W lipcu 1914 r. brałem udział w zjeździe lekarzy higienistów i inżynierów zdrowotników we Lwowie. Rodzina moja, to jest żona i syn, mieszkali na letnisku we Lwowie. Po zjeździe wszyscy uczestnicy wzięli udział w zorganizowanej wycieczce w celu zwiedzania miejscowości kuracyjnych w Małopolsce Zachodniej. Zwiedzaliśmy Zakopane, Krynicę, Szczawnicę. Żona brała udział wycieczkach, a syn mój, wtedy 6-letni chłopak pozostał w Zakopanem. Po cudownej wycieczce Dunajcem zawitaliśmy do Nowego Sącza. Tutaj z nadzwyczajnego dodatku dowiedziałem się o zabójstwie w Sarajewie. Natychmiast zorientowałem się, że zabójstwo to, to jest iskra, która padła na zgromadzone prochy i że jesteśmy w przededniu wielkiej zawieruchy wojennej. Jako członek Związku Strzeleckiego we Lwowie uważałem za swój obowiązek natychmiast wracać do Lwowa. Żonę+ odesłałem do Zakopanego i sam najbliższym pociągiem wyjechałem do Lwowa.

Po przyjeździe do Lwowa przystąpiłem natychmiast do zlikwidowania wszystkich swoich spraw w związku z firmą „Litwinowicz i Wyleżyński” Inżynierowie Biuro Techniczne, której byłem wspólnikiem. Po zlikwidowaniu swoich osobistych spraw wyjechałem dnia 1 sierpnia do Krakowa wraz z Aleksandrem Litwinowiczem, w celu oddania się do dyspozycji Komendanta Głównego Związku Strzeleckiego Józefa Piłsudskiego. Po przyjeździe do Krakowa wysforowałem list do żony. Wyjątki z tego listu przytaczam:

„Od dziś przebywam w Krakowie. We Lwowie pozostał tylko Wyleżyński, a reszta personelu, albo poszła do wojska albo tak ja i Litwinowicz jesteśmy w Krakowie, zmobilizowani w szeregach strzeleckich. Ogólnoeuropejska wojna już się rozpoczęła, a więc i my lada dzień wyruszymy.

Zosiu! Nie wiem jaka przyszłość przede mną, lecz jedno wiem, że pomimo wszelkich uczuć jakie mnie z Włodkiem i Tobą łączą, pomimo obowiązków, które mam względem Was. obowiązek względem Ojczyzny zwyciężył i idę oddać Ojczyźnie w ofierze to, co mam, co jest bezsprzeczną własnością – podatek krwi.

Dzisiaj jest dla nas Polaków wielka chwila, chwila która bezsprzecznie zaważy na szali dziejów naszej Ojczyzny. W takiej chwili osobliwej pozostaje nam to jedno uczynić – chwycić za broń i walczyć bez pardonu. Walka będzie krwawa – dużo nas polegnie, ci którzy przeżyją, będą korzystać z naszej serdecznej ofiary”.

Kierując się tymi przesłankami zameldowałem się u Komendanta Piłsudskiego. Komendant serdecznie mnie uściskał i powiedział: „Wiedziałem, że się zameldujecie zaraz. Rozporządziłem się nawet Waszą osobą. Według wszelkiego prawdopodobieństwa wkraczamy do Zagłębia Dąbrowskiego, pomny na Waszą działalność w republice Ostrowieckiej wyznaczam was na komendanta wojskowego Zagłębia. Macie zaraz iść do swego mieszkania i przygotować się do tej roli. Musicie dokładnie zapoznać się z tamtymi stosunkami i terenem, Będę Wam przysyłał ludzi, którzy będą Waszymi informatorami”.

W sztabie podałem swój adres i zaraz udałem się do mieszkania. Zacząłem studiować stosunki Zagłębia. Komendant przysyłał mi różnych informatorów. Niestety nazwiska wyszły mi z pamięci. Pozostał mi tylko jeden dokument, a mianowicie kartka pisana do mnie treści następującej: „Kochany Emilu! Posyłam Wam faceta z Zagłębia pochodzącego z Drużyn, który organizował tam przez czas pewien te sprawy i jakoby ma dużo znajomych. Wybadajcie go i spuszczam się na Was czy chcecie by szedł razem czy nie. Decyzję swoją komunikujcie mnie, nie jemu, naturalnie ustnie. Ostateczną decyzje zostawiam sobie.

