Jest dziesiąty dzień listopada 1918 r. Od kilku godzin w Warszawie przebywa Józef Piłsudski. Na spotkanie z nim czekają przedstawiciele licznych ugrupowań politycznych, bliscy współpracownicy, a przed budyniem na ul. Moniuszki 2 zgromadził się kilkutysięczny tłum mieszkańców stolicy. W południe, na szóstym piętrze pojawia się dwudziestoletni Józef Jęczkowiak i bezzwłocznie wprowadzony zostaje do pokoju, w którym przebywa Józef Piłsudski wraz z Wacławem Stachiewiczem i Adamem Rudnickim. Kim był ów dwudziestoletni poznaniak, występujący w mundurze żołnierza niemieckiego? Jakie informacje miał przekazać Komendantowi i jakie rozkazy otrzymał? Na te pytania znajdą odpowiedź czytelnicy książki wydanej przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych w serii „Wielka wojna – codzienność niecodzienności”. Jej autorem jest wspomniany powyżej Józef Gabriel Jęczkowiak.

Książka powstała w oparciu o napisane w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku wspomnienia, które przechowywane są w Archiwum Państwowym w Szczecinie. Obejmują one lata 1913-1919 i podzielone są na pięć rozdziałów.

W pierwszym autor prezentuje swoje młodzieńcze lata, które upływały w domu rodzinnym pod opieką matki (ojciec autora zmarł, gdy ten miał 7 lat). Wychowywany w patriotycznej atmosferze w 1913 r. wstąpił do tajnego skautingu, z którym związał się na kolejne trzy lata. Opisuje początki działalności harcerskiej i inicjatywy, które podejmowali polscy skauci w rejonie Poznania. Zaangażowanie w ruch niepodległościowy przypłacił aresztowaniem, skazaniem i wydaleniem ze szkoły.

W listopadzie 1916 r., jako obywatel Niemiec zmobilizowany został do wojska i skierowany na front zachodni. Służył w ciężkiej artylerii i brał udział w walkach w okolicach Reims. Czytelnik będzie miał okazję zapoznać się z szeregiem działań, które stosowali żołnierze polskiego pochodzenia, które miały służyć zmniejszeniu efektywności armii niemieckiej. Wobec zbliżającego się końca wojny autor podjął decyzję o dezercji i powrocie do miejsca zamieszkania.

Trzeci i czwarty rozdział dotyczą działalności w Polskiej Organizacji Wojskowej zaboru pruskiego i to właśnie w nim opisany jest epizod przedstawiony na początku recenzji. Ukazuje on także atmosferę w Poznaniu po zakończeniu wojny, a przed wybuchem powstania wielkopolskiego.

Ostatnia część traktuje o walkach, które wybuchły w grudniu 1918 r. w Poznaniu, ze szczególnym uwzględnieniem pierwszych momentów powstania. Józef Jęczkowiak przedstawia także swe losy po zaciągnięciu się do 1 Pułku Strzelców Wielkopolskich, w ramach którego walczył także w Małopolsce Wschodniej. Szczegółowo opisuje walki zmierzające do opanowania linii kolejowej w okolicach Gródka Jagiellońskiego, która niezbędna była do dostarczenia zaopatrzenia dla walczącego Lwowa. W trakcie tych walk został ranny (podobnie jak jeden z jego młodszych braci).

Książkę uzupełnia wstęp, w ramach którego przybliżono życiorys autora, napisany przez dr. Jacka Jekiela oraz zamieszczono wprowadzenie redaktorów tomu. Książkę zaopatrzono także w bibliografię oraz notę edytorską. Zdaniem recenzenta utrudnia czytanie umieszczenie przypisów na końcu tekstu, ale jest to subiektywne odczucie, które nie rzutuje w żaden sposób na ogólną wartość książki. Wyrazy uznania należą się wydawcy za stronę edytorską. Twarda okładka, znakomity papier, liczne zdjęcia i fotokopie dokumentów podnoszą atrakcyjność wydawnictwa.

Na koniec jeszcze jedna uwaga. Sięgając po recenzowaną publikację nie liczyłem na jakieś szczególne zaskoczenie. Ot, jeszcze jedne wspomnienia, jakich zapewne wiele. Jednak po ich przeczytaniu niezmiernie żałuję, że śmierć nie pozwoliła autorowi na poprowadzenie ich przez kolejne lata. Taki był bowiem zamiar Józefa Jęczkowiaka, który wyraźnie określił opublikowaną część, jako tom pierwszy.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść – 9/10

Język, styl, kompozycja tekstu – 9/10

Forma wydawnicza – 9/10

Informacje o publikacji

Autor: Józef Gabriel Jęczkowiak

Tytuł: „Był czyn i chwała!… Wspomnienia harcerza 1913-1918”

Wydawca: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych

Rok wydania: 2016

Format: 130 x 210 mm

Liczba stron: 248

Oprawa: twarda

ISBN: 978-83-64806-49-0