Apologeci Józefa Piłsudskiego chcieliby widzieć swojego idola niczym samorodny talent, wobec otoczenia i współpracowników występujący zawsze jak mistrz wobec uczniów. Był jednak okres w życiu przyszłego Marszałka, kiedy to on przyjmował nauki. Profesorem jego był bowiem słynny Bronisław Szwarce, a uniwersytetem syberyjskie zesłanie.
W 1887 roku, 20-letni Józef Piłsudski, na skutek zamieszania w nieudany zamach na życie cara Aleksandra III został skazany w trybie administracyjnym na 5 lat zesłania do Wschodniej Syberii. Początkowym miejscem odbywania kary był Kireńsk nad Leną, po ponad dwóch latach zamieniony na odległą o 1000 km Tunkę. W poprzednim miejscu zesłania, Piłsudski, poza Leonardą Lewandowską – jego pierwszą miłością, nie odnalazł bratniej duszy, czy choćby partnerów dorównujących mu poziomem. Tu z kolei, spotykał się z całą paletą ludzi jeszcze niezniszczonych zesłaniem, ludzi, u których „jeszcze silnie tętni życie”[1]. Wśród nich, na szczególne wyróżnienie zasługuje Bronisław Szwarce[2].
Postać niedoszłego przywódcy powstania styczniowego, stała się osią kolejnego sporu biografów Piłsudskiego. Wedle opinii jednych, wpływ starego zesłańca na poglądy i dalszą drogę życiową młodego kolegi, był znikomy, wedle innych, to właśnie dzięki niemu wykrystalizował swój światopogląd [3].
Bronisław Szwarce był członkiem Komitetu Centralnego Narodowego, przygotowującego wybuch powstania styczniowego. Od 1863 roku przebywał w carskich więzieniach i na zesłaniu. Niezłamany śledztwem nigdy nie wydał nikogo z działaczy ani żadnej z organizacyjnych tajemnic. Nawet w obliczu zasądzonej mu kary śmierci nie poszedł na współpracę. Gdy władze obiecywały wypuszczenie go na parole d’honneur[4], jeśli zobowiąże się, że nigdy nie wystąpi przeciw Rosji, odpowiedział: „Słowa dać nie mogę”[5]. Nazwisko Szwarcego było więc znane i poważane w zesłańczym środowisku. Swoją postawą musiał robić wrażenie także na hardym Ziuku, a i w nieugiętym młodym zesłańcu Szwarce, mógł widzieć jakieś odbicie samego siebie. Naturalne więc przyciąganie, musiało zaowocować bliższymi kontaktami. Dla Piłsudskiego wychowanego w kulcie powstańczym i zafascynowanego jego historią, wiedza Szwarcego o tym zrywie była dodatkowym magnesem. Słusznie wszak stary zesłaniec uchodził za „chodzące archiwum wszystkich tajemnic organizacyjnych”[6]. Nie ma zatem wątpliwości, że od Szwarcego, więc u samego źródła, poznawał Piłsudski tajniki przygotowań powstańczych i techniki konspiracji.
Co do charakteru tej relacji zdania sią podzielone. Mimo, iż Piłsudski w późniejszych swoich pismach o powstaniu podkreślał słowo „przyjaźń” była to naturalnie, przynajmniej początkowo, relacja uczeń-mistrz. Po latach Piłsudski wspomni: „Pozwólcie panowie, abym przytoczył osobiste wspomnienia. Znałem jednego z wielkich powstańców, z którym byłem w szczerej, serdecznej przyjaźni. Był to znany Bronisław Szwarce, członek Centralnego Komitetu, aresztowany przed samym wybuchem powstania” [7]. Przyszły Marszałek sam też przyzna, że w Szwarcem odnalazł mentora, pozbawiającego go jego młodzieńczych, idealistycznych zapatrywań[8], ale i zawiązana wówczas nić sympatii przetrwa lata. Jeszcze w 1924 roku, podczas rozmowy z Leonem Wasilewskim[9], wspomni Piłsudski dawnego towarzysza zesłania: „Później rozmowa przeszła na inne tematy, przede wszystkim na wspomnienia o Tunce i Bronisławie Szwarcem, z którym dłuższy czas tam przebywał. Prawie godzinę mówił o tem z humorem opowiadając o rozmaitych rysach charakteru i życia towarzysza niedoli wygnańczej, którego bardzo lubił”[10]. Relacja dwóch zesłańców nie była pozbawiona obopólnej korzyści. W młodym towarzyszu Szwarce doceniał niezłamanego dotąd ducha, o którego tak ciężko było po tylu latach niewoli. Był Piłsudski tym, który jako „pierwszy po roku 1863 przyniósł mu wieść o Polsce myślącej o niepodległości”[11].