Podpisano – J. Piłsudski”.

Dnia 4 sierpnia piszę do żony:

„Z jaką ostrożnością działamy, to macie dowód, że jeszcze nie wyruszyliśmy chociaż granica otwarta, a niemieckie wojska w Królestwie. Wyruszymy lada dzień. Będę do Was codziennie pisywać, naturalnie nie wyciągajcie wniosków jeżeli przez dłuższy czas nie otrzymacie wiadomości, boć poczta będzie kursować mocno nieregularnie. Przede wszystkim głowy do góry, boć to obecnie nie dni smutku, lecz dni wesela! Marzenia się spełniają, powinność swoją wykonamy. Przyszłość od nas zależy, jeżeli będziemy siłą, to się z nami liczyć muszą i będą, jeśli zaś będziemy słabymi, to przyszłość przejdzie do porządku nad nami”.

Dnia 4 VIII rano zostałem zaalarmowany, natychmiast powędrowałem na plac żołnierski pod Oleandry. Wystąpiła cała kompania kadrowa – gotowa do wymarszu. Czekaliśmy koło dwóch godzin, poczym powiedziano nam, że to był próbny alarm i rozeszliśmy się. Dnia 5 (sierpnia – przyp. red.) zmieniłem mieszkanie i zawiadomiłem o tym oficera dyżurnego. Dnia 6 (sierpnia – przyp. red.) o godzinie 8 rano przychodzę do komendy i dowiaduję się, że Kadrówka już wymaszerowała. Widocznie nie zostałem zaalarmowany. Wkrótce zjawił się też dr Rouppert, który też poprzedniego dnia zmienił swój adres i też miał wyruszyć z Kadrówką i nie był zaalarmowany. Dowiedzieliśmy się, że w sztabie przebywa szef sztabu Sosnkowski, kazaliśmy się zameldować. Szef sztabu, gdy nas zobaczył, zaczął nam wymyślać, że spóźniliśmy się. Gdy się wyjaśniło, że to stało się z winy oficera inspekcyjnego, który nas zawiadomił pod starymi adresami, otrzymaliśmy rozkaz od szefa sztabu dogonić Kadrówkę w kierunku do Krzeszowic. Udaliśmy się do domu żeby zabrać ekwipunek i umówiliśmy się z Rouppertem, że razem będziemy doganiać Kadrówkę. O godzinie 1 po południu spotkaliśmy się z Rouppertemi. Postanowiliśmy doganiać Kadrówkę nie pieszo, a wynajęliśmy dorożkę. Gdyśmy zasiedli do dorożki i wyruszyli poza miasto zaczęliśmy się interesować wiele dorożkarz weźmie za dowiezienie nas do Krzeszowic. Okazało się, że zażądał 10 koron, a myśmy obaj wspólnie posiadali w kieszeni 7 koron. Po naradzie wojennej postanowiliśmy jechać, gdyż brakujące 3 korony, to chyba ktoś pożyczy nam.

W liście do żony tak opisuje tę pierwszą wyprawę na bój z Moskalem:

„Dnia 6 VIII o godz. 1 pp wyjechałem wraz z dr. Rouppertem do Krzeszowic, gdzie spotkaliśmy się już z trzema kompaniami naszego wojska złożoną z 350 ludzi. W Krzeszowicach nocowaliśmy i następnego dnia wyruszyliśmy pieszo przez Racławice do Pieskowej Skały. W Krzeszowicach przyłączył się do nas sztab nasz: Obywatel Piłsudski, jako głównodowodzący i obywatel Sosnkowski, jako szef sztabu.

Nie zapomnę nigdy w życiu tej podniosłej chwili, gdyśmy przekraczali kordon. Żołnierze wiwatowali, a nam starszyźnie łzy radości spływały z ócz. Nadzieje całego życia spełniały się, czuliśmy, że praca tyloletnia przynosi owoce. Polacy zbrojnie wtargnęli w granice Królestwa, aby już nigdy Królestwa nie opuścić.

