiło nas chłodne, obojętne przyjęcie mieszkańców. Na dworcu I Kompania Kadrowa otrzymała zadanie oczyszczenia przedpola od strony torów, celem zabezpieczenia Tylów. Zajęliśmy się łamanie płotów i umacnianiem się. Chodziłem sam po peronie dworca, dopilnowując robót swojego plutonu. Widziałem jak nadszedł Szef-Sosnkowski (czerwony sznurek), jak nadjechał major kawalerii austriackiej i jak wdali się w ożywioną rozmowę. Zdałem sobie sprawę, że byliśmy wtedy zupełnie niezależni od nikogo.
Wtem niespodziewanie rozległ się potę1)zny huk ognia karabinowego i to tuż obok. Zostaliśmy zaatakowani! Odbyło się to tak: w poczekalni dworcowej wystawiono, jako pogotowie bojowe, jedną z kompanii naszych „kosynierów”. Czuwała. Moskale byli jednak w mieście i tylko podstępnie pozwolili nam bez przeszkód do niej wejść. Teraz dopiero grupa młodych oficerów kawalerii postanowiła uderzeniem gwałtownym nas rozproszyć i wykończyć. Widocznie chcieli łatwo zdobyć swe pierwsze krzyże. Zaatakowali w dwa samochody. Pierwszy ciężarowy z dwoma cekaemami, w drugim osobowym oficerowie. Gdy tylko samochody ukazały się na ulicy przed dworcem, czuwająca kompania przywitała je salwą. Samochody gwałtownie zawróciły, ranny szofer wywrócił przy tym jeden z nich. Było widać i inne straty wśród nacierających, ponieważ czym prędzej się wycofali. Tym sposobem podstępny atak nie powiódł się, my uratowaliśmy swój żołnierski honor, a Rosjanie nabrali do nas respektu.
Po tej przygodzie miasto (Komitet Obywatelski Pań) przysłało nam obiad w dużym kotle. Pamiętam, że była to zupa i mięso gotowane oraz chleb. Jedzenie okazało się bardzo tłuste, ale nikomu to jakoś nie przeszkadzało. Również tym razem obeszło się baz naszej kuchni, co nie było bez znaczenia. Po spożyciu obiadu I kompania otrzymała zadanie bojowe: miała okopać się w półkole od strony folwarku Chyżówki, w którym stali Moskale. Resztę oddziałów przesunięto na skraj miasta z kierunkiem na Czernów. Po przygotowaniu okopów zajęliśmy w nich miejsca, był już wieczór. Rozesłaliśmy patrole. Pierwsza noc w warunkach bojowych zeszła nam na czuwaniu. Późną nocą usłyszeliśmy dwie silne detonacje (widziałem nawet błyski ognia). To nasi „becy” wysadzili tory czy też mostki kolejowe na tyłach wroga.
Henryk Krok-Paszkowski „Zapiski”
(…)opowiem ci kolego i przyjacielu, jak się rzecz miała pod Kielcami w dniu 12 sierpnia 914 roku.
Otóż dnia tego jako pierwszy strzelec wjechałem do Kielc na szpicy patrolu konnego Beliny, idącego w przedniej straży Kompanii Kadrowej. Według rozkazu zatrzymawszy koło katedry mego fornalskiego kasztana, stanowczo gorzej czującego się pod siodłem, niż ja w siodle, z karabinem opartym na udzie, czarny od słońca, pyłu i potu, lecz dumny, jak organista w mej rodzinnej Bobowej z podwójnego wola, w oczekiwaniu głównych sił ówczesnej polskiej kawalerii (czternastu konnych patriotów wraz ze mną)pozwalałem się obgapywać coraz liczniejszej gromadzie kieleckich autochtonów przeważnie mojżeszowego wyznania, ciżbiących się dookoła mnie z ciekawością widocznie większą od widocznego także lęku i niedowierzania.
Wkrótce, oznajmiony niemilknącą prawie nigdy piosenką, wjechał w rynek mały oddziałek o wyglądzie niewątpliwie bardziej wojowniczym, niż wojskowym. Na rozkaz zsiedliśmy wszyscy z koni z wyjątkiem jednego Skauta-Bankiewicza, którego Belina wysłał jako jedyne ubezpieczenie na wylot szosy warszawskiej. Ledwie jednak zdążyliśmy szklanką piwa przepłukać spieczone gardła i wypalić kupione w pobliskim kramie papierosy, zaledwie zawsze przewidujący Hanka-Kulesza, z myślą o ewentualnym noclegu z wygodami, zaczął zalotny przegląd postaci niewieścich , nierzadkich wśród otaczającego nas ciągle tłumu, gdy nagle usłyszeliśmy wystrzał karabinowy, a wkrótce potem, wyprzedzony stukotem kopyt po bruku, przygalopował Skaut.
