Na obraz życia społeczeństwa, zarówno jako całości jak i jego części, można spoglądać z perspektywy procesów dziejowych, jak i niewielkich wydarzeń, które mają zasięg lokalny. Sięganie po te drugie przez historyków nie przynosi splendoru, takiego, jakim cieszą się autorzy przekrojowych opracowań i syntez. Jednak z punktu widzenia czytelnika mocno związanego korzeniami z miejscem swego urodzenia czy pobytu, jest ona o wiele bardziej interesująca. Zainteresowanie może być tym większe, im bardziej ciekawe jest opisywane wydarzenie. Jeżeli do tego dochodzi jeszcze nuta sensacji, to można w ciemno zakładać, że takie opracowanie będzie cieszyło się sporym zainteresowaniem.  Jeżeli jeszcze książka jest nagradzana w prestiżowym konkursie, to można spodziewać się wciągającej lektury.

   W okresie międzywojennym województwo kieleckie nie było miejscem spektakularnych wydarzeń, które przyciągałyby uwagę całego kraju. Znaleźć można jednak w jego historii kilka epizodów, które znalazły się na pierwszych stronach gazet. Do takich zdarzeń można zaliczyć bunt w więzieniu na Świętym Krzyżu. Autor, historyk i prawnik, otrzymał, za omawianą książkę, nagrodę za Najlepszy Debiut Historyczny Roku 2012 w konkursie im. W. Pobóg-Malinowskiego, organizowanym przez Instytut Historii PAN oraz Instytut Pamięci Narodowej.

   Problematyce więzienia na Łyścu (nazwa góry, na której mieścił się zakład penitencjarny) poświęcano w literaturze historycznej miejsce gównie przy okazji opisywania historii Świętego Krzyża. Znany on jest z miejsce przechowywania relikwii Krzyża Świętego, dawnego klasztoru benedyktynów do którego pielgrzymowali królowie polscy, a także miejsce rzekomego pochówku księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. Problematyka buntu przewijała się także  wydawnictwach poświęconych więziennictwu na terenie województwa kieleckiego w okresie międzywojennym. Buntowi więźniów poświęcono także niepublikowaną pracę magisterską.

   Książka, niewielkiej objętości, składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy z nich jest poświęcony definicjom i metodologii związanej z zaburzeniami występującymi w zakładach karnych. Ma on bardziej charakter rozważań natury prawnej, a nie historycznej. W rozdziale drugim przedstawiona została historia więzienia na Świętym Krzyżu, która sięga okresu dziewiątej dekady XIX wieku, opisana grupa zawodowa pełniąca służbę w więzieniu, oraz warunki w jakich obywali karę więźniowie. Kolejny rozdział opisuje historię ucieczek z opisywanego więzienia, przyczyny oraz przebieg buntu. Uzupełnia go charakterystyka więźniów biorących udział w buncie. Ostatni rozdział opisuje skutki buntu, przebieg procesu oraz dalsze losy osób, które uczestniczyły w próbie ucieczki.

   Wydarzenia, które miały miejsce 20 września 1925 r. zdarzyły się w jednym z najcięższych więzień II RP. Trafiali tu głownie więźniowie z wieloletnimi wyrokami, a znaczny ich odsetek skazany był na dożywotnie oraz bezterminowe więzienie. Ze znanych postaci, w latach trzydziestych, przebywali tam Sergiusz Piasecki (autor kultowych książek „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy” i „Bogom nocy równi”) oraz przywódca Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów Stefan Bandera. Grupa więźniów, na czele której stał były żołnierz Jan Kowalski, przygotowała plan ucieczki, który chcieli zrealizować w dniu, w którym kielecka policja świętowała dziesięciolecie Policji Państwowej i służb bezpieczeństwa. Początek buntu był udany. Udało się obezwładnić kilku strażników, zabrać zgromadzoną w kancelarii broń i amunicję. Jednak szybka reakcja pozostałych członków Straży Więziennej uniemożliwiła ucieczkę z miejsca odosobnienia. Szczególną rolę odegrał naczelnik więzienia Mieczysław Butwiłowicz, który do powstrzymania ucieczki użył swojej kolekcji broni myśliwskiej, w którą uzbroił przybyłe z Nowej Słupi posiłki, składające się z miejscowych strażaków. Wymiana ognia trwała kilka godzin. Bunt zakończył się po przybyciu posiłków z Iłży (a nie jak twierdzi strona kieleckiej „Gazety Wyborczej” z Lipska). Po stronie buntowników było pieciu zabitych i kilku rannych. Zginął także jeden strażnik, a drugi zmarł po miesiącu w skutek szoku nerwowego. Proces oskarżonych rozpoczął się po nieco ponad miesiącu, na początku listopada 1925 r. i trwał jeden dzień. W jego wyniku jedynego z przywódców buntu (reszta zginęła w trakcie wymiany ognia) skazano na karę śmierci, ale Prezydent RP skorzystał wobec niego z prawa łaski. Karę zamieniono na bezterminowe więzienie. Pozostali uczestnicy otrzymali niższe wyroki.