Piłsudski po przejściu kordonu przemówił do nas krótko po żołniersku: „Dużo przed wami ukrywałem, dużo moich zamiarów i życzeń nie spełniło się. Porywamy się na szalony czyn. Do tego czynu potrzebuję szalonych ludzi. Garstka nas, lecz ta garstka pójdzie naprzód na bój ze śmiertelnym naszym wrogiem. Nie spełnienie moich zamiarów przypieczętuję własnym życiem”. W tych krótkich słowach wyczuliśmy całą tragedię, którą w ostatnich dniach przeżywał nasz Wódz Naczelny. W duszy przysięgliśmy sobie, że jako szaleńcy pójdziemy na ten czyn szalony i czynem naszym szaleńczym zmusimy nasz naród do czynu.

Werndle mieliśmy w ręku, a więc broń gorszą od moskiewskiej, ale wielki zapał nas zagrzewał. Odwaga niewspółmierna zagrzewała nasze serca. Przeszłość, rodzinę, dzieci widzieliśmy tylko jak przez mgłę, przed oczyma mieliśmy tylko nasza ukochaną i wolną Polskę oraz walkę śmiertelną z Moskalem.

W Pieskowej Skale nocowaliśmy. Następnego dnia wyruszyliśmy do Miechowa. W Miechowie otrzymałem rozkaz szefa sztabu Sosnkowskiego wyruszenia do Książa Wielkiego i przygotowania tam posiłku i noclegu dla oddziałów, które będą przechodzić do Jędrzejowa. Jeśli się nie mylę, to dnia 9 sierpnia przybyłem do Wielkiego Książa. Udałem się do wójta, żeby kazał przygotować kwatery oraz nakazał ludności przygotować obiad. Wójt odmówił pomocy, sekretarz wójta natomiast przyrzekł pomoc. Zaproponował, żeby nocleg urządzić w pałacu Wielopolskich, który właśnie restaurowano gruntownie na przybycie cara, który miał w okolicznych lasach jesienią polować, i pojechał tam z żołnierzem wszystko przygotował, ja zaś kazałem przedstawicielom ludności zebrać się na rynku. Zjechało się kilkudziesięciu Żydów Zażądałem od nich żeby zajęli się przygotowaniem posiłku dla strzelców, za który zapłacę. Otrzymałem na te wydatki 100 koron. Żydzi odmówili motywując bliskością wojsk moskiewskich. Wtedy kazałem trzem najstarszym wystąpić, odseparowałem ich od innych, wyciągnąłem rewolwer, skierowałem do tych trzech oświadczając innym, że jeżeli w ciągu godziny reszta obiadu nie przygotuje – to będę strzelał. Byłem sam, a Żydów w miasteczku kilkuset. Widocznie miałem tak groźną i zdesperowaną minę, że w przeciągu pół godziny Żydzi tak się zakrzątnęli z dostarczeniem żywności, kotłów i drzewa, że obiad był na czas gotowy i oddział przybyłych strzelców najadł się do syta. Nocleg w pałacu też był wcale dobry.

Przed wieczorem zjawił się do mnie sekretarz gminy i oświadczył, że następnego dnia jest galówka (zdaje się imieniny cara czy też następcy tronu) i że ksiądz proboszcz miejscowy oświadczył, że odprawi nabożeństwo.

Udałem się do księdza osobiście, prosiłem, groziłem, nic nie pomagało. Staruszek uparł się, że nabożeństwo odprawi, bo ma taki nakaz od swoje władzy – biskupa z Kielc. Zirytowany więc oświadczyłem księdzu, że go aresztuję, że nie wolno mu wychodzić z plebanii i że nazajutrz rano postawię przed plebanią wartę. Ksiądz na to oświadczył, że trudno – sile się podporządkuje, – i rzeczywiście nabożeństwo się nie odbyło.

Podczas następnego mego pobytu w Wielkim Książu sprawa się wyjaśniła. Byłem u księdza i dowiedziałem się od niego, że on, jako polityczny przestępca był już na zesłaniu na Sybirze, że przebył tam kilka lat i żył w takich ciężkich warunkach, że jak mi powiedział: „nie miałem odwagi narazić się po raz drugi na zsyłkę na Sybir i wolał zostać fizycznie zmuszonym do nieodprawienia nabożeństwa aniżeli jeszcze raz przeżyć to, co przeżył tam w tajgach Sybiru”.

Następnego dnia został mi przydzielony do pomocy Wojtek Malinowski, ale biedak tak się rozchorował, że musiałem go izolować, gdyż obawiałem się czy to nie jest przypadkiem cholera.