– Wyszedł na mnie patrol kozacki w sile jaki dwudziestu ludzi – meldował z daleka.
– Do koni! – zakomenderował Belina. – Za mną, galopem, marsz!
Zadźwięczały podkowy na rynku, opustoszałym w magicznie szybki sposób.
– Psiakrew – może do licha – nareszcie coś z tego będzie – kląłem pod nosem, zaciekłą ostrogą zmuszając do galopu mego leniwego kasztana w podnieceniu, jakiego człek doznaje w chwili, kiedy go mają przedstawić kobiecie, w której od dawna przeczuwa nieokreślone, lecz pewne możliwości i – co milsze – niebezpieczeństwa, lub przed egzaminem z przedmiotu, studiowanego z wyjątkowym zamiłowaniem.
Dopadliśmy tymczasem ostatnich miejskich zabudowań. Moskali ani śladu. Ruchem ramienia zatrzymał Belina oddział, po czym, rozglądnąwszy się dokoła, przywołał stojącego opodal wyrostka.
– Widziałeś kozaków?
– To – panie – były draguny.
– Niech ci będzie draguny. Gdzież oni się podzieli?
– Odjechali z powrotem.
– Pojedziemy za nimi, panowie – zwrócił się do nas z obywatelską komendą Belina – jazda!
– Panie! Panie! – krzyknął półgłosem młody „tambylec”- oni są tam na folwarku.
– A daleko ten folwark? – zapytał nasz komendant.
– Niedaleko, panie.
– Co to znaczy, to twoje niedaleko. Będzie wiorsta czy mniej?
Młodzieniec poskrobał się za ucho i po chwili skupionego wahania, z dokładnością nader często spotykaną u mieszańców naszej Ojczyzny, odpowiedział: – Może będzie wiorsta, a może ze dwie, ale niedaleko. Z ogrodu poza domem to go widać przez pole.
Z koni! – zagrzmiał głos Władka Beliny. – Konie uwiązać u płotu – przy koniach zostanie Kolec. Reszta za mną!
W kilka minut później z mizernego podmiejskiego sadziku o pięciu śliwach, trzech gruszach i dwóch jabłoniach z dodatkiem kilku krzaczków agrestu i porzeczek, przy jednej grzędzie zsadzonej w połowie kapustą i burakami, a w połowie tyczkową fasolą, cynobrem gdzieniegdzie kwitnącą, wyskoczyliśmy pojedynczo na pole.
Jednym rzutem oka ogarnąłem cały dokoła widok: tuż przed nami rozległe żytnisko, za nim pas jaskrawej zieleni, pewnie bagienko, dalej zagony kartofli i nie zżęty jeszcze owies, w końcu – w odległości1000- 1200metrów, za zielonym murem, ukryty w bukiecie ciemnej zieleni i tylko dachem nad czuby drzew i krzewów sterczący, folwarczek: na prawej najpierw jakaś fabryka, dalej wzdłuż ścierniska linia nadbrzeżnych prawdopodobnie chaszczów i wiklin, za nią w tyle zalesione wzgórza; na lewo kilka domków i ciągnąca się wzdłuż szosy aleja drzew zamykały horyzont.
Równocześnie rozległa się komenda: – Tyraliera – odstęp dziesięć kroków – kierunek na folwark – marsz!
Rozsypaliśmy się po ściernisku, posuwając się naprzód chyżymi krokami, Szedłem na prawym skrzydle obok Janusza Głuchowskiego. Tuż koło mnie na lewo maszerował rozpromieniony Skaut-Baniewicz, obok niego olbrzymi Rudzieniec, za nim Bończa-Karwacki, dalej Antek Jabłoński (świeć Panie nad ich bohaterskimi duszami. Trzej pierwsi padli w legionowych bojach – Antek zginął w 1920r. Jako dowódca 11p. ułanów). Belina kroczył w środku tyraliery, lewe jej skrzydło zaś stanowił Stach Skotnicki.
Uszliśmy tak kilkadziesiąt kroków, gdy nagle – o,. słodyczy pierwszego pocałunku – nie wiadomo kiedy, nie wiadomo jak, – zaczęło się.
– Pfsi i i i i!- bac! -0 gwizdnęła pierwsza kula, ścigana mniej chybkim odgłosem wystrzału, za nią druga, trzecia, czwarta, Dragoni otwarli na nas ogień.