Z kolei źródłem, które w opinii krytyków miałoby przeczyć zaistnieniu bliższych relacji tych dwóch zesłańców, ma być krótka notatka w liście do Lewandowskiej: „Szwarce, facet sympatyczny, ma się rozumieć, na przyjaciela dla mnie trochę za stary, ale z nim nadzwyczaj przyjemnie rozmawiać, gdyż facet widział i czytał bardzo wiele i pomimo że ma on kilka bziczków[12], ale to dodaje tylko wesołości w rozmowie z nim”[13]. Dodajmy, że zdanie to, Piłsudski sformułował, na krótko po przyjeździe do Tunki. Jak i w innych ocenach z tego czasu, i tu opinia mogła być przedwczesna, a znajomość z biegiem dni zacieśniała się. Krytycy podkreślają także brak innych wzmianek w korespondencji z tego okresu, lecz i tu, wytłumaczenie zdaje się być oczywiste. Poczta obu zesłańców (a Szwarcego w szczególności) podlegała kontroli i cenzurze. Nie skłaniało to do głębszych wynurzeń na tematy personalne, zwłaszcza, jeśli w grę wchodziły tematy polityczne i konspiracyjne.
Nie ulega jednak wątpliwości, że kontakt nawiązany w Tunce przetrwał zesłanie. Po latach, Piłsudski będzie wielokrotnie odwiedzał Szwarcego we Lwowie. Będzie go też zachęcał do opublikowania w „Przedświcie” serii artykułów opisujących powstańcze przygotowania, choć ostatecznie, to właśnie Szwarce natchnie Piłsudskiego do podjęcia studiów nad historią zrywu styczniowego[14]. W lutym 1904 roku, Piłsudski przedostając się przez kordon, przyjedzie z Królestwa do Lwowa by pomóc w organizacji pogrzebu Szwarcego. Pożegna go wieńcem ze słowami: „Przyjacielowi i Rewolucjoniście”.
O zażyłości tych dwóch zesłańców świadczy też fakt odstąpienia Piłsudskiemu korepetycji, które Szwarce udzielał dzieciom doktora Michalewicza, Ukraińca zesłanego na pięć lat. Nastąpiło to jeszcze w grudniu 1890 roku, a więc na wiele miesięcy przed wyjazdem „Szwarca” z Tunki, który nastąpił w pierwszych dniach sierpnia 1891 r. Stary zesłaniec, mimo iż musiał oszczędzać na wyjazd odstąpił, młodszemu koledze dobrze płatną pracę. Piłsudski zawdzięczał mu więc nie tylko edukację – prawdziwy konspiracyjny uniwersytet, ale i poprawę sytuacji materialnej.
Wśród spotkanych na Syberii zesłańców, Bronisław Szwarce z pewnością wywarł na Piłsudskim najsilniejszy. Rozmowy z jednym z głównych organizatorów powstania styczniowego, człowiekiem o niezwykłej wiedzy i osobowości, pozbawiły Piłsudskiego romantycznego balastu. Jego spojrzenie na zryw 1863 roku już bez młodzieńczego idealizmu zaowocowało trzeźwymi ocenami i wypływającymi z nich konsekwencjami. Miało to fundamentalne znaczenie w pracy przy organizowaniu ruchu strzeleckiego, struktur konspiracyjnych i sił zbrojnych.
Nadmienić przy tym należy, iż kult powstania wyniesiony z domu rodzinnego, nie został jak to często bywa z rozbitymi młodzieńczymi ideałami, zamieniony na totalną krytykę przechodzącą w gorzką pogardę. Trafnie to podejście przedstawił Stanisław Cat-Mackiewicz w „Kluczu do Piłsudskiego:
Tutaj właśnie mamy klucz do zrozumienia istoty stosunku Piłsudskiego do roku 1863, jego pięknej, entuzjastycznej, czasami egzaltowanej obrony 63 roku przed krytykami. Piłsudski kochał powstanie, było to życia jego największe przywiązanie i największa miłość. Patriotyzm, Polska – tak, ale zawsze tak jest, że uczucie patriotyczne obleka się w jakiś kształt, Polskę, ojczyznę widzi się przez coś, tak jak ludzie widzą swe dzieciństwo przez jezioro lub przez las, lub przez dzwonki sanek, lub przez biedę, nędzę czy kłótnie rodziców. Piłsudski widział swą ojczyznę, pojmował miłość do Polski właśnie przez widok tych rozpaczliwych, bohaterskich bojów 63 roku. Nie można było w jego obecności temu rokowi wygrażać pięścią[15].Dodając dalej: „Do studiów nad powstaniem przystępował z pasją. Jego cechy ujemne ujaskrawiał wyraźnie”[16]. Nie będąc więc bezkrytycznym apologetą, pozostał do końca życia gorliwym propagatorem czynu insurekcyjnego i kultywowania pamięci powstania styczniowego. Piłsudski legendę roku 1863, za pośrednictwem Szwarcego, przekuł w walutę doświadczenia, z którego wyciągnął praktyczne wnioski w przyszłości.