11 sierpnia zostałem odwołany do Jędrzejowa i Komendant zakomunikował mi, że mianuje mnie komisarzem wojskowym Kielc i że następnego dnia wyruszę do Kielc wraz z Aleksandrem Litwinowiczem, jako intendentem oraz w towarzystwie Beliny, który dowodził wtedy oddziałem 15 kawalerzystów.

Dnia 12 raniutko wyjechaliśmy konno do Kielc. Przyznam się, że ponieważ w ogóle mało w swoim życiu jeździłem wtedy konno, podróż ta była dla mnie męczarnią, toteż po przyjeździe do Kielc ledwo zlazłem z konia. Przytoczę znowu wyrywki z listu mojego do żony pisanego w dniu 15 VIII 1914 r. z Jędrzejowa:

„Wyruszyliśmy naprzód na zdobycie Kielc. Opis wkroczenia do Kielc przesyłam Wam piórem Daniłowskiego. Uzupełnię takowe tylko faktami tyczącymi się mojej osoby. Otóż do Kielc wyjechałem konno, na czele 15 kawalerzystów z Belina, jako dowódcą. O godzinie 12 w południe zajechaliśmy przed pałac gubernatorski i w imieniu Wojska Polskiego zająłem pałac. Belina postawił przed pałacem wartę z dwóch ludzi, a resztę rozesłał jako patrole na miasto. W pół godziny potem wkroczył do Kielc oddział konny austriacki w liczbie 30 ludzi.

Pierwszą moją czynnością było zawezwanie do pałacu przedstawicieli obywatelstwa miejskiego. Obywatelstwo pojawiło się z prezydentem miasta Winnickim na czele. Obywatelstwu oświadczyłem, że wszystkie władze miejskie będą nadal, aż do odwołania, pełnić swoje czynności, że ja na rozkaz Naczelnego Wodza Wojsk Polskich Józefa Piłsudskiego zostałem mianowany komisarzem wojskowym. Zażądałem od obywateli lojalności w stosunku do nowej władzy i jednocześnie prosiłem o złożenie na moje ręce deklaracji politycznej. Deklaracje złożono dwie: jedna moskalofilska z zastrzeżeniami (odczytano deklarację posła ziemi kieleckie do Dumy, jeżeli się nie mylę Jaroszewskiego czy Jareckiego), druga w naszym niepodległościowym duchu. Przedstawiciele obydwu deklaracji złożyli jednocześnie oświadczenie, że dla nas będą wszystko robili i we wszystkim będą nam pomagali.

Pod koniec zebrania wpadł do mnie kurier od Beliny i zakomunikował, że na peryferiach Kielc pojawiły się patrole kozackie i odbywa się potyczka. Opuściłem zebranie, wsiadłem na konia i pojechałem na miejsce potyczki. Potyczka odbywała się pomiędzy kozakami i austriacką kawalerią. Beliniacy spieszyli się i zaczęli okrążać kozaków, gdy zaczęli strzelać z flanki do kozaków ci cofnęli się. Była to pierwsza potyczka, którą widziałem. Widok był ciekawy, kulki świstały przez powietrze”.

Po tej potyczce wróciłem do pałacu i dowiedziałem się, że Kadrówka wkroczyła do Kielc i że znajduje się na dworcu oraz, że Komendant ze sztabem znajduje się w pałacu. Zameldowałem się u Komendanta, złożyłem mu raport z dotychczasowej mej działalności. Komendant oświadczył mi, że chce złożyć wizytę biskupowi kieleckiemu. Rozmówiłem się z sekretarzem biskupa Łosińskiego. Biskup oświadczył mi przez sekretarza, że o godzinie 2 p.poł. przyjmie pana generała. Opis tej wizyty przytoczę według mego listu z d. 15 VIII 1914 r. z Jędrzejowa do żony:

„Następnie po południu byłem z Piłsudskim i Sosnkowskim z wizytą u biskupa. Z biskupem rozmawialiśmy o pogodzie i kwitkach w ogrodzie”. Biskup jako też i cały kler zachowują się zupełnie biernie, a często Nawe wrogo. Ludność miejska i wiejska natomiast początkowo biernie, a teraz z coraz większą sympatią. Ochotników coraz więcej, szeregi nasze szybko się powiększają”.

O godzinie 14-ej Komendant Piłsudski, szef sztabu Sosnkowski i ja udaliśmy się do mieszkania biskupa Łosińskiego. Po chwili zostaliśmy przyjęci. Jednocześnie jednymi drzwiami wchodził do salonu biskup, drugimi Komendant.