Póki życia nie zapomnę tej chwili i tego co się ze mną działo(…).posuwałem się wraz z innymi naprzód. Strzały rosyjskie zgęstniały, nie robiąc nam zresztą żadnej krzywdy.
– Biegiem – marsz! – doleciał mnie rozkaz Beliny.
Ciągle bez strzału z naszej strony puściliśmy się truchtem ku folwarkowi. W pewnym momencie, odwróciwszy si ę za siebie, zobaczyłem jakiegoś cywila, który o dwa, trzy kroki w tyle biegł między mną a Januszem Głuchowskim.
– Rodaku – do najjaśniejszej cholery! Czyś pan z byka spadł> Po jakiego diabła osoba pęta nam się pod nogami, jak rozegzione ciele po warzywnym ogrodzie. Te psiekrwie bardzo nieostrożnie strzelają i mogą łatwo cywilne ciało w jakimś delikatnym miejscu przedziurawić – krzyknąłem nań w formie życzliwego ostrzeżenia, nie zwalniając kroku. Mój szlachetny nieznajomy jednak, również nie przestając biegnąć, z miną wymownie świadczącą, że mego pyskowania nie bierze ani do serca, ani do rozumu, zaczął grzebać za czymś rękami pod połą zupełnie wypłowiałego paletka i odkrzyknął mi przy tym rezolutnie:
– Nie bój się pan o mnie. Dam sobie jakoś radę. Mam i ja na tych draniów niezły instrumencik.
Tu wyszarpnął spod palta duży pistolet Mausera z kolbą i zademonstrowawszy mi go festem triumfalnym a groźnym, zabrał się gorączkowo do składania go.
– Padnij! – rozległa się komenda.
– Bolek! – krzyknął na mnie Janusz Głuchowski w chwili, kiedy wyciągnęliśmy się między zagonkami – widzisz tego hycla – tam w dymniku. Walże w nie3go, jeśli strzelasz celnie!
Nie więcej jak 500 metrów dzieliło nas od folwarku.
Bez trudu wypatrzyłem tego hycla, nastawiwszy więc celownik mego manlichera, podniosłem się z ziemi i z kolana wziąłem na cel szarzejącą w dymniku postać.
Tremę miałem okropną, toteż ów hycel razem z dymnikiem, za dachem i całym folwarkiem tańczył mi wokół muszki karabinu w sposób zgoła idiotyczny. Zdecydowany, pociągnąłem za cyngiel.
– Bac! – zagrzmiał mój pierwszy strzał.
Repetując broń śledziłem za efektem mego debiutu.
– Siedzi bydlak – bodaj skisł we własnym smrodzie – skląłem głośno mą niedoszłą ofiarę i po raz drugi przyłożyłem broń do oka.
– Bac – bac! – gruchnęły dwa strzały, bo równocześnie ze mną strzelił Skaut.
– Bac! – huknął na prawym skrzydle trzeci strzał, a zarazem nad moim prawym uchem rozległ się łomot straszliwy. To nasz nieznany sprzymierzeniec zabawił się w karabin maszynowy ze swego mauzera.
Choć marnemu cywilowi wytknąć jego niefachowe zachowanie się w ogniu, a w pierwszej mierze niepotrzebne trwonienie amunicji, spojrzałem nań wzrokiem karcącym, , niepomny, że w najlepszym przypadku braliśmy braliśmy w danym momencie wspólny chrzest ogniowy. A być może, że on ze swego mauzera już w 1905 roku do żandarmów i szpiclów już grzmocił i może już wówczas słyszał świst moskiewskich kul.
Ta refleksja przyszła mi do głowy znacznie później. Wtedy p[o prostu byłem wściekły na owego obywatela, który tak ni stąd ni zowąd,zdobył sobie zaszczyt uczestniczenia w naszej pierwszej potyczce.
Skończyła się ona bardzo prędko. Zaraz po naszych strzałach zniknął ów dragon z dymnika, przestały gwizdać kule i po chwili, posuwając się znowu naprzód, ujrzeliśmy na prawo za folwarkiem gromadkę jeźdźców uciekających wyciągniętym galopem ku północy. Skoczyliśmy więc do koni, by puścić się za nimi w beznadziejną wobec dzielącej nas odległości pogoń.
Taki przebieg miało nasze pierwsze stracie z Moskalami, pozbawione jakichkolwiek epizodów bohaterskich – najzupełniej nieciekawe taktycznie – ot, kilka strzałów obustronnie wymienionych i koniec.
Bolesław Wieniawa-Długoszowski „Pierwsza potyczka”