   Na przykładzie więzienia na Świętym Krzyżu czytelnik może prześledzić trudności z jakimi musiało zmierzyć się państwo polskie w zakresie więziennictwa. Z budynku, który znajdował się w złym stanie technicznym, w ciągu kilkunastu lat utworzono więzienie na wysokim poziomie. Główna zasługa przypada Mieczysławowi Butwiłowiczowi. Oprócz stłumienia buntu, pochwalić się mógł bardzo znaczącym spadkiem śmiertelności i zachorowalności wśród więźniów, utworzeniem orkiestry złożonej z pracowników Straży Więziennej. Znajdował także  czas na opiekę nad Oddziałem Związku Strzeleckiego w Nowej Słupi. Z pojawiających się tu i ówdzie informacji wynika, że wkrótce ma zostać opublikowany większy tekst poświęcony postaci naczelnika.

    Książka uzupełniona jest o zdjęcia występujących załamach książki postaci, więzienia na Św. Krzyżu oraz reprodukcje prasy piszącej o wydarzeniu. Szereg informacji o buncie i procesie pojawił się w cieszącym się dużą poczytnością „Ilustrowanym Kurierze Codziennym” oraz w innych tytułach o zasięgu lokalnym i ogólnopolskim. Osoby zainteresowane odsyłam do Małopolskiej Biblioteki Cyfrowej, która zdigitalizowała „Kuriera”: http://mbc.malopolska.pl/dlibra/doccontent?id=64129&from=FBC

   Dla osób interesujących się historią regionu świętokrzyskiego oraz pragnących poszerzyć swą wiedze na temat więziennictwa okresu II RP jest to pozycja obowiązkowa. Ocenę książki obniżyć musi kilka dostrzeżonych błędów. Część z nich, to wina korekty. Na stronie 44 mamy „37 siedmiu strażników”, na str. 72 „594 m m.n.p.” choć powinno być „594 m n.p.m.”. Na stronie 115  wspomniany jest powiat Czartków, choć na pewno chodzi o Czortków. Dziesięć stron dalej znajdujemy „pozycie” zamiast „pozycji”.  Także powtórzenia niektórych informacji , m.in. o śmiertelności osadzonych, można było uniknąć. W przypadku broni typu Parabellum chodziło raczej o pistolet, a nie rewolwer (str. 70). Można się zastanawiać czy w ramach organizowanego przetargu na dostarczanie żywności dla więzienia dokonywano wyboru najlukratywniejszej oferty (str. 70).  Myślę, że odpowiedniejsze byłoby słowo „najkorzystniejszej”, ale być może autor wie o wielkości zysku osiąganego przez oferentów, którą to wiedzą nie dzieli się z czytelnikami. Autora recenzji nurtuje także pytanie o obchody dziesięciolecia Policji Państwowej w 1925 r. Formacja ta powstała w 1919 r. i nijak nie można doliczyć się okrągłej rocznicy świętowanej w Kielcach. To jedyna zagadka, która pozostała dla recenzenta bez odpowiedzi. Mimo wskazanych drobnych uchybień czytelnik otrzymuje do rąk pozycję wartościową, która wyczerpująco opisuje wydarzenia sprzed prawie dziewięćdziesięciu lat.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta:
Temat i treść: 8/10
Język, styl, kompozycja tekstu: 7/10
Forma wydawnicza: 7/10
 
Informacje o publikacji:
Tytuł: Bunt w więzieniu na Świętym Krzyżu w dniu 20 września 1925 roku
Autor: Bartosz Grzegorz Kułan
Wydawca: ECE
Rok wydania: 2013
Liczba stron: 182
Oprawa: miękka
Format: 135 x 205 mm
ISBN: 978-83-62363-82-7