Nastąpiło powitanie: „Witam pana generała, proszę niech panowie siadają”. Siadamy. Długa chwila męczącego milczenia. Odzywa się biskup: „Niech pan generał spojrzy na moje kwiaty” (które stały w doniczkach na oknach). „Rzeczywiście śliczne kwiaty” – powiada Komendant i podchodzi do okna. „Ale panie generale, niech pan spojrzy na tę różę w ogrodzie”. Patrzą przez okno do ogrodu. „Tę różę sam szczepiłem, to mój ulubiony kwiat”. – „Ach, rzeczywiście, śliczna róża” – mówi Komendant. Następnie nastąpiło pożegnanie. Ani słowa więcej. Taka była pierwsza rozmowa biskupa polskiego Łosińskiego z Komendantem Piłsudskim.

Po tej audiencji udałem się dorożką na dworzec, żeby zobaczyć co się dzieje z Kadrówką, czy dostała obiad i czy wszystko jest w porządku. Kadrówkę zastałem biwakującą przed samym dworcem. Wkrótce przybył jakiś oficer austriacki na motocyklu, który zapytywał, gdzie znajduje się Piłsudski, bo ma do niego bardzo pilne sprawy. Oświadczyłem, że Komendant pewnie już wyjechał autem w kierunku Krakowa, gdyż taki miał zamiar. Radziłem oficerowi żeby zaraz pojechał do pałacu gubernatorskiego, może jeszcze Komendanta zastanie. Okazało się, że motocykl jest zepsuty. Oddałem owemu oficerowi do dyspozycji moja dorożkę i poleciłem podoficerowi Grosskowi, żeby towarzyszył owemu oficerowi austriackiemu do pałacu. W kilka minut po wyjeździe owego oficera przed dworzec zajechało auto z miasta z oficerami rosyjskimi, którzy zaczęli ostrzeliwać dworzec z karabinu maszynowego, który był zamocowany na aucie. W pierwszej chwili powstał popłoch, który jednakowoż wkrótce został przez oficerów opanowany i gdy strzelcy zaczęli ostrzeliwać z karabinu auto, ono czym prędzej nawróciło i szybkim pędem oficerowie moskiewscy, nie zrobiwszy nikomu krzywdy, wycofali się znowu w kierunku miasta, gdzie po drodze zostali ostrzelani przez beliniaków i nasze patrole. Podobno wszyscy oficerowie rosyjscy zginęli, a auto na krańcach miasta wpadło do rowu. Tragiczny los spotkał oficera austriackiego, który jechał dorożką oraz dorożkarza, obydwaj zginęli od kul rewolwerowych oficerów rosyjskich jadących autem. Podoficer Grossek ocalał, gdyż wypadł z dorożki, jedna kula przebiła mu czapkę, a druga drasnęła go w nogę.

Nie będę opisywać całego przebiegu walk na ulicach Kielc, gdyż uczynili to już inni. Przytoczę jeszcze wyjątek z mojego listu z 16 sierpnia pisanego z Jędrzejowa do żony, opisujący wypadki dalsze, gdyż wycofaliśmy się do Czarnkowa pod Kielcami i gdy następnego zostaliśmy ostrzelani przez artylerię rosyjską:

„Ciekawą i więcej denerwującą była walka pod Kielcami, gdy zaczęto do nas walić z armat. Szrapnele i granaty formalnie zasypywały nas, lecz z powodu złego nastawienia pękały za wysoko powietrzu nie czyniły nam krzywdy, zaledwie dwóch zabito. Ja początkowo leżałem na stogu siana i przez lunetę obserwowałem ruchy moskali. Widziałem jak armaty zajęły odkryte stanowiska na szosie i zaczęły do nas strzelać. Po trzecim strzale ześlizgnąłem się ze stogu i składałem raport Sosnkowskiemu, który stał niedaleko. Czwarty strzał trafił w stóg i zapalił go. Szczęście nam sprzyjało, wycofaliśmy się we wzorowym porządku z niewielkimi stratami. Moskale nie odważyli się nas ścigać, widząc wzorowy odwrót, chociaż mieli znacznie większe siły. Podobno mieli 5000 ludzi z armatami przeciwko 350 ludziom braci strzeleckiej”.