Bartłomiej Osuch
Przypisy
[1] List do Leonardy Lewandowskiej pisany na adres Celiny Bukont w Wilnie. Tunka 25 sierpnia 1890 roku, Józef Piłsudski, Pisma zbiorowe. Uzupełnienia, t.1, 1886-1897. Warszawa 1992, s. 35.
[2] Bronisław Szwarce (1834 – 1904) – polski działacz niepodległościowy stronnictwa „czerwonych”, członek Centralnego Komitetu Narodowego przygotowującego wybuch powstania styczniowego. Aresztowany w Warszawie w grudniu 1862 roku i osadzony na Cytadeli. Skazany na karę śmierci, którą dzięki wstawiennictwu dyplomacji francuskiej (Szwarce posiadł obywatelstwo tego kraju) następnie zamieniono na więzienie i zesłanie do Turkiestanu. W twierdzy szlisselburskiej, zetknął się z Walerym Łukasińskim, a w Tunce z Józefem Piłsudskim. Po powrocie z zesłania, w 1891 roku, zamieszkał we Lwowie gdzie zmarł w roku 1904.
[3] Taką opinię sformułował m.in. A. Garlicki w książce Józef Piłsudski 1867-1935, Warszawa 1988 czy D. i T. Nałęczowie w Józef Piłsudski – legendy i fakty, Warszawa 1986. Przeciwnego zdania byli m.in. W. Pobóg-Malinowski w Józef Piłsudski 1867-1908; t. I.: W podziemiach Konspiracji 1867-1901, Warszawa 1935, W. Jędrzejewicz w Kronice życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. 1, Warszawa 1989, czy B. Urbankowski w Filozofia czynu. Światopogląd Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1988.
[4] Parole d’honneur (fr.) – słowo honoru.
[5] B. Szwarce, Siedem lat w Szlyselburgu, Lwów 1893, s. 108.
[6] O. Awejde, Pokazanija i zapiski o wosstanii 1863 g., Moskwa 1961, s.469. Cyt.za.: O. Morozowa, Bronisław Szwarce, Wrocław 1982, s. 5.
[7] J. Piłsudski, Rok 1863, Warszawa 1989, s. 144. W innym miejscu Piłsudski pisał: „Stary mój przyjaciel, Szwarce, opowiadał mi chwilę swego aresztowania przed powstaniem”. Tamże, s. 149.
[8] „Gdy przychodziłem do niego z teoriami o treuga Dei, ze łzawą legendą, machnął na mnie niecierpliwie ręką i z ust jego sypały się wyrazy żółci, wyrazy pogardy, wyrazy żartu – żartu trawiącego serce”. Tamże, s. 144.
[9] Leon Wasilewski (1870 – 1936) – działacz niepodległościowy i socjalistyczny, pisarz, dyplomata, bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego. Działacz PPS, redaktor „Przedświtu” (1897-1903). Podczas pierwszej wojny światowej działacz Polskiej Organizacji Narodowej i Naczelnego Komitetu Narodowego. Należał także do POW. U progu niepodległości architekt polskiej polityki wschodniej. W latach 1918-1919 minister spraw zagranicznych, członek polskiej delegacji pokojowej w Rydze. Od 1924 r. prezes Instytutu Badania Najnowszej Historii Polski i redaktor naczelny „Niepodległości”. Od 1931 r. prezes Instytutu Badań Spraw Narodowościowych.
[10] L. Wasilewski, Józef Piłsudski, jakim go znałem, Warszawa 1935, s. 230.
[11] M. Lepecki, Józef Piłsudski na Syberii, Warszawa 1936, s. 123.
[12] Owe „bziczki” Szwarcego, rozwinie w swoich wspomnieniach S. Juszczyński, który tak go opisywał: „Bronisław Szwarce był zesłany do Tunki z Tomska za udział w politycznym „Czerwonym Krzyżu”. Do Tomska zaś przyjechał z Turkiestanu, dokąd był wysłany z fortecy Szlisselburskiej, w której przesiedział 7 lat za udział w powstaniu 1863 r. W fortecy miał tylko książki treści geograficznej i filologicznej, więc stał się wielkim geografem i poliglotą. Nie było zdaje się, na świecie takiej małej rzeczki lub mieściny, o której by nie wiedział, i posiadał wiele języków. Ale 7 lat samotności i obcowania tylko z książkami pozostawiło ślady w jego psychice. Zajmował się astrologią i wyniki swych studiów astrologicznych przenosił na misternie kreślone mapy, na których były wyrysowane nieistniejące morza, góry, rzeki i t.d. w połączeniu z gwiazdami. Map tych nikomu nie pokazywał, – „Jak skończę, to cały świat zobaczy i będzie podziwiał” – odpowiadał na moją prośbę o wytłumaczenie znaczenia map, przy których przypadkowo zastałem go pracującego. Pozatem był to zupełnie normalny człowiek o wielkiej erudycji we wszystkich gałęziach wiedzy.” Cyt.za: S. Juszczyński, Z pobytu w Tunce, „Niepodległość” t. IV, z. 1(7), Warszawa 1933, s. 182.
[13] List do Leonardy Lewandowskiej pisany na adres Celiny Bukont w Wilnie, Tunka 1 września 1890 roku, Józef Piłsudski, Pisma…, s. 36-37.
[14] Według O. Morozowej, Piłsudski w swojej pracy odbiegał od myśli Szwarcego. Jak pisała: „[…] od koncepcji Józefa Piłsudskiego sformułowanej w jego wykładzie o powstaniu styczniowym (negacja ruchu masowego, apologia wyizolowanej organizacji wojskowej, odrzucenie zbliżenia z rewolucyjną Rosją, zafascynowanie techniką konspiracyjną i problematyką wojskowo-operacyjną) dzieliła go [Szwarcego – przyp. B.O.] po prostu przepaść”. O. Morozowa, op. cit., s. 263. Z kolei B. Urbankowski podkreśla, że Szwarce „natchnął jednak Piłsudskiego do studiów nad Powstaniem i nad powodami jego klęski. Studia te dostarczą wielu wzorców, kiedy śladem Traugutta zacznie Piłsudski reorganizować swoje państwo podziemne rządzone przez PPS, strzeżone przez jej Organizację Bojową. […] … chłodne przemyślenie spraw Powstania wpłynęło także na to, iż idący śladami Traugutta Piłsudski nie szedł tymi śladami aż do końca. Jeśli ruch piłsudczykowski, działający w niewymownie trudniejszych warunkach uniknął błędów i tragedii, które były udziałem powstańców 63 roku, to stało się tak między innymi dlatego, iż Piłsudski apologetą Powstania nie był”. B. Urbankowski, Filozofia czynu. Światopogląd Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1988, s. 266-267.
[15] S. Mackiewicz Cat, Klucz do Piłsudskiego, Warszawa 1992, s. 160.
[16] Tamże.
Artykuł został pierwotnie opublikowany na portalu historycznym Histmag.org i udostępniany jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.
Bibliografia
Wydawnictwa zwarte
O. Awejde, Pokazanija i zapiski o wosstanii 1863 g., Moskwa 1961.
M. Chrostek, Jeśli zapomnę o nich… . Powikłane losy polskich więźniów politycznych pod zaborem rosyjskim, Kraków 2009.
J. Cisek, Piłsudski, Warszawa 2007.
K. Dopierała (red.), Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 2: F-K, Toruń 2003.
A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867-1935, Warszawa 1988.
W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, Warszawa 1989.
E. Kaczyńska, Syberia: największe więzienie świata (1815-1914), Warszawa 1991.
A. Kulczyński, Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa, Wrocław 1995.
M. Lepecki, Józef Piłsudski na Syberii, Warszawa 1936.
S. Mackiewicz Cat, Klucz do Piłsudskiego, Warszawa 1992.
O. Morozowa, Bronisław Szwarce, Wrocław 1982.
D i T. Nałęcz, Józef Piłsudski – legendy i fakty, Warszawa 1986.
J. Piłsudski, Pisma zbiorowe, Warszawa 1937.
J. Piłsudski, Pisma zbiorowe. Uzupełnienia, Warszawa 1992.
J. Piłsudski, Rok 1863, Warszawa 1989.
W. Pobóg-Malinowski, Józef Piłsudski 1867-1908; t.I.: W podziemiach Konspiracji 1867-1901, Warszawa 1935.
H. Solak, Polacy nad Bajkałem 1862-1883, Warszawa 1974.
W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 2004.
B. Szwarce, Siedem lat w Szlyselburgu, Lwów 1893.
B. Urbankowski, Filozofia czynu. Światopogląd Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1988.
L. Wasilewski, Józef Piłsudski, jakim go znałem, Warszawa 1935.
Artykuły w wydawnictwach ciągłych
H. Hleb-Koszańska, Józef Piłsudski na Syberii w świetle współczesnych jego listów (1887-1889), Niepodległość, t.XIV, z. 2(37), Warszawa 1936.
S. Juszczyński, Z pobytu w Tunce, Niepodległość t. IV, z. 1(7), Warszawa 1933.
M. Lepecki, Józef Piłsudski na Syberii, Wiadomości Literackie, nr. 15 (486), Warszawa 2 kwietnia, 